Giâm lá sen đá là tách nguyên chiếc lá khoẻ khỏi thân sao cho còn trọn phần gốc lá, để lá ở chỗ khô thoáng cho vết tách se lại vài ngày, rồi đặt nằm trên mặt giá thể khô thoát nước, chờ tới khi lá tự nhú rễ và mầm cây con. Chỉ bắt đầu phun ẩm nhẹ khi đã thấy rễ. Sau vài tuần đến vài tháng, mỗi lá có thể cho một hoặc vài cây con; lá mẹ teo dần khi cây con đủ sức tự sống.
Cách này dùng được cho nhiều sen đá Echeveria, Graptopetalum, Pachyphytum, Sedum lá mọng và nhiều cây lai của chúng, nhưng không phải loài nào cũng giâm lá được. Bài đi vào từng bước, giải thích vì sao lá phải còn nguyên gốc, cách xử lý lá không ra rễ, lá thối, cây con yếu, và nhóm nào nên nhân bằng cách khác.
Vì sao một chiếc lá có thể thành cây mới
Ở gốc mỗi lá sen đá, chỗ lá đính vào thân, có những mô còn khả năng phân chia và biệt hoá. Khi lá rời khỏi thân mà vùng mô này còn nguyên, dưới tác động của nội tiết tố thực vật, nó có thể tạo ra rễ phụ và một chồi mới. Lá dày mọng là kho nước, kho đường nuôi chồi non trong những tuần đầu khi chưa có rễ, giống như một hộp cơm mang theo.
Vì vậy chất lượng lá giâm quyết định phần lớn thành bại. Lá khoẻ, căng, lấy từ cây đủ nắng chứa nhiều dự trữ, cho cây con khoẻ. Lá mỏng, nhạt từ cây vóng hay lá già đã nhăn thường teo trước khi kịp ra cây con. Lá bị gãy giữa, mất phần gốc, gần như không bao giờ ra cây, dù có thể vẫn ra rễ.
Cũng vì lá là kho dự trữ nên giai đoạn đầu lá giâm không cần nước từ ngoài. Tưới sớm lúc vết tách còn hở, chưa có rễ để hút, chỉ làm gốc lá ướt và tạo cửa cho vi khuẩn. Nhiều người mới thấy lá nằm khô mấy tuần thì sốt ruột phun nước hằng ngày, và đó là nguyên nhân phổ biến nhất khiến cả khay lá thối đen.
Nhân giống từ lá còn là cách giữ lại một cây yêu thích khi cây mẹ có vấn đề như thối gốc, vóng hay sắp tàn sau khi ra hoa. Người chơi lâu năm thường giâm dự phòng vài lá của những cây quý trước mỗi mùa mưa vì lý do đó.
Giâm lá từng bước
Chuẩn bị một khay nông có lỗ thoát nước, giá thể khô như dùng cho sen đá trưởng thành nhưng có thể sàng mịn hơn ở lớp mặt, và một chỗ sáng có mái che, không nắng gắt trực tiếp.
- Chọn lá: lấy lá ở tầng giữa hoặc tầng dưới còn căng, màu tươi; tránh lá non sát đỉnh và lá già sắp khô.
- Tách lá: dùng ngón tay giữ lá, lắc nhẹ sang hai bên rồi bẻ nghiêng xuống sát thân, để lá rời ra cùng phần gốc trọn vẹn. Gốc lá tách đúng có hình chữ U hoặc bán nguyệt sạch, không rách. Với lá bám chặt, tưới cây mẹ trước một hai ngày giúp lá căng và dễ tách hơn, hoặc ngược lại có loài dễ tách khi cây hơi khô — thử trên một lá trước.
- Để khô vết tách: trải lá trên khay hoặc giấy ở chỗ khô thoáng vài ngày, đến khi gốc lá se thành lớp màng. Mùa ẩm có thể lâu hơn mùa khô.
- Đặt lá: đặt lá nằm ngửa hoặc hơi nghiêng trên mặt giá thể khô, phần gốc chạm nhẹ hoặc hướng về phía đất. Không cắm vùi lá xuống đất.
- Chờ rễ: không tưới. Sau một vài tuần, rễ hồng hoặc trắng mảnh nhú ra từ gốc lá. Nếu rễ mọc lơ lửng, phủ một nhúm giá thể lên rễ để giữ chúng chạm đất.
- Bắt đầu tưới: khi rễ đã bám vào giá thể, phun ẩm nhẹ mặt đất mỗi khi đất khô hẳn. Không tưới đẫm như cây lớn.
- Chờ cây con: một hoặc vài hoa thị tí hon mọc ra từ gốc lá. Để nguyên lá mẹ; nó tự teo khi cây con đã dùng hết dự trữ.
- Tách trồng: khi lá mẹ khô hẳn và cây con có bộ rễ riêng, tách cây con trồng vào chậu nhỏ.
Loài dễ và khó giâm lá
Mức độ dễ giâm lá khác nhau nhiều giữa các nhóm. Bảng dưới đây là nhận xét chung của người chơi về những nhóm hay gặp ở nước ta; từng giống lai có thể khác.
| Nhóm cây | Giâm lá | Cách nhân thường dùng |
|---|---|---|
| Graptopetalum và cây lai (Graptoveria, Graptosedum) | Rất dễ, lá rụng tự nhiên cũng hay ra cây | Giâm lá, giâm ngọn |
| Echeveria nhiều giống | Dễ đến trung bình; giống lá mỏng khó hơn | Giâm lá, tách cây con, cắt ngọn |
| Pachyphytum, Sedum lá mọng | Dễ | Giâm lá, giâm cành |
| Crassula (như ngọc bích) | Được nhưng chậm | Giâm cành nhanh hơn nhiều |
| Kalanchoe | Nhiều loài giâm lá được; vài loài tự sinh cây con ở mép lá | Giâm lá, giâm cành |
| Aeonium | Rất khó hoặc không ra cây | Giâm cành, cắt ngọn |
| Sen đá móng rồng (Haworthia) | Có thể nhưng tỷ lệ thấp, chậm | Tách cây con quanh gốc |
Nếu nhóm cây của bạn khó giâm lá, đừng tốn nhiều lá để thử. Cắt ngọn hoặc tách cây con mọc quanh gốc cho kết quả nhanh và chắc hơn, và cây con từ cách này đã có kích thước đáng kể ngay từ đầu.
Lá không ra cây: đọc nguyên nhân
Lá teo, nhăn mà không có rễ. Thường gặp với lá mỏng, lá từ cây thiếu sáng, hoặc để ở chỗ quá nóng, quá nắng. Chuyển khay vào chỗ sáng dịu hơn; lá đã teo quá nửa thường khó gượng lại.
Có rễ nhưng không có mầm. Một phần lá chỉ ra rễ rồi đứng yên rất lâu, nhất là khi gốc lá bị rách lúc tách. Có thể chờ thêm, nhiều lá vẫn nảy mầm muộn sau vài tuần nữa. Nếu lá mẹ bắt đầu héo mà vẫn không có mầm, xem như lá đó không thành.
Gốc lá đen, mềm. Vết tách chưa khô đã gặp ẩm, hoặc khay đặt chỗ bí. Bỏ lá thối ra khỏi khay ngay để không lây, giảm ẩm cho các lá còn lại.
Cây con mọc dài, nhạt. Thiếu sáng. Cây con cũng cần ánh sáng mạnh như cây lớn, chỉ là chưa chịu được nắng gắt giữa trưa. Dời khay ra chỗ có nắng sáng sớm.
Rệp sáp bám vào khay giâm. Khay đặt gần cây bị rệp. Lá giâm và cây con rất yếu trước rệp; cách ly khay khỏi cây mẹ có rệp và kiểm tra mặt dưới lá thường xuyên.
Mùa nào giâm hợp và chăm cây con những tháng đầu
Phần lớn người chơi giâm vào những tháng trời ấm vừa phải, không nắng nóng gay gắt và không mưa dầm. Ở miền Bắc, mùa thu và đầu xuân sau nồm thường thuận; giữa mùa đông lạnh, lá giâm ra rễ chậm hẳn, giữa hè nóng thì lá dễ teo. Ở miền Nam, mùa khô với trời hửng nắng là lúc khay giâm khô ráo và ra cây đều; giữa mùa mưa vẫn giâm được nhưng phải có mái che kỹ và theo dõi thối.
Cây con trong khay có rễ ngắn, nằm sát mặt đất, nên lớp mặt khô rất nhanh. Phun ẩm mặt giá thể khi khô, thay vì tưới đẫm như chậu lớn. Khi cây con đạt cỡ đồng xu và lá mẹ đã teo, chuyển sang chậu nhỏ riêng với giá thể thường; từ đây chăm như cây trưởng thành, chỉ thận trọng hơn với nắng gắt.
Không nên bón phân cho lá giâm, vì lá mẹ đã đủ dự trữ cho giai đoạn đầu. Sau khi cây con đã trồng riêng và ra lá mới vài tuần, có thể bón rất loãng. Cây con từ lá giâm thường mất nhiều tháng tới cả năm mới đạt kích thước cây bán ngoài chợ, nên kiên nhẫn là phần lớn bí quyết.
Giâm ngọn và tách cây con: khi nào nhanh hơn giâm lá
Giâm lá cho nhiều cây nhất từ một cây mẹ, nhưng cũng chậm nhất. Nếu bạn chỉ cần thêm một hai chậu, hoặc cây mẹ đã có dấu hiệu vóng, cắt ngọn là cách cho ra một cây cỡ lớn chỉ sau vài tuần. Dùng dao sạch cắt ngang thân dưới hoa thị khoảng một hai đốt ngón tay, tỉa bỏ vài lá dưới cùng để lộ đoạn thân, để mặt cắt khô vài ngày rồi đặt đứng trên giá thể khô. Ngọn đã có sẵn bộ lá trưởng thành nên ra rễ và lấy lại dáng rất nhanh.
Phần gốc còn lại sau khi cắt ngọn không phải là bỏ đi. Đặt gốc ở chỗ sáng, tưới thưa như thường; các mắt lá dọc thân sẽ nhú ra một hoặc vài chồi non. Nhiều người chơi cố tình cắt ngọn để có một gốc nhiều đầu, mà trong giới hay gọi là cây "nảy cụm". Các chồi con khi đủ lớn lại có thể tách ra trồng riêng.
Một số sen đá và nhiều xương rồng tự đẻ cây con quanh gốc, nối với cây mẹ bằng một đoạn thân ngắn hoặc thân bò. Tách cây con là cách nhân giống nhanh và chắc nhất với nhóm này: chờ cây con đủ lớn, có vài lá trưởng thành, dùng dao tách sát chỗ nối, để vết tách khô rồi trồng như ngọn. Sen đá móng rồng, nhiều cây Echeveria dạng bụi và xương rồng tai thỏ đều nhân tốt theo cách này.
Giâm nhiều lá một lúc: sắp khay sao cho dễ theo dõi
Khi đã quen tay, nhiều người giâm hàng chục, hàng trăm lá một mùa để đổi với bạn chơi hoặc tặng. Ở quy mô đó, vài thói quen nhỏ giúp tránh lẫn giống và tránh một lá thối kéo theo cả khay.
- Mỗi khay một giống, hoặc chia khay thành từng hàng rõ ràng; dùng que tre nhỏ cắm đầu hàng và ghi chú giống, ngày giâm trong sổ hoặc điện thoại.
- Đặt lá cách nhau một khoảng đủ để rễ và cây con không quấn vào nhau; khi tách ra cũng đỡ đứt rễ.
- Dùng khay nông có nhiều lỗ, đặt trên kệ thưa để đáy khay thông gió; khay đặt sát nền dễ đọng ẩm.
- Kiểm tra khay hằng ngày trong vài tuần đầu; nhặt bỏ ngay lá có gốc đen, mềm.
- Không giâm chung khay lá vừa tách từ cây mới mua chưa cách ly, vì rệp sáp từ một lá có thể lan sang cả khay.
- Ghi lại tỷ lệ thành công theo giống và tháng; sau một hai năm bạn sẽ biết mùa nào, giống nào giâm hợp nhất ở chính nhà mình.
Cây con giâm được để tặng, đổi với bạn bè là một trong những niềm vui lớn của người chơi sen đá. Khi đem cho, nên gửi cây đã tách trồng riêng và có rễ khoẻ, kèm vài dòng về cách chăm, thay vì gửi lá mới giâm còn yếu.
Câu hỏi thường gặp
Có cần dùng thuốc kích rễ khi giâm lá sen đá không?
Thường không cần, vì lá sen đá ra rễ tự nhiên khá dễ. Một số người dùng bột kích rễ cho lá khó, nhưng nếu dùng, chỉ chấm rất ít vào vết tách đã khô. Lá chất lượng tốt và giá thể khô thoáng quan trọng hơn nhiều.
Giâm lá sen đá trong nước được không?
Có người treo lá cho gốc lá sát mặt nước để ra rễ, nhưng cách này không cần thiết và dễ thối hơn trên giá thể khô. Rễ ra trong nước cũng phải làm quen lại khi chuyển sang đất. Với người mới, giâm trên giá thể khô vẫn chắc hơn.
Một lá giâm cho được mấy cây con?
Thường là một, đôi khi hai ba hoa thị nhỏ cùng mọc từ một gốc lá. Có thể để chúng lớn chung thành một cụm hoặc tách riêng khi đủ lớn. Số cây con phụ thuộc loài và sức khoẻ lá.
Cây con từ lá có giống y cây mẹ không?
Có. Nhân giống từ lá là nhân vô tính nên cây con mang đặc điểm di truyền của cây mẹ. Màu sắc lúc nhỏ có thể khác, vì màu phụ thuộc nắng, tuổi cây và điều kiện chăm, nhưng khi trưởng thành trong cùng điều kiện, cây con sẽ giống cây mẹ.
Lá sen đá tự rụng xuống chậu có giâm được không?
Được, nếu lá còn chắc và rụng ra nguyên gốc. Nhiều lá rụng tự nhiên ở nhóm Graptopetalum tự ra cây ngay trên mặt chậu. Lá rụng do thối, mềm, trong thì không dùng được và nên nhặt bỏ.
Bao lâu thì lá giâm thành cây đủ lớn để trồng riêng?
Thường cần vài tháng, tuỳ loài và mùa. Dấu hiệu tốt để tách là lá mẹ đã teo hẳn, cây con có rễ riêng bám chắc. Tách sớm khi lá mẹ còn mọng không có lợi vì cây con mất nguồn dự trữ.