Với cây trong nhà, "nắng trực tiếp" là chỗ tia nắng chiếu thẳng vào lá; "sáng gián tiếp" là chỗ sáng rõ, nhìn thấy nhiều bầu trời nhưng tia nắng không chạm vào cây; "bóng râm" hay "ít sáng" là chỗ vẫn đọc sách được nhưng đứng đó không thấy bầu trời qua cửa sổ. Phần lớn cây lá trong nhà như trầu bà, monstera, kim tiền, lan ý sống khoẻ nhất ở vùng sáng gián tiếp, thường là trong vòng một hai mét từ một cửa sổ lớn.
Mắt người tự điều chỉnh nên đánh giá rất kém lượng sáng: một góc phòng trông "sáng sủa" có thể chỉ nhận một phần nhỏ lượng sáng so với bậu cửa sổ cách đó vài bước. Đó là lý do nhiều cây được quảng cáo là "chịu bóng" vẫn èo uột trong căn hộ. Bài này hướng dẫn cách đọc ánh sáng thực tế trong nhà bằng những phép thử không cần thiết bị, theo hướng cửa phổ biến ở nhà Việt, và cách đọc dấu hiệu cây đang thiếu hay thừa sáng.
Ánh sáng giảm nhanh thế nào khi rời cửa sổ
Cửa sổ là nguồn sáng duy nhất của phần lớn cây trong nhà, và lượng sáng giảm rất nhanh khi đi vào sâu trong phòng. Lý do nằm ở hình học: càng xa cửa, phần bầu trời mà cây "nhìn thấy" qua khung cửa càng nhỏ, đồng thời tường và trần hấp thụ bớt phần ánh sáng phản xạ. Cây đặt sát kính có thể nhận gấp nhiều lần lượng sáng so với cây đặt giữa phòng, dù mắt người thấy hai chỗ chênh nhau không đáng kể.
Những yếu tố làm giảm thêm: rèm voan, kính dán phim cách nhiệt, kính màu, mái hiên đua ra, ban công phía trên che, toà nhà đối diện sát vách, cây xanh lớn ngoài cửa. Căn hộ chung cư tầng thấp bị nhà đối diện che, hoặc nhà ống trong hẻm chỉ có cửa trước và giếng trời, thường có vùng sáng tốt rất hẹp. Ngược lại, căn hộ tầng cao nhiều kính có thể quá nắng cho cây lá mỏng.
Hệ quả thực tế: nếu muốn trồng cây ở giữa phòng, hãy chọn những loài thật sự chịu thiếu sáng và chấp nhận chúng lớn chậm; còn những cây bạn muốn lớn đẹp, ra lá to, ra hoa thì phải được ở gần cửa sổ.
Phép thử bóng bàn tay
Cách đơn giản nhất để đọc ánh sáng mà không cần máy đo. Làm vào giữa buổi sáng hoặc giữa buổi chiều của một ngày trời quang:
- Đứng ở chỗ định đặt cây, giơ bàn tay cách mặt sàn, mặt bàn hoặc một tờ giấy trắng chừng 30 cm, giữa nguồn sáng (cửa sổ) và mặt đó.
- Bóng tay sắc nét, viền rõ, tương phản mạnh: chỗ đó có nắng trực tiếp hoặc sáng rất mạnh, hợp xương rồng, sen đá, hoa giấy, cây ăn quả chậu.
- Bóng tay nhìn rõ hình nhưng viền hơi nhoè: sáng gián tiếp tốt, hợp đa số cây lá trong nhà như monstera, trầu bà, bàng Singapore, kim tiền.
- Bóng tay mờ, chỉ thấy một vệt tối không rõ hình: ít sáng, chỉ hợp vài loài chịu bóng như lưỡi hổ, kim tiền, trầu bà xanh, cây lá họ Ráy chịu tối; cây sẽ sống nhưng lớn rất chậm.
