Ban công tầng cao lộng gió hợp với cây lá nhỏ hoặc lá dày dai, thân dẻo, dáng thấp như lưỡi hổ, cỏ lan chi, dứa cảnh, ngọc bút, cẩm tú mai, hương thảo, cỏ đuôi chồn và các loài mọng nước; tránh cây lá to mỏng, cây cao nặng đầu và giỏ treo đung đưa. Chậu nên thấp, đáy rộng, nặng hoặc được cố định, đặt lùi vào trong, và không có vật gì có thể bị gió cuốn ra ngoài lan can.
Ở tầng cao, gió không chỉ làm cây khô nhanh mà còn là chuyện an toàn của người đi bên dưới. Một chậu cây nhỏ, một chiếc đĩa lót hay một cành khô rơi từ độ cao vài chục mét có thể gây thương tích nghiêm trọng. Bài này đi theo hai vế: làm sao để cây sống được trong gió, và làm sao để không một thứ gì từ ban công nhà mình rơi xuống.
Gió tầng cao làm gì với cây
Gió mạnh kéo hơi nước khỏi lá nhanh hơn rễ hút lên, nên cây trên ban công lộng gió mất nước nhanh như ở chỗ nắng gắt, kể cả những ngày trời râm. Lá to mỏng như chuối cảnh, monstera, trầu bà lá xẻ bị gió quật liên tục sẽ rách tua, gãy cuống, mép lá khô nâu. Cây có thân cao, tán to ở trên, chậu nhỏ ở dưới là kiểu đổ dễ nhất.
Gió ở các toà nhà cao có đặc điểm khó đoán: luồng gió bị mặt dựng toà nhà dồn lại, đổi hướng, có lúc giật mạnh ở góc nhà. Hai căn ở cùng tầng, khác mặt toà nhà, có thể chịu gió rất khác nhau. Mùa có gió mùa và những ngày có bão, áp thấp ảnh hưởng là lúc rủi ro cao nhất.
Cây sống lâu năm trong gió thường tự điều chỉnh: thân thấp và dày hơn, lá nhỏ và dai hơn. Cây mới mua từ vườn lặng gió đưa thẳng lên tầng cao sẽ trải qua vài tuần khó khăn. Chọn đúng loài và cho cây thích nghi dần quan trọng hơn mọi mẹo chăm.
Chọn cây theo mức chịu gió
Mức chịu gió dưới đây so sánh tương đối giữa các nhóm cây cảnh phổ biến, với điều kiện chậu đã được cố định và cây đã thích nghi.
| Mức | Ví dụ | Vì sao |
|---|---|---|
| Chịu tốt | Lưỡi hổ, dứa cảnh, cỏ lan chi, lô hội, các loại cỏ cảnh dáng bụi | Lá dày, dai hoặc mảnh dẻo, uốn theo gió không gãy |
| Chịu tốt nếu đủ nắng | Hương thảo, cẩm tú mai, dừa cạn, hoa mười giờ, sam hoa | Lá nhỏ, dáng bụi thấp, ít bị gió quật |
| Chịu khá | Ngọc bút, hoa giấy tỉa tán gọn, nguyệt quế dáng bụi | Thân gỗ dẻo, cần tỉa giữ tán thấp |
| Kém | Chuối cảnh, monstera, trầu bà lá xẻ, cau cảnh lá to, dạ yến thảo treo | Lá to mỏng rách, cây cao nặng đầu, giỏ treo đung đưa |
Nếu thật sự muốn cây lá to, đặt chúng ở góc khuất gió sát tường nhà, phía sau một hàng cây chịu gió đóng vai trò chắn, hoặc trong phòng gần cửa ban công. Đừng thử với cây đắt tiền ngay; bắt đầu bằng một chậu rẻ để xem ban công nhà mình gió thế nào.
Chậu và cách cố định: thấp, nặng, lùi vào trong
Chậu thấp, đáy rộng. Chậu có đáy rộng hơn miệng hoặc bằng miệng đứng vững hơn chậu thon đáy. Cây cao thì chậu phải nặng tương xứng; tỷ lệ chiều cao cây so với chậu càng lớn thì càng dễ lật.
Ưu tiên chậu nặng ở sàn, chậu nhẹ phải buộc. Chậu xi măng, sành đặt sàn tự nó đã vững. Chậu nhựa nhẹ nên chọn loại có đế chống lật, hoặc lồng vào chậu nặng hơn, hoặc buộc vào móc cố định ở tường.
Đặt lùi khỏi mép lan can. Chậu nên nằm hẳn trong phạm vi sàn ban công, cách lan can một khoảng, không đặt trên bậu lan can, không treo ra phía ngoài. Bồn hoa gắn lan can chỉ dùng loại gắn mặt trong, có ngàm khoá chắc.
Không treo giỏ ở chỗ gió lùa. Giỏ treo đung đưa làm móc mòn dần, đến ngày gió giật có thể bật móc. Nếu treo, dùng móc bắt vít vào trần bê tông, giỏ ở gần tường, móc có khoá chốt.
Đĩa lót, sỏi phủ, đồ trang trí. Đây là những thứ nhẹ hay bị gió cuốn nhất. Dùng đĩa lót liền chậu hoặc đĩa nặng, sỏi phủ cỡ hạt to, bỏ hẳn đồ trang trí nhẹ như chuông gió, chong chóng, đèn giấy ở ban công cao.
Kiểm tra an toàn trước mùa mưