Có thể đặt cây trong phòng ngủ: vài chậu cây cảnh không làm thiếu oxy ban đêm, vì lượng khí cây hô hấp quá nhỏ so với một người đang ngủ trong phòng. Thứ thật sự cần cân nhắc là ẩm mốc từ đất ướt trong phòng kín, ruồi đất bay quanh đầu giường, mùi hoa quá nồng gây nhức đầu với người nhạy cảm, và chỗ đặt sao cho cây đủ sáng ban ngày. Phòng ngủ máy lạnh đóng kín hợp nhất với một đến ba chậu lá dày, ít tưới như lưỡi hổ, kim tiền, ZZ, trầu bà.
Lời đồn “để cây trong phòng ngủ ban đêm cây hút hết oxy” xuất hiện ở rất nhiều gia đình Việt, và cũng có lời đồn ngược lại rằng vài chậu lưỡi hổ sẽ “nhả oxy suốt đêm” làm không khí trong lành hẳn. Cả hai đều phóng đại. Bài này giải thích vì sao, rồi đi vào phần dùng được: chọn cây theo kiểu phòng ngủ, đặt ở đâu, giữ đất sạch, và những trường hợp nên để cây ở phòng khác.
Cây có hút oxy ban đêm không, và vì sao không đáng lo
Cây quang hợp khi có ánh sáng, hấp thu khí cacbonic và thải oxy. Cây hô hấp suốt ngày đêm, lấy oxy và thải cacbonic, giống mọi sinh vật sống. Ban đêm không có ánh sáng nên chỉ còn hô hấp, nghĩa là đúng là cây có lấy một ít oxy trong đêm. Điều lời đồn bỏ qua là độ lớn: một chậu cây cảnh vài chục lá có tốc độ hô hấp rất thấp, nhỏ hơn rất nhiều so với một người trưởng thành đang thở, và cũng nhỏ hơn lượng không khí lọt qua khe cửa, khe điều hoà của một phòng ngủ bình thường.
Phía ngược lại, lưỡi hổ và nhiều cây mọng nước có kiểu quang hợp CAM: mở khí khổng ban đêm để lấy cacbonic, dự trữ lại rồi dùng khi có nắng. Từ đây sinh ra lời quảng cáo “cây nhả oxy ban đêm”. Kiểu quang hợp đó có thật, nhưng lượng khí trao đổi của vài chậu cây vẫn quá nhỏ để thay đổi không khí phòng một cách đo được. Nghiên cứu lọc không khí của NASA năm 1989 hay được dẫn cũng làm trong buồng kín nhỏ; nhà thật cần số cây rất lớn mới có tác dụng tương đương.
Kết luận thực tế: đặt cây trong phòng ngủ vì thích nhìn màu xanh khi thức dậy, không vì sợ hay vì mong chữa được không khí. Phòng ngủ ngột ngạt thì cách giải quyết là mở cửa thông gió mỗi ngày, quạt hút, máy lọc không khí — cây không thay được việc đó.
Những rủi ro thật khi để cây trong phòng ngủ
Ẩm mốc từ đất ướt. Phòng ngủ đóng kín, ít nắng, đất trong chậu lâu khô. Mặt đất có thể lên lớp mốc trắng hoặc xanh, nhất là khi trộn nhiều phân hữu cơ hay xơ dừa chưa xử lý. Người viêm mũi dị ứng, hen suyễn có thể nhạy với bào tử nấm; nếu trong nhà có người như vậy, chọn cây ít tưới và phủ mặt chậu bằng sỏi hoặc đá.
Ruồi đất. Những con ruồi nhỏ màu đen bay quanh chậu là ruồi đất, ấu trùng sống trong lớp đất ẩm giàu hữu cơ. Chúng không đốt người nhưng bay quanh đầu giường rất phiền. Để đất mặt khô giữa hai lần tưới là cách phòng chính; cách xử lý khi đã có ruồi thuộc phần sâu bệnh cây chậu.
Mùi hương. Dạ lý hương, hoa nhài, ngọc lan, hoa sữa toả mùi mạnh về đêm. Trong phòng kín, mùi này có thể làm một số người nhức đầu, khó ngủ. Cây hoa thơm hợp ban công hơn là đầu giường.
Trẻ nhỏ và thú cưng. Trầu bà, vạn niên thanh, môn, lan ý thuộc họ Ráy, nhựa có tinh thể canxi oxalat gây bỏng rát miệng nếu nhai. Phòng ngủ có em bé biết bò hay mèo hay gặm lá thì đặt cây lên kệ cao hoặc chọn cây khác.
Nước tràn và côn trùng ban đêm. Đĩa lót đọng nước cạnh giường thành chỗ muỗi đẻ trứng. Đổ nước đĩa lót sau mỗi lần tưới.
Chọn cây theo kiểu phòng ngủ
Phòng ngủ Việt rất khác nhau: phòng có cửa sổ lớn, phòng trong nhà ống chỉ có ô thoáng, phòng máy lạnh cả ngày. Gợi ý dưới đây tính theo ánh sáng và thói quen dùng phòng.
| Kiểu phòng | Cây hợp | Vì sao |
|---|---|---|
| Cửa sổ lớn, nắng sớm | Monstera nhỏ, trầu bà, dương xỉ, cây hoa nhẹ mùi | Đủ sáng cho cây lá mỏng, độ ẩm khá |
| Ô thoáng nhỏ, ít sáng | Kim tiền, ZZ, lưỡi hổ, phát tài | Lá dày, chịu bóng, ít tưới |
| Máy lạnh chạy cả ngày | Lưỡi hổ, kim tiền, cây mọng nước có đèn | Chịu không khí khô |
| Phòng có em bé | Cây đặt kệ cao, tránh họ Ráy ở sàn | Giảm rủi ro bé nhai lá |
| Phòng áp mái nóng | Lưỡi hổ, cây mọng nước, cau tiểu trâm | Chịu nóng và khô tốt hơn kiểng lá mỏng |
Người ít ở nhà ban ngày nên chọn hẳn nhóm cây ít tưới. Phòng ngủ là nơi người ta hay quên tưới nhất, vì không ai ngồi nhìn cây ở đó lúc ban ngày; cây chịu khô tha thứ cho sự quên này tốt hơn cây ưa ẩm.
Đặt ở đâu trong phòng ngủ: đầu giường, bệ cửa sổ, kệ, góc phòng
Bệ cửa sổ là chỗ tốt nhất cho cây nhỏ vì sáng nhất phòng. Cần chú ý mùa hè, cửa kính hướng Tây nóng ran buổi chiều, lá áp sát kính có thể bị cháy; kéo cây lùi vài phân hoặc kéo rèm mỏng. Mùa đông miền Bắc ngược lại, sát kính về đêm rất lạnh, cây nhiệt đới như trầu bà hay vạn niên thanh nên dời vào trong.
Đầu giường hợp với một chậu nhỏ, gọn, chậu nặng đáy để khỏi đổ khi với tay tắt đèn. Không đặt cây ngay chỗ bị phả hơi thở hay chỗ hay để cốc nước, sách vở chồng lên. Đây là chỗ thường tối, nên cây đầu giường có thể luân phiên: một tuần ở bệ cửa sổ, một tuần ở đầu giường.
Kệ treo tường hoặc kệ sách là chỗ hợp với cây rủ như trầu bà, lan chi. Dây rủ xuống làm mềm góc phòng mà không chiếm sàn. Tránh đặt chậu ngay phía trên đầu giường vì tưới cây trên cao dễ nhỏ nước xuống gối.
Góc phòng xa cửa sổ hợp nhất với cây đặt sàn chịu bóng như lưỡi hổ cao, kim tiền lớn. Nếu góc tối hẳn, một bóng đèn trồng cây nhỏ hẹn giờ bật vài tiếng buổi tối vừa giữ cây, vừa làm đèn ngủ ánh vàng dịu.
Giữ đất sạch, phòng khô ráo khi có cây
Mấy việc nhỏ khiến cây phòng ngủ không kéo theo ẩm mốc và côn trùng:
- Tưới vào buổi sáng chứ không tưới buổi tối, để đất mặt kịp se lại trong ngày.
- Mang chậu vào nhà tắm hay ra ban công tưới, chờ ráo hết nước mới mang về phòng. Cách này cũng xả được muối phân tích tụ trong đất.
- Phủ mặt chậu bằng sỏi nhỏ, đá trân châu hoặc đá bọt dày khoảng một đốt ngón tay, hạn chế ruồi đất đẻ trứng và bào tử nấm bay ra.
- Dùng giá thể thoáng, ít mùn mịn. Đất trộn nhiều phân chuồng chưa hoai không hợp phòng ngủ vì có mùi và dễ lên mốc.
- Lau lá mỗi tháng. Lá phủ bụi trong phòng kín không chỉ xấu mà còn làm cây quang hợp kém.
- Mở cửa thông gió ít nhất một lần mỗi ngày, kể cả mùa nồm miền Bắc khi trời hửng khô.
Nếu mặt đất đã lên mốc trắng, cào bỏ lớp mặt, phơi chậu ra chỗ thoáng, giảm tưới. Mốc lan cả xuống sâu và đất có mùi chua thì nên thay giá thể.
Phòng ngủ nhỏ và căn hộ studio: xanh mà không chật
Phòng ngủ chừng mười mét vuông, hay căn hộ studio nơi giường nằm chung không gian với bàn làm việc và bếp nhỏ, không còn chỗ cho cây đặt sàn. Khi đó nên nghĩ theo chiều đứng và theo tầm mắt khi nằm. Từ giường, mắt thường nhìn về phía cửa sổ hoặc bức tường đối diện; một kệ treo tường cao ngang tầm mắt người nằm với hai ba chậu nhỏ, một dây trầu bà rủ xuống, cho cảm giác xanh nhiều hơn năm chậu đặt dưới gầm bàn mà không ai nhìn tới.