- Không thấy bóng: không đủ sáng để nuôi cây lâu dài; cần đèn trồng cây hoặc chỉ dùng chỗ này để đặt cây luân phiên vài tuần rồi đổi ra chỗ sáng.
- Lặp lại vào những giờ khác và mùa khác nếu có thể, vì vệt nắng trong nhà di chuyển theo giờ và theo mùa.
Nếu muốn con số, ứng dụng đo ánh sáng trên điện thoại cho kết quả tương đối, đủ để so hai vị trí với nhau. Đừng quá tin trị số tuyệt đối từ cảm biến điện thoại, và nhớ đặt máy hướng về phía cửa sổ ở vị trí của lá cây.
Hướng cửa và đặc điểm ánh sáng ở Việt Nam
Việt Nam nằm ở bán cầu Bắc, gần chí tuyến, nên mặt trời đi lệch về phía Nam phần lớn năm, nhưng vào giữa mùa hè có thời điểm mặt trời lên cao và lệch về phía Bắc. Bảng dưới mô tả chung; vật cản quanh nhà có thể thay đổi hoàn toàn bức tranh.
| Hướng cửa | Ánh sáng | Cây hợp |
|---|---|---|
| Đông | Nắng sáng dịu, hết nắng trước trưa, phần còn lại sáng gián tiếp | Hầu hết cây lá trong nhà; vị trí dễ chơi nhất |
| Tây | Sáng gián tiếp buổi sáng, nắng chiều gắt và nóng | Cây chịu nắng, mọng nước; cây lá mỏng đặt lùi vào hoặc che rèm voan |
| Nam | Sáng nhiều giờ, mùa đông nắng xiên vào sâu trong phòng | Cây ưa sáng; mùa hè ít nắng chiếu thẳng hơn mùa đông |
| Bắc | Sáng gián tiếp đều cả ngày, ít khi có nắng chiếu thẳng | Cây lá chịu bóng; đặt sát kính để tận dụng tối đa |
Cửa hướng Tây ở miền Nam là trường hợp khó nhất: nắng chiều chiếu vào nóng cả phòng, cây sát kính dễ cháy lá, nhưng lùi vào thì lại thiếu sáng. Rèm voan mỏng che giờ nắng gắt, hoặc chọn cây chịu nắng cho bậu cửa và để cây lá mỏng ở vị trí cạnh bên cửa sổ thay vì đối diện, là cách xử lý thường gặp.
Dấu hiệu cây đang thiếu sáng
Thân vươn dài, đốt thưa. Khoảng cách giữa các lá trên thân dài ra, cây nghiêng hẳn về phía cửa sổ. Đây là cây đang "đi tìm" ánh sáng, gặp nhiều ở trầu bà, sen đá, cây con gieo hạt.
Lá mới nhỏ dần và nhạt màu. Mỗi lá mới nhỏ hơn lá trước, màu nhạt hơn. Với monstera là không còn ra lá xẻ; với cây lá đốm là vệt trắng, vệt vàng mờ dần hoặc lá xanh trơn hơn.
Ngừng lớn, rụng lá già. Cây không ra lá mới trong nhiều tháng giữa mùa ấm, lá già rụng dần. Cây nhận đủ ánh sáng để "sống" nhưng không đủ để lớn.
Đất lâu khô, dễ úng. Cây ít sáng hút ít nước, đất khô chậm, kéo theo nguy cơ úng nếu vẫn tưới theo thói quen. Rất nhiều ca thối rễ trong nhà thật ra bắt nguồn từ thiếu sáng.
Không ra hoa. Lan hồ điệp, hồng môn, lan ý không ra hoa trong nhà phần lớn do thiếu sáng, trước khi nghĩ tới phân bón.
Khi cây nhận quá nhiều nắng
Thừa sáng ít gặp hơn ở cây trong nhà, nhưng xảy ra khi cây ưa bóng đặt sát cửa kính hướng Tây, hoặc khi bạn đưa cây ra ban công cho "tắm nắng" sau một thời gian dài ở trong phòng. Dấu hiệu là mảng bạc trắng hoặc nâu khô ở giữa lá, lá chuyển màu vàng nhạt hoặc ngả đỏ, mép lá quăn, lá cụp lại để giảm diện tích hứng nắng. Kính cửa sổ cũng có thể làm vùng sát kính nóng hơn hẳn trong phòng vào buổi chiều.
Cây trồng ngoài trời mua từ nhà vườn đã quen nắng, có lá dày hơn và lớp sáp bảo vệ; cây đã ở trong nhà lâu thì lá mỏng, mềm, không chịu được nắng gắt ngay. Muốn chuyển cây từ chỗ râm ra chỗ nắng, hãy làm từ từ trong khoảng một hai tuần: ban đầu chỉ vài giờ nắng sáng sớm, rồi tăng dần. Cách ngược lại, từ nắng vào râm, ít gây hại tức thì nhưng cây sẽ rụng bớt lá để thích nghi.
Nhóm cây theo nhu cầu ánh sáng
Cùng một chỗ đặt, có cây lớn tốt, có cây chỉ cầm cự. Bảng dưới gom các cây phổ biến ở nhà Việt theo vùng sáng mà chúng phát triển tốt, không phải vùng sáng thấp nhất chúng còn sống được.
| Vùng sáng | Cây lớn tốt ở đây | Lưu ý |
|---|---|---|
| Nắng trực tiếp nhiều giờ | xương rồng, sen đá, hoa giấy, hoa hồng, cây ăn quả chậu, dạ yến thảo | Trong nhà hiếm có chỗ đủ; hợp bậu cửa nắng, ban công |
| Nắng sáng nhẹ hoặc sáng gián tiếp mạnh | monstera, bàng Singapore, đa búp đỏ, trầu bà lá xẻ, cau tiểu trâm | Sát cửa sổ hướng Đông, Nam; cách kính hướng Tây một khoảng |
| Sáng gián tiếp vừa | trầu bà, kim tiền, lan ý, vạn niên thanh, cây lá họ Ráy, dương xỉ | Trong vòng một hai mét từ cửa sổ lớn |
| Ít sáng | lưỡi hổ, kim tiền, trầu bà xanh, phát tài thiết mộc lan | Sống được nhưng lớn chậm, phải tưới thưa hơn hẳn |
Cây lá đốm, lá có vệt trắng, vàng, hồng thường cần nhiều sáng hơn bản xanh trơn của cùng loài, vì phần lá không có diệp lục không quang hợp được. Đặt cây lá đốm ở chỗ tối, vệt màu sẽ mờ dần trên lá mới.
Vài tình huống nhà ở hay gặp
Nhà ống trong hẻm thường chỉ có cửa trước và một giếng trời giữa nhà. Vùng ngay dưới giếng trời và trong vòng một hai mét sau cửa chính là vị trí tốt nhất cho cây; phòng phía sau thường chỉ đủ cho cây chịu bóng. Nếu giếng trời có mái kính hoặc tấm lấy sáng, kiểm tra xem tấm đó đã ố, đục chưa, vì tấm nhựa lấy sáng lâu năm giảm sáng khá nhiều.
Căn hộ chung cư thường có một mặt kính lớn ra ban công và các phòng ngủ cửa sổ nhỏ. Ban công lô gia có mái che phía trên nên vùng sát lan can mới có sáng tốt, sâu vào trong nhanh chóng thành vùng sáng gián tiếp. Phòng ngủ cửa sổ nhỏ, hướng Bắc, có nhà đối diện là vị trí khó, hợp lưỡi hổ, kim tiền hơn là monstera.
Văn phòng có trần đèn huỳnh quang hoặc đèn LED bật cả ngày làm việc là trường hợp đặc biệt: ánh sáng yếu nhưng kéo dài, cộng thêm cửa kính nếu có, nên cây chịu bóng trên bàn làm việc gần cửa có thể sống ổn. Cuối tuần và kỳ nghỉ dài đèn tắt, cây phụ thuộc hoàn toàn vào cửa sổ.
Xoay chậu, lau kính, tận dụng ánh sáng có sẵn
Cây trong nhà luôn nghiêng về phía cửa sổ. Xoay chậu một phần tư vòng mỗi tuần hoặc mỗi lần tưới giúp cây phát triển đều, không bị lệch tán. Với cây lớn khó xoay, có thể xoay mỗi tháng một lần nhưng vẫn nên làm đều đặn.
Kính cửa sổ bám bụi và lớp bụi trên mặt lá đều làm giảm ánh sáng cây nhận được. Ở thành phố nhiều bụi, kính và lá bẩn nhanh hơn ta nghĩ; lau lá bằng khăn ẩm mềm định kỳ, lau kính cửa sổ thường xuyên là cách tăng ánh sáng miễn phí. Tường sơn sáng màu, trần trắng giúp phản xạ thêm ánh sáng vào vùng sâu của phòng.
Với căn hộ thiếu sáng, chiến lược hiệu quả là xoay vòng: một số cây đặt ở chỗ sáng, một số cây trang trí ở góc tối, mỗi vài tuần đổi chỗ cho nhau. Nếu nhà thật sự không có vị trí sáng nào, đèn trồng cây là giải pháp, chi tiết ở bài riêng về đèn trồng cây trong chuyên mục này.
Câu hỏi thường gặp
Ánh sáng đèn điện trong phòng có đủ nuôi cây không?
Đèn chiếu sáng thông thường trong phòng khách, phòng làm việc cung cấp lượng ánh sáng rất thấp so với ánh sáng gần cửa sổ, và chỉ bật vài giờ buổi tối. Nó giúp cây chịu bóng sống chậm, nhưng không thay được cửa sổ hay đèn trồng cây đặt gần lá.
Cây để trong phòng tắm không cửa sổ có sống được không?
Chỉ sống được thời gian ngắn. Phòng tắm ẩm hợp với dương xỉ, cây lá mỏng, nhưng không có cửa sổ thì cây sẽ suy dần. Cách thường làm là đặt cây ở đó một hai tuần rồi đổi ra chỗ sáng, hoặc lắp đèn trồng cây có hẹn giờ.
Rèm voan có làm cây thiếu sáng không?
Rèm voan mỏng giảm bớt ánh sáng nhưng vẫn để lọt khá nhiều, đồng thời biến nắng gắt thành sáng tán xạ. Với cửa hướng Tây, rèm voan vào buổi chiều còn có lợi cho cây lá mỏng. Rèm dày, rèm cản sáng kéo kín cả ngày thì cây sẽ thiếu sáng.
Lưỡi hổ có thật sự sống trong góc tối không?
Lưỡi hổ chịu thiếu sáng tốt hơn hầu hết cây trong nhà, nhưng chịu được không có nghĩa là thích. Trong góc tối, cây gần như không lớn, lá mới mềm và dễ đổ, và rất dễ úng nếu tưới như cây ở chỗ sáng. Đặt gần cửa sổ, lưỡi hổ lớn nhanh và cứng cáp hơn hẳn.
Kính chống nắng, kính dán phim có ảnh hưởng tới cây không?
Có. Phim cách nhiệt và kính phản quang giảm đáng kể lượng sáng đi vào phòng, có loại giảm nhiều hơn ta cảm nhận bằng mắt. Nhà dùng loại kính này nên đặt cây sát kính hơn, chọn cây chịu bóng, hoặc bổ sung đèn cho cây cần nhiều sáng.
Bao nhiêu giờ ánh sáng một ngày là đủ cho cây trong nhà?
Không có con số chung, vì cường độ quan trọng ngang thời lượng. Cây lá đặt ở vùng sáng gián tiếp tốt trong khoảng thời gian ban ngày thường đủ. Khi dùng đèn trồng cây, nhiều người chơi để đèn chạy khoảng mười hai tới mười bốn giờ mỗi ngày bằng ổ hẹn giờ.