Nếu nhà bạn không có ban công nhiều nắng, nhóm cây mọng nước hợp nhất là những loài quen sống dưới bóng râm sáng: sen đá móng rồng (Haworthia), Gasteria, các dạng lưỡi hổ nhỏ, và ở chỗ sáng hơn một chút là chuỗi ngọc bi, ngọc bích. Chúng chịu được ánh sáng gián tiếp ở cạnh cửa sổ, ít vóng hơn nhiều so với sen đá hoa thị Echeveria, và chịu được không khí phòng điều hoà.
Chịu bóng không có nghĩa là sống trong góc tối. Ngay cả nhóm này vẫn cần đặt gần cửa sổ, hoặc dưới đèn trồng cây, và vẫn chết vì tưới nhiều như mọi cây mọng nước. Bài này giúp bạn chọn đúng cây cho căn hộ ít nắng, đặt cây ở đâu, dùng đèn ra sao, tưới thế nào khi cây ở trong nhà, và nhận ra khi nào chỗ đặt vẫn đang quá tối.
Vì sao sen đá hoa thị khó sống trong căn hộ, còn móng rồng thì không
Phần lớn sen đá hoa thị phổ biến như Echeveria, Graptopetalum quen với những sườn đồi trống, nhận nắng trực tiếp nhiều giờ mỗi ngày. Đặt trong phòng, cường độ ánh sáng chỉ bằng một phần nhỏ ngoài trời dù mắt người vẫn thấy sáng, nên cây vươn dài, mất dáng sau vài tuần.
Sen đá móng rồng và Gasteria có quê ở Nam Phi, nơi nhiều loài mọc nép dưới bụi cây, khe đá, chỉ nhận ánh sáng lọt qua. Lá chúng thường dày, xanh đậm, nhiều loài có những ô "cửa sổ" trong suốt ở đầu lá để đón sáng vào bên trong. Khả năng làm việc với ánh sáng yếu đó khiến chúng hợp với bậu cửa sổ, kệ cạnh cửa kính, bàn làm việc gần cửa.
Lưỡi hổ (nay được xếp vào chi Dracaena trong nhiều tài liệu phân loại mới, trước là Sansevieria) cũng nổi tiếng chịu bóng và chịu khô. Chuỗi ngọc bi, cây ngọc bích chịu bóng kém hơn móng rồng nhưng vẫn sống được ở chỗ sáng sát cửa sổ nhiều nắng gián tiếp. Hiểu nguồn gốc giúp bạn chọn cây thay vì cố ép một sen đá hoa thị phải sống trong phòng.
Chọn cây theo mức sáng của chỗ đặt
Bảng dưới gợi ý nhóm cây hợp với từng mức sáng trong nhà. Cách tự đánh giá mức sáng đơn giản là nhìn bóng tay trên mặt kệ lúc giữa ngày: bóng sắc nét là có nắng trực tiếp, bóng mờ còn thấy viền là sáng gián tiếp khá, bóng gần như không thấy là chỗ tối.
| Chỗ đặt | Mức sáng | Nhóm hợp | Không nên đặt |
|---|---|---|---|
| Sát cửa sổ có nắng trực tiếp vài giờ | Cao | Hầu hết cây mọng nước, kể cả sen đá hoa thị (vẫn kém hơn ngoài trời) | — |
| Sát cửa sổ sáng, không có nắng trực tiếp | Khá | Móng rồng, Gasteria, lưỡi hổ, chuỗi ngọc bi, ngọc bích | Sen đá hoa thị phấn trắng, xương rồng sa mạc |
| Cách cửa sổ vài bước | Trung bình – yếu | Móng rồng, lưỡi hổ (lớn chậm) | Đa số cây mọng nước khác |
| Giữa phòng, hành lang, phòng tắm không cửa sổ | Rất yếu | Chỉ khi có đèn trồng cây | Mọi cây mọng nước nếu không có đèn |
Một chậu móng rồng trên bàn làm việc giữa phòng có thể sống được nhiều tháng nhưng chậm, lá dài và nhạt dần. Nếu chỗ đó là chỗ bạn muốn đặt cây, cách bền nhất là luân phiên hai chậu: một chậu trên bàn, một chậu nghỉ ở bậu cửa sổ, đổi chỗ vài tuần một lần.
Đèn trồng cây cho góc không có nắng
Đèn chiếu sáng phòng không thay được đèn trồng cây. Đèn trần phòng khách được thiết kế cho mắt người, đặt cách cây quá xa và quá yếu với nhu cầu quang hợp. Đèn trồng cây là đèn LED có phổ hợp với cây, đặt gần cây hơn nhiều.
Khoảng cách quan trọng hơn công suất ghi trên hộp. Cường độ ánh sáng giảm rất nhanh khi đèn xa ra. Đèn đặt cách mặt cây vài chục phân thường hiệu quả hơn hẳn đèn mạnh treo tít trên trần. Bắt đầu ở khoảng cách nhà sản xuất khuyến nghị, quan sát cây vài tuần rồi chỉnh.
Số giờ đèn mỗi ngày. Người chơi trong nhà thường bật đèn khoảng mười tới mười bốn giờ mỗi ngày, dùng ổ cắm hẹn giờ để đều đặn. Cây cũng cần thời gian tối; bật suốt ngày đêm không làm cây khoẻ hơn.
Đọc phản hồi của cây. Lá mới mọc chặt, màu đậm là đèn đủ. Lá mới dài, nhạt, ngả về phía đèn là còn thiếu, kéo đèn gần lại hoặc tăng giờ. Đầu lá ửng nâu, vệt bạc ở lá gần đèn nhất là đèn quá gần.
Đèn và nhiệt. Đèn LED ít nóng nhưng vẫn ấm ở khoảng cách gần. Không để lá chạm vào bóng đèn, và đặt đèn chắc chắn, tránh dây điện vướng chỗ tưới nước.
Tưới cây mọng nước trong nhà: ít hơn bạn nghĩ
Trong phòng, nhất là phòng có điều hoà đóng kín, đất trong chậu khô chậm hơn ngoài ban công nhiều, vì không có nắng và gió. Cây mọng nước trong nhà lại lớn chậm, dùng ít nước. Hai điều đó cộng lại khiến một chậu móng rồng trong phòng có thể chỉ cần tưới vài tuần một lần, thậm chí thưa hơn trong mùa lạnh ở miền Bắc.
Cách tưới an toàn là tưới vào gốc, đẫm cho tới khi nước chảy ra lỗ đáy, đổ bỏ nước đọng trong đĩa lót sau mười lăm, hai mươi phút, rồi chờ đất khô hẳn mới tưới lại. Không để chậu ngồi trong đĩa nước. Với móng rồng có hoa thị chụm, tránh để nước đọng giữa các lá, vì trong phòng ít gió, nước đó có thể nằm cả ngày.
Chậu trang trí không lỗ rất phổ biến cho cây để bàn và cũng là nguyên nhân hàng đầu làm cây trong nhà thối. Nếu đã mua chậu kiểu đó, đặt một chậu nhựa nhỏ có lỗ bên trong, khi tưới thì nhấc ra tưới ở bồn rửa, để ráo rồi mới đặt lại. Với cây trong nhà, giá thể vẫn phải nhiều hạt cứng như cây ngoài trời; đừng vì chậu đặt trong phòng mà dùng đất mịn.
Một vài loài cụ thể và điểm cần biết
Những cây dưới đây phổ biến ở các chợ cây, nhà vườn trong nước và hợp với căn hộ ít nắng. Tên dân gian có thể khác nhau theo vùng; tên khoa học ở mức chi ghi kèm để đối chiếu.
- Sen đá móng rồng (Haworthia, nhiều loài có sọc trắng nổi trên lá): dễ nhất trong nhóm, đẻ nhiều cây con quanh gốc. Đặt sát cửa sáng; nắng trực tiếp gắt làm lá chuyển đỏ nâu, đó là dấu hiệu quá nắng.
- Haworthia lá trong (nhóm có "cửa sổ" ở đầu lá): đẹp nhất khi có ánh sáng tốt nhưng không gắt; thiếu sáng thì cửa sổ mờ đục và lá dài ra.
- Gasteria (lá lưỡi dày, sần): chịu bóng và chịu khô rất tốt, lớn chậm. Hoa hình ống nhỏ trên ngồng dài, có màu hồng đỏ.
- Lưỡi hổ dạng nhỏ, lá ngắn: bền, chịu được chỗ sáng yếu hơn hầu hết cây khác trong danh sách. Rễ thân ngầm có thể làm nứt chậu mỏng khi đầy chậu.
- Chuỗi ngọc bi (Senecio rowleyanus, nay nhiều tài liệu xếp vào chi Curio): dây rủ những hạt tròn, hợp chậu treo cạnh cửa sổ sáng. Rễ nông, dễ thối nếu tưới nhiều; dễ khô nếu chậu quá nhỏ. Nhựa có thể gây kích ứng, để xa tầm với của thú cưng.
- Ngọc bích (Crassula ovata): thân hoá gỗ dần như cây nhỏ, cần sáng hơn móng rồng; ở chỗ đủ sáng có thể sống rất nhiều năm, giâm cành dễ.
Nhiều cây mọng nước, gồm lưỡi hổ, ngọc bích, chuỗi ngọc, nha đam, được các tổ chức bảo vệ động vật xếp vào danh sách có thể gây khó chịu cho chó mèo nếu nhai, ăn phải. Nhà có thú cưng hay cắn lá thì đặt cây ở kệ cao hoặc chậu treo.
Dấu hiệu chỗ đặt vẫn đang quá tối
Với móng rồng, dấu hiệu sớm nhất là hoa thị mở bẹt ra, lá mới dài và mảnh hơn lá cũ, màu xanh nhạt đi, các sọc trắng mờ hơn. Với lưỡi hổ, lá mới mỏng, mềm, ngả ra, màu sọc kém rõ. Với chuỗi ngọc bi, khoảng cách giữa các hạt giãn ra, hạt nhỏ dần và dây trơ ở phía gần chậu.
Khi thấy những dấu hiệu này, dời cây về gần cửa sổ hơn hoặc thêm đèn ngay, đừng chờ. Phần đã vươn không co lại được, nhưng nếu xử lý sớm, phần mọc tiếp theo sẽ đẹp trở lại và cây không bị lệch dáng nhiều.
Cây trong nhà còn có một dấu hiệu thiếu sáng ít người để ý: rất lâu không ra lá mới, hoặc ra lá mới nhưng lá cũ tầng dưới héo khô nhanh hơn. Cây đang dùng dự trữ cũ để giữ mạng sống thay vì lớn. Nếu sau hai ba tháng một chậu không có thay đổi gì, nhiều khả năng chỗ đặt đang quá tối, dù cây trông vẫn xanh.
Một sai lầm hay gặp là đưa cây đã quen trong nhà ra thẳng nắng trưa ngoài ban công để "bù sáng". Lá quen bóng sẽ cháy chỉ sau một buổi. Nếu muốn cho cây ra ngoài, chọn chỗ sáng dịu, nắng sáng sớm và tăng dần trong vài tuần, như với mọi cây mọng nước từng sống trong nhà.
Bố trí kệ cây mọng nước trong căn hộ cho gọn và sống lâu
Kệ đặt sát cửa sổ, cây thấp ở trước, cây cao ở sau. Cây cao đặt phía cửa sẽ che sáng cho cả hàng phía trong. Kệ nhiều tầng nên đặt vuông góc hoặc song song cửa sao cho tầng nào cũng nhìn thấy khung trời. Tầng dưới cùng, xa cửa nhất, dành cho móng rồng và lưỡi hổ, những cây chịu bóng nhất.
Khay hứng nước dưới mỗi tầng. Tưới trong nhà luôn có nước chảy ra đáy chậu. Một khay nông dưới mỗi tầng giữ sàn, kệ gỗ khỏi ướt; nhớ đổ nước đọng sau khi tưới, đừng để chậu ngồi trong khay.
Chậu nhỏ, đồng cỡ, dễ nhấc. Cây mọng nước trong nhà lớn chậm nên không cần chậu lớn. Chậu cỡ đồng đều giúp sắp kệ gọn, dễ nhấc ra bồn rửa khi tưới, dễ xoay đều về phía sáng.
Một quạt nhỏ nếu phòng đóng kín. Phòng điều hoà đóng cửa cả ngày thường đứng gió. Quạt bàn chạy nhẹ hướng vào kệ vài giờ mỗi ngày giúp đất khô đều và giảm nấm, đặc biệt trong những tuần nồm ẩm ở miền Bắc hay mùa mưa ở miền Nam.
Lau lá, dọn lá khô định kỳ. Bụi bám trên lá trong nhà làm giảm ánh sáng cây nhận được. Lau nhẹ bằng cọ mềm khô với lá trơn; với lá có phấn, chỉ thổi bụi, không chạm tay. Nhặt lá khô ở gốc để không thành chỗ ẩn của rệp.
Câu hỏi thường gặp
Sen đá móng rồng có cần nắng trực tiếp không?
Không bắt buộc. Móng rồng sống tốt ở chỗ sáng gián tiếp sát cửa sổ, và chịu được một chút nắng sáng sớm. Nắng trực tiếp gắt giữa trưa thường làm lá chuyển đỏ nâu, co lại; khi thấy vậy nên lùi cây về chỗ dịu hơn.
Cây mọng nước trong phòng điều hoà có bị khô không?
Không khí phòng điều hoà khô nhưng với cây mọng nước điều đó không phải vấn đề, chúng quen với không khí khô. Vấn đề thật là thiếu sáng và đất lâu khô do không có gió, nên cần tưới thưa và đặt gần cửa sổ.
Có nên phun sương cho móng rồng trong nhà không?
Không cần. Phun sương không tăng độ ẩm đáng kể mà để nước đọng giữa các lá, trong phòng ít gió dễ sinh nấm. Tưới vào gốc khi đất khô là đủ cho cây.
Cây mọng nước có lọc không khí trong phòng không?
Nghiên cứu nổi tiếng của NASA cuối thập niên 1980 thử cây trong buồng kín nhỏ; các nghiên cứu sau cho thấy để có tác dụng rõ trong một căn phòng thật cần số lượng cây rất lớn. Nên chơi cây mọng nước vì thích, không vì kỳ vọng lọc không khí.
Móng rồng đẻ nhiều cây con quanh gốc có nên tách không?
Tách hay không tuỳ ý thích. Để nguyên, cây thành một cụm dày đẹp mắt. Khi cụm chật chậu hoặc muốn có thêm chậu, chờ cây con có vài lá trưởng thành và rễ riêng rồi tách, để vết tách khô một hai ngày trước khi trồng.
Đèn trồng cây có tốn điện nhiều không?
Đèn LED trồng cây cỡ nhỏ cho một kệ vài chậu tiêu thụ điện ở mức tương đương một bóng đèn sinh hoạt bật nhiều giờ. Có thể ước lượng bằng công suất ghi trên đèn nhân số giờ bật mỗi ngày để biết lượng điện dùng.