Căn hộ studio còn có một cái lợi: cây có thể làm vách ngăn mềm. Một kệ cây hở hai mặt đặt giữa giường và khu tiếp khách, tầng trên là cây rủ, tầng dưới là chậu lá dày, vừa che tầm nhìn vào giường vừa không chặn ánh sáng như vách kín. Kệ phải vững, chân có ke chống lật bắt vào tường hoặc sàn, vì kệ cao chứa chậu ướt khá nặng.
Một nguyên tắc riêng cho phòng nhỏ: cây cùng một tông lá, chậu cùng một màu với tường hoặc ga giường. Phòng nhỏ đã nhiều đồ, thêm năm màu chậu khác nhau sẽ thấy rối ngay. Chọn chậu trắng, be hoặc gốm men một màu, lá xanh trơn, thêm đúng một cây lá có hoa văn làm điểm nhấn.
Cuối cùng, chừa lại bề mặt trống. Bàn đầu giường cần chỗ cho đèn, điện thoại, cốc nước; bệ cửa sổ cần chỗ để mở cửa thông gió mỗi sáng. Cây chiếm hết bề mặt thì sớm muộn cũng bị dời đi chỗ khác, và thường là dời vào chỗ tối hơn.
Khi nào nên để cây ở phòng khác
Có vài hoàn cảnh để cây trong phòng ngủ đem lại phiền nhiều hơn vui. Người trong phòng bị hen suyễn hay dị ứng nặng với nấm mốc đang điều trị thì nên hỏi bác sĩ, và tạm để cây ở phòng khách hay ban công. Phòng ngủ hướng vào giếng trời rất tối, không cửa sổ, thì cây nào cũng sống lay lắt; trừ khi dùng đèn, đặt cây ở đây chủ yếu là nuôi cây yếu.
Trẻ sơ sinh ngủ chung phòng cũng là lý do để đơn giản hoá: ít cây, chậu đặt cao, không cây có hoa rụng phấn. Người nhạy với mùi thì bỏ hẳn cây hoa thơm. Còn nhà nuôi mèo hay leo trèo thì cây trên kệ cao vẫn có thể bị gạt đổ, đất vương lên chăn gối.
Không có cây trong phòng ngủ vẫn có thể có màu xanh: nhìn ra ban công trồng cây qua cửa sổ, một bình cành lá cắt cắm nước thay mỗi tuần, hay vài chậu đặt ở hành lang ngay cửa phòng. Mục đích là cảm giác dễ chịu khi thức dậy, không phải đếm số chậu.
Với đa số phòng ngủ còn lại, một đến ba chậu cây chịu bóng, đất thoáng, tưới buổi sáng là mức vừa phải: đủ xanh, không kéo theo việc phải lo.
Câu hỏi thường gặp
Ngủ chung phòng với nhiều cây có bị ngạt không?
Không, với số lượng chậu của một phòng ngủ bình thường. Lượng oxy cây dùng ban đêm rất nhỏ so với người ngủ và lượng không khí lọt qua khe cửa. Phòng ngột ngạt là do thiếu thông gió, cần mở cửa hay dùng quạt hút, không phải do cây.
Cây lưỡi hổ có làm phòng ngủ trong lành hơn không?
Lưỡi hổ có kiểu quang hợp lấy cacbonic ban đêm, nhưng vài chậu không đủ thay đổi chất lượng không khí phòng một cách đo được. Nó hợp phòng ngủ vì chịu bóng, chịu khô, ít tưới và gọn, không vì tác dụng lọc không khí.
Đặt cây ngay dưới máy lạnh trong phòng ngủ được không?
Không nên. Luồng gió lạnh khô thổi thẳng làm cháy mép lá, lá quăn và rụng. Đặt cây lệch khỏi hướng gió, cách dàn lạnh ít nhất một hai mét, và chọn cây lá dày như lưỡi hổ, kim tiền.
Có nên đặt bình cây thuỷ canh trong phòng ngủ không?
Được, bình thuỷ canh không có đất nên không lên mốc đất hay ruồi đất. Cần thay nước mỗi tuần, rửa bình, để nước không đục và không thành nơi muỗi đẻ trứng. Trầu bà, lan ý, phát tài hợp thuỷ canh.
Mùa nồm miền Bắc có nên mang cây ra khỏi phòng ngủ không?
Không cần mang ra, nhưng giảm tưới hẳn vì đất gần như không khô trong những ngày nồm. Đóng cửa khi trời nồm ẩm, bật máy hút ẩm nếu có, và chỉ tưới lại khi đất khô ở độ sâu hai đốt ngón tay.