Bếp để được cây nếu đặt cây cách bếp nấu ít nhất một mét, gần cửa sổ hoặc nguồn sáng, và chọn loài lá dày, bóng, dễ lau như trầu bà, lưỡi hổ, kim tiền, cỏ lan chi; bệ cửa sổ có nắng vài giờ thì trồng được chậu rau thơm như húng quế, bạc hà, tía tô, hành lá. Ba thứ làm cây trong bếp xuống sức là hơi nóng phả từ bếp, váng dầu mỡ bám lên lá và thiếu sáng ở bếp nằm sâu trong nhà ống.
Bếp Việt nấu nhiều món chiên xào, khói và hơi dầu bay xa hơn người ta nghĩ, kể cả có máy hút mùi. Cùng lúc, bếp là chỗ mở cửa ra sân sau hoặc lô gia, có nước sẵn để tưới, nên lại là chỗ dễ chăm cây. Bài này chia bếp thành từng vùng, gợi ý cây cho mỗi vùng, cách nuôi chậu rau thơm không bị vống, giữ vệ sinh khi cây đứng cạnh đồ ăn, và cách bày cây trên bàn ăn cho đẹp mà không vướng.
Chia bếp thành vùng: chỗ nào để cây, chỗ nào không
Đứng ở bếp và nhìn theo vùng nhiệt. Vùng nóng là bếp nấu và khoảng một mét quanh nó, cộng thêm khoảng ngay trên nồi cơm điện, lò nướng, lò vi sóng và phía sau tủ lạnh nơi dàn nóng toả hơi. Cây đặt ở vùng này bị hơi nóng hấp từng đợt, mép lá khô và cháy, đất chậu khô nhanh bất thường. Đây là vùng không đặt cây.
Vùng ẩm là quanh bồn rửa. Độ ẩm ở đây cao, hợp cây ưa ẩm như dương xỉ, trầu bà, lan ý, nhưng nước bắn và nước rửa có xà phòng hay hoá chất tẩy dễ văng vào chậu. Đặt cây lùi khỏi mép bồn, trên kệ cao hơn vòi nước.
Vùng sáng là bệ cửa sổ, cửa ra sân sau hoặc lô gia, chỗ có ô thoáng. Bếp nhà ống thường nằm cuối nhà, nhiều nhà có giếng trời hoặc sân sau ngay cạnh, đây là chỗ đặt rau thơm và cây cần sáng.
Vùng khô mát là đỉnh tủ bếp trên, đầu tủ lạnh phía trước, góc bàn ăn. Đỉnh tủ bếp trên tuy xa bếp nấu nhưng hơi nóng và dầu bốc lên tụ ở trần, nên cây ở đây bám dầu nhiều nhất; chỉ hợp cây lá bóng dễ lau, và nên kiểm tra hằng tuần vì đó là chỗ người ta hay quên.
Gợi ý cây cho từng vùng bếp
Gợi ý dựa trên sức chịu đựng của cây trước hơi nóng, độ ẩm và mức ánh sáng thường gặp; điều chỉnh theo bếp nhà mình.
| Vùng | Cây hợp | Không hợp | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Bệ cửa sổ có nắng 4 giờ trở lên | Húng quế, bạc hà, tía tô, hành lá, rau răm | Cây lá mỏng ưa bóng | Xoay chậu cho rau đứng thẳng |
| Quanh bồn rửa, ẩm | Trầu bà, lan ý, dương xỉ nhỏ | Cây mọng nước, sen đá | Tránh nước rửa bát văng vào |
| Đỉnh tủ bếp trên | Trầu bà rủ, cỏ lan chi | Cây lá lông, lá xốp khó lau | Lau lá hằng tuần |
| Góc bếp tối | Kim tiền, ZZ, lưỡi hổ | Rau thơm, cây hoa | Luân phiên ra chỗ sáng |
| Bàn ăn | Chậu nhỏ thấp, lá gọn | Cây rụng hoa, cây có mùi nồng | Không che tầm nhìn người đối diện |
Cây lá có lông tơ, lá nhám như cẩm nhung lông hay vài loại thu hải đường bám dầu rất khó lau sạch, ở trong bếp lâu sẽ xỉn màu. Lá bóng, trơn, dày lau một lượt là sạch, chịu được cảnh bếp hằng ngày.
Trồng rau thơm bệ cửa sổ sao cho không vống, không đắng
Rau thơm trong chậu là thứ cây bếp được dùng nhiều nhất, cũng là thứ hay thất bại nhất vì thiếu nắng. Trình tự cho một bệ cửa sổ:
- Đếm số giờ nắng thật chiếu vào bệ cửa sổ. Húng quế, tía tô, rau răm cần khoảng bốn đến sáu giờ sáng tốt; ít hơn thì thân vống dài, lá thưa và nhạt mùi. Bạc hà, hành lá chịu sáng kém hơn chút.
- Chọn chậu có lỗ thoát nước, sâu ít nhất mười lăm phân. Chậu nông quá thì đất khô nhanh dưới nắng bệ cửa, rau dễ ra hoa sớm và lá đắng.
- Dùng giá thể tơi: đất sạch trộn xơ dừa và phân trùn, thêm chút trấu hun hoặc perlite cho thoáng. Bạc hà ưa ẩm hơn húng quế; trồng riêng chậu vì bạc hà bò lan lấn hết chậu chung.
- Hành lá có thể trồng lại từ gốc hành mua chợ: giữ phần gốc có rễ chừng ba bốn phân, cắm vào đất, ít ngày sau mọc lá mới. Cắt ăn chừa lại gốc để lá mọc tiếp vài lượt.
- Ngắt ngọn húng quế, tía tô thường xuyên, mỗi lần lấy phần trên cùng gồm cả cặp lá ngọn. Cây đâm nhánh hai bên thành bụi, ra hoa muộn hơn. Thấy nụ hoa thì ngắt bỏ nếu muốn ăn lá lâu.
- Tưới buổi sáng, khi đất mặt khô. Bệ cửa sổ hướng Tây mùa hè có thể phải tưới mỗi ngày; mùa mưa và mùa đông giãn ra.
Nếu bếp không có chỗ nào nắng đủ, rau thơm khó sống lâu. Có thể mua chậu rau đã lớn, đặt bếp ăn trong vài tuần rồi thay mẻ mới, hoặc trồng rau ở ban công rồi chỉ mang một hai chậu vào bếp lúc nấu.
Hơi dầu, khói và cách giữ lá sạch
Váng dầu bám trên lá không chỉ làm lá xỉn mà còn bít một phần bề mặt lá, cản ánh sáng. Lá phủ dầu lâu ngày còn giữ bụi, thành lớp nhớt khó lau. Cách giữ sạch đơn giản nhất là lau định kỳ: mỗi tuần với cây đặt cao gần trần bếp, mỗi hai tuần với cây xa bếp hơn.
Lau bằng khăn mềm nhúng nước ấm vắt ráo, có thể pha một chút xà phòng rửa tay dịu nếu dầu bám dày, sau đó lau lại bằng khăn nước sạch để không còn xà phòng trên lá. Tránh các loại nước làm bóng lá dạng xịt vì chúng có thể bít lỗ khí và bám bụi nhanh hơn. Cây nhỏ thì mang ra vòi sen xả nhẹ bằng nước mát, che mặt chậu để đất không trôi.
Bật máy hút mùi khi nấu và để chạy thêm vài phút sau khi tắt bếp là cách giảm dầu bám lên mọi thứ, kể cả cây. Bếp không có hút mùi, nấu chiên rán nhiều, thì giới hạn cây ở vùng cách xa bếp nhất và chọn ít chậu.
Một chú ý về vệ sinh: lau lá bằng khăn riêng, không dùng chung khăn lau bát đĩa hay bàn bếp. Đất chậu có vi sinh vật, nấm, phân bón; giữ khăn và dụng cụ làm cây tách khỏi dụng cụ làm bếp.
Cây đứng cạnh đồ ăn: những điều cần cẩn thận
Không phun thuốc trừ sâu trong bếp. Cây trong bếp có rệp sáp hay nhện đỏ thì mang ra ban công hoặc sân để xử lý, chờ thuốc khô hẳn theo hướng dẫn trên nhãn rồi mới mang vào. Ưu tiên lau tay, rửa nước, xà phòng kali trước khi nghĩ đến thuốc.
Không trồng lẫn cây cảnh có độc với rau ăn. Trầu bà, lan ý, vạn niên thanh có nhựa gây bỏng rát miệng nếu nhai phải. Trồng chung chậu hay đặt sát rau thơm, lá có thể lẫn khi hái vội. Giữ khu rau thơm riêng, dễ nhận ra.
Phân hữu cơ có mùi để ngoài bếp. Bón rau thơm bằng phân trùn hay phân hoai đã khô, ít mùi. Phân cá, dịch chuối ủ, phân bánh dầu ngâm nước có mùi và hút ruồi, hợp ban công hơn bếp.
Đất không rơi vào khu sơ chế. Đặt chậu trên khay hứng, không đặt sát thớt hay rổ rửa rau. Khi thay đất, làm ngoài bếp.
Nước đĩa lót phải đổ đi. Bếp ấm và có thức ăn nên muỗi, gián tìm đến nước đọng nhanh hơn những phòng khác.
Bếp nhỏ chung cư: đưa cây lên tường và lên thanh treo
Bếp chung cư thường là một dải tủ chữ I hoặc chữ L dài hai ba mét, mặt bếp đã kín nồi cơm, ấm siêu tốc, giá dao thớt. Không còn chỗ trên mặt bếp thì đưa cây lên tường. Thanh treo inox gắn dưới tủ bếp trên, vốn dùng treo muôi, khăn, có thể móc thêm vài chậu nhựa nhỏ có quai; kệ gia vị gắn tường thêm một tầng cho chậu rau thơm hay trầu bà nhỏ. Điều kiện là chỗ đó phải ở đầu xa bếp nấu, gần cửa sổ hoặc lô gia.
Lô gia sau bếp, nơi đặt máy giặt và phơi đồ, nhiều căn hộ có nắng tốt hơn chính bếp. Đây là chỗ đặt rau thơm và cây cần sáng, còn bếp chỉ giữ một hai chậu lá dày làm điểm xanh. Khi nấu, bước ra lô gia hái rau là đủ tiện.
Cửa kính lùa giữa bếp và lô gia có thể dùng làm giá: đặt một kệ hẹp bằng bề ngang bệ cửa phía lô gia, cây nhìn được từ bếp qua kính mà không chiếm chỗ trong bếp. Kệ phải đặt chắc, có thành chắn, vì lô gia chung cư tầng cao có gió mạnh; chậu rơi từ trên cao xuống là tai nạn nghiêm trọng, không chỉ là mất cây.
Một chi tiết hay bị bỏ qua: bếp chung cư thường có cảm biến khói và bình chữa cháy. Đừng để cây che khuất chúng, và đừng treo chậu ngay dưới đầu báo khói nơi hơi nóng và khói tụ lại nhiều nhất.
Bày cây trên bàn ăn và quầy bar
Bàn ăn là chỗ cả nhà ngồi đối diện nhau, nên cây trên bàn cần thấp hơn tầm mắt người ngồi, khoảng dưới ba mươi phân kể cả chậu. Cây cao giữa bàn che mặt người đối diện, ăn cơm phải nghiêng đầu. Một khay dài đặt hai ba chậu nhỏ cùng loại chạy dọc giữa bàn trông gọn hơn một chậu to.
Bàn ăn cũng là chỗ hay dọn dẹp, lau chùi, bày bát đĩa. Cây đặt trên khay có thể nhấc cả khay ra trong vài giây là dễ sống chung nhất. Tránh cây rụng hoa, rụng phấn hay lá khô liên tục như một số loại hoa chậu nhỏ, vì cánh hoa rơi vào đồ ăn rất mất vệ sinh.
Bàn ăn thường xa cửa sổ, ít sáng. Cách được nhiều nhà dùng là để cây trên bàn ăn theo kiểu luân phiên: chậu trầu bà hay lan ý ở bàn ăn một hai tuần, rồi đổi ra bệ cửa sổ, chậu khác vào thay. Rau thơm cũng có thể lên bàn ăn trong bữa cơm, ăn xong mang về chỗ nắng.
Quầy bar hay bàn đảo trong căn hộ thì hợp với chậu cây thẳng đứng, gọn như lưỡi hổ nhỏ, cau tiểu trâm mini. Treo thêm một chậu trầu bà hay cỏ lan chi ở trần phía trên quầy, nếu trần bê tông chịu được móc treo, sẽ tạo được lớp xanh mà mặt quầy vẫn trống để làm việc.
Câu hỏi thường gặp
Để cây trong bếp có gây mất vệ sinh an toàn thực phẩm không?
Không đáng kể nếu đất chậu không rơi vào khu sơ chế, khăn và dụng cụ làm cây tách riêng, không phun thuốc trừ sâu trong bếp và nước đĩa lót được đổ thường xuyên. Đặt chậu trên khay và cách xa thớt, rổ rửa rau là đủ an toàn.
Rau thơm trồng trong nhà có ăn được không?
Ăn được nếu trồng bằng đất sạch, phân hữu cơ hoai hoặc phân trùn, không phun thuốc trừ sâu hoá học. Rửa như rau mua chợ. Rau thiếu nắng thường nhạt mùi và mềm hơn, nhưng vẫn ăn bình thường.
Cây trong bếp hay bị vàng lá dù tưới đều, vì sao?
Nguyên nhân hay gặp là đặt quá gần vùng nóng như bếp nấu, lò nướng hay sau tủ lạnh, hoặc thiếu sáng vì bếp nằm sâu trong nhà. Tưới đều theo lịch cũng có thể làm úng khi bếp mát. Dời cây ra xa vùng nóng, gần nguồn sáng và chỉ tưới khi đất khô.
Có nên đặt cây trên nóc tủ lạnh không?
Phía trước nóc tủ lạnh thường không nóng, đặt cây nhỏ được. Không đặt cây ở mặt sau hay sát khe thoát nhiệt của tủ vì hơi nóng thổi ra liên tục. Tránh để nước tưới tràn xuống khe tủ, nên dùng đĩa lót kín.
Bếp không có cửa sổ thì có trồng được rau thơm không?
Khó sống lâu vì rau thơm cần nắng vài giờ mỗi ngày. Có thể dùng đèn trồng cây bật mười hai đến mười bốn giờ mỗi ngày, treo cách ngọn cây vừa đủ theo hướng dẫn của đèn, hoặc trồng rau ở ban công và chỉ mang vào bếp khi dùng.
Máy hút mùi có đủ bảo vệ cây khỏi dầu mỡ không?
Máy hút mùi giảm đáng kể nhưng không chặn hết hơi dầu, nhất là khi chiên rán lửa lớn. Vẫn cần lau lá định kỳ, và đặt cây cách xa vùng bếp nấu. Bật hút mùi thêm vài phút sau khi tắt bếp giúp hút phần hơi còn lại.