Ghép xương rồng là cắt ngang ngọn của một cây (cành ghép) và đặt lên mặt cắt của một cây khác khoẻ hơn (gốc ghép) sao cho hai vòng mạch dẫn ở hai mặt cắt chạm nhau, rồi ép giữ cố định cho đến khi chúng liền lại. Gốc ghép phổ biến ở nước ta là xương rồng tam giác, cùng họ hàng với thanh long, vì lớn nhanh, rễ khoẻ, dễ kiếm. Nếu làm đúng, sau một hai tuần mối ghép đã liền và cành ghép bắt đầu lớn nhanh hơn hẳn khi đứng trên rễ của chính nó.
Người ta ghép xương rồng vì ba lý do chính: nuôi những cây không tự sống được như xương rồng màu đỏ, vàng không có diệp lục; đẩy nhanh tốc độ lớn của cây con hoặc loài chậm lớn; và cứu phần ngọn còn lành của một cây bị thối gốc. Bài này đi qua nguyên lý, dụng cụ, từng bước ghép, các lỗi làm mối ghép không liền, và cách chăm sau ghép.
Nguyên lý: vì sao phải khớp vòng mạch
Cắt ngang một thân xương rồng, bạn sẽ thấy ở giữa mặt cắt có một vòng tròn hoặc vòng đa giác nhạt màu hơn phần thịt xung quanh. Đó là vòng mạch dẫn, nơi có mô mạch chuyên chở nước, chất khoáng và đường, cùng lớp mô phân sinh có khả năng tạo tế bào mới. Mối ghép chỉ thật sự liền khi mô ở vòng mạch của gốc và cành ghép chạm nhau, phân chia và nối vào nhau.
Phần thịt mọng ở hai bên dính vào nhau chỉ giúp mối ghép đứng vững lúc đầu, nhưng nếu vòng mạch không gặp nhau thì cành ghép không nhận được nước và dinh dưỡng từ gốc, sau một thời gian sẽ teo, khô hoặc rời ra. Vì vậy khi ghép, hai vòng mạch không cần trùng hoàn toàn, nhưng phải chồng lên nhau ít nhất ở một đoạn. Khi cành ghép nhỏ hơn gốc nhiều, người ta đặt lệch tâm để vòng nhỏ cắt qua vòng lớn ở hai điểm.
Một điều kiện nữa là gốc và cành ghép phải đủ gần nhau về họ hàng. Ghép trong họ Xương rồng (Cactaceae) giữa các chi khác nhau là chuyện phổ biến; ghép sen đá họ Lá bỏng lên xương rồng thì không thành.
Chọn gốc ghép
Gốc ghép quyết định tốc độ lớn, độ bền của cây ghép và cả dáng cây về sau. Ba loại gốc người chơi trong nước hay dùng được so sánh dưới đây.
| Gốc ghép | Ưu điểm | Nhược điểm | Hợp với |
|---|---|---|---|
| Xương rồng tam giác (họ hàng thanh long) | Dễ kiếm, lớn nhanh, mối ghép liền nhanh trong thời tiết ấm | Chịu lạnh kém, gốc có thể già và hoá gỗ sau vài năm | Xương rồng màu, cây con cần đẩy nhanh |
| Xương rồng thân trụ đứng (các loài thân cột phổ biến) | Bền, chịu khô, gốc to đỡ được cành ghép lớn | Lớn chậm hơn tam giác | Ghép lâu dài, cành ghép to |
| Cây con mọng của loài lớn nhanh (ghép cây mầm) | Đẩy nhanh cây con rất nhỏ | Đòi hỏi tay nghề, mối ghép li ti | Người chơi đã có kinh nghiệm |
Gốc ghép nên là cây khoẻ, đang lớn, thân căng, không có vết thối hay vết rệp. Gốc yếu hoặc đang khô nước thì mặt cắt không tiết nhựa và mối ghép khó liền. Nhiều người tưới gốc ghép trước khi ghép một hai ngày để thân căng nước.
Các bước ghép
Chuẩn bị dao lam hoặc dao rọc giấy lưỡi mới, cồn lau dao, dây thun hoặc dây chun mềm, khăn giấy, găng tay dày và một chỗ làm việc khô, có bóng râm. Thao tác nhanh là yếu tố quan trọng, vì mặt cắt khô đi chỉ sau vài phút.
- Lau sạch dao bằng cồn. Cắt ngang gốc ghép ở đoạn thân non, khoẻ, mặt cắt phẳng. Với tam giác, vát nhẹ ba cạnh quanh mặt cắt để khi mặt cắt co lại lúc lành, các cạnh không đội cành ghép lên.
- Cắt ngang cành ghép, cũng phẳng, càng nhanh càng tốt. Nếu cành ghép tròn, vát nhẹ mép để mặt tiếp xúc ở giữa không bị gờ cạnh nâng lên.
- Cắt thêm một lát mỏng ở cả hai mặt cắt ngay trước khi đặt, để có mặt tươi, ướt nhựa, chưa kịp se.
- Đặt cành ghép lên gốc sao cho vòng mạch hai bên chồng nhau. Ấn nhẹ, xoay một chút cho đuổi hết bọt khí giữa hai mặt.
- Cố định bằng dây thun vắt qua đỉnh cành ghép xuống đáy chậu, hai dây bắt chéo nhau, đủ chặt để ép đều nhưng không làm nát cành ghép. Với cành ghép nhỏ, có thể dùng miếng bông mỏng đặt trên đỉnh để dây không cứa.
- Đặt cây ghép ở chỗ sáng, khô, có mái che, tránh nắng gắt và mưa. Không tưới vào mối ghép.
- Sau khoảng một đến hai tuần, nhẹ nhàng tháo dây. Nếu cành ghép bám chắc, không xoay hay trượt khi chạm nhẹ, mối ghép đã thành.
Xương rồng màu: vì sao bắt buộc phải ghép
Những quả cầu xương rồng đỏ, cam, vàng, hồng hay bày bán là các dạng đột biến của loài Gymnocalycium mihanovichii, thường được người chơi gọi tắt là gymno. Đột biến này làm cây mất gần hết hoặc toàn bộ diệp lục, nên phần màu không tự quang hợp được. Đặt trên rễ của chính nó, cây không có đường để sống; nó phải sống nhờ gốc ghép xanh, nơi quang hợp và chuyển đường lên nuôi phần màu.
Điều này có hai hệ quả thực tế. Một là gốc ghép của xương rồng màu phải được chăm như một cây xanh đầy đủ: đủ sáng, đủ nước trong mùa lớn, không để gốc vóng hay thối, vì gốc chết là cây màu chết theo. Hai là cây màu thường sống ngắn hơn một cây xanh bình thường; khi gốc già, nhiều người cắt lấy những chồi con mọc quanh quả cầu màu và ghép sang gốc mới để tiếp tục.
Phần màu cũng nhạy nắng hơn cây xanh, vì thiếu sắc tố bảo vệ. Nắng gắt giữa trưa có thể làm quả cầu màu bị bạc, nâu. Chỗ hợp là nắng sáng, sáng gián tiếp, hoặc nắng đã được lọc qua lưới mỏng.
Mối ghép không liền: những lỗi thường gặp
Vòng mạch không chạm nhau. Cành ghép lớn nhanh lúc đầu nhờ nước dự trữ, sau vài tuần teo dần và rời ra. Lần sau đặt lệch tâm để vòng mạch hai bên cắt nhau rõ ràng.
Mặt cắt đã khô trước khi ghép. Mặt cắt se lại tạo lớp màng ngăn hai mô gặp nhau. Cắt lại một lát mỏng ngay trước khi đặt, và thao tác liền tay.
Có bọt khí hoặc gờ cạnh. Mép thân co lại khi khô, đội cành ghép lên làm hở giữa. Vát cạnh cả gốc và cành ghép giúp tránh chuyện này.
Ép quá lỏng hoặc quá chặt. Quá lỏng thì cành ghép trượt; quá chặt làm dập mô, nhất là với cây con nhỏ. Dây thun mềm và bắt chéo đều hai phía là cách cân bằng.
Mối ghép bị ướt. Nước mưa, nước tưới chảy vào khe ghép những ngày đầu dễ gây thối. Giữ khô hoàn toàn cho đến khi tháo dây.
Gốc ghép đang yếu. Gốc thiếu nước, già hoá gỗ hoặc đang bị rệp sẽ không đủ sức nuôi mối ghép. Dùng gốc non, căng nước.
Chăm cây ghép về lâu dài
Sau khi mối ghép đã liền, cây ghép được chăm như một cây xương rồng bình thường, với chế độ nước, nắng phụ thuộc chủ yếu vào gốc ghép. Gốc tam giác thích ấm và cần nước đều hơn nhiều xương rồng tròn, nên trong mùa lớn có thể tưới thường hơn một chút so với chậu xương rồng không ghép; vẫn chờ đất khô rồi mới tưới.
Gốc thường đâm chồi bên dọc thân. Những chồi này tranh dinh dưỡng với cành ghép; nên bẻ bỏ khi còn nhỏ để sức lực dồn lên phần ngọn. Chỉ giữ lại nếu bạn muốn dùng chính chồi đó làm gốc ghép mới.
Ở miền Bắc, gốc tam giác chịu lạnh kém, những đợt rét đậm có thể làm thân xuất hiện đốm vàng hay thối. Trong những ngày rét, đưa chậu vào chỗ kín gió, giữ đất khô và không tưới. Ở miền Nam, mối lo chính lại là mưa dầm và rệp sáp, cách phòng như với các chậu mọng nước khác.
Khi cành ghép đã lớn hơn hẳn gốc, hoặc gốc già, cây có thể mất cân đối, đổ ngã. Lúc đó có hai cách: ghép lại sang gốc mới to khoẻ hơn, hoặc với những loài tự sống được, cắt cành ghép xuống, để khô mặt cắt rồi cho ra rễ riêng.
Ghép để cứu ngọn bị thối và để đẩy nhanh cây con
Khi một cây xương rồng quý bị thối từ gốc lên mà phần đỉnh còn lành, ghép là một cách cứu ngọn hiệu quả hơn chờ ngọn tự ra rễ, nhất là với những loài vốn ra rễ chậm. Cắt ngọn tới tận mô sạch như khi xử lý thối, kiểm tra kỹ mặt cắt không còn vệt sẫm, rồi ghép ngay lên một gốc khoẻ. Gốc cung cấp nước và dinh dưỡng tức thì, ngọn không phải tự xoay xở trong những tuần không có rễ.
Với cây con gieo từ hạt, ghép lên gốc khoẻ giúp chúng lớn nhanh hơn nhiều so với để trên rễ riêng, vì cây mầm bé xíu có rất ít diệp lục và bộ rễ yếu. Người chơi gieo hạt xương rồng thường ghép một phần cây con để rút ngắn thời gian tới khi cây đủ lớn, rồi sau đó có thể cắt xuống cho tự ra rễ. Kỹ thuật này đòi hỏi tay vững và dao rất sắc, nên người mới nên luyện trước với cành ghép cỡ ngón tay.
Cũng cần nói thẳng một điều: cây ghép trên gốc tam giác thường lớn nhanh, mọng và căng hơn cây cùng loài trên rễ riêng, nên dáng đôi khi khác với dáng tự nhiên. Một số người chơi chuộng dáng tự nhiên, gai dày của cây tự rễ hơn. Ghép hay không là lựa chọn theo mục đích, không có đúng sai.
Gai, nhựa và an toàn khi làm việc với xương rồng
Gai to dễ thấy, nhưng thứ gây khó chịu nhất cho người mới lại là những chùm lông gai li ti ở nhóm xương rồng tai thỏ và các loài cùng chi Opuntia. Chúng gãy và cắm vào da rất nhiều, khó nhìn, khó nhổ. Khi ghép hay thay chậu nhóm này, đeo găng dày, mặc áo dài tay và tránh để gió thổi lông gai bay vào mặt. Lông đã cắm vào da có thể gỡ bằng băng dính dán rồi giật nhẹ, sau đó dùng nhíp cho những sợi còn lại.
Nhựa ở mặt cắt xương rồng phần lớn không độc với người, nhưng một số loài mọng nước khác hay bị nhầm với xương rồng, như các cây thuộc chi Euphorbia (xương rồng bát tiên, cây giống xương rồng thân cột có nhựa trắng), có nhựa mủ trắng gây kích ứng da và rất nguy hiểm nếu dính vào mắt. Cắt bất cứ cây nào có nhựa trắng, luôn đeo găng và rửa sạch dao, tay ngay sau đó. Giữ chỗ làm việc xa tầm tay trẻ nhỏ và thú cưng.
Câu hỏi thường gặp
Ghép xương rồng mùa nào thì dễ thành công?
Mùa trời ấm, cây đang lớn là thuận nhất, vì mô ở mặt cắt phân chia nhanh. Tránh những ngày rét lạnh và những đợt mưa dầm ẩm thấp. Ở miền Nam, những tháng khô có nắng nhẹ thường thuận lợi cho việc ghép.
Có ghép được sen đá lên xương rồng không?
Không. Sen đá thuộc họ Lá bỏng, xương rồng thuộc họ Xương rồng; quan hệ họ hàng quá xa nên mô không nối được. Những chậu trông như sen đá mọc trên xương rồng thường chỉ là cắm, dán tạm và cây trên sẽ chết sau ít lâu.
Xương rồng ghép có ra hoa không?
Có. Nhiều xương rồng ghép, kể cả xương rồng màu, ra hoa khi đủ tuổi và đủ nắng. Cây ghép trên gốc khoẻ đôi khi còn ra hoa sớm hơn cây cùng loài trên rễ riêng vì lớn nhanh hơn.
Làm sao biết mối ghép đã thành?
Sau khi tháo dây, cành ghép bám chắc không trượt khi chạm nhẹ, và trong vài tuần tiếp theo bắt đầu ra gai mới, phồng to rõ rệt. Nếu cành ghép teo dần, đổi màu tối hay lỏng lẻo, mối ghép chưa thành.
Có thể ghép lại xương rồng màu khi gốc đã già không?
Được. Cắt quả cầu màu hoặc chồi con màu mọc quanh nó, ghép sang gốc mới khoẻ theo đúng các bước. Nhiều người chơi giữ được dòng xương rồng màu yêu thích nhiều năm nhờ ghép chuyển gốc định kỳ.
Ghép có làm thay đổi đặc tính của cây ghép không?
Ghép không làm thay đổi di truyền của cành ghép. Gốc chỉ ảnh hưởng tốc độ lớn, độ khoẻ và đôi khi hình dáng do lớn nhanh hơn. Cây con nhân ra từ chồi của cành ghép vẫn mang đặc điểm của cây gốc ban đầu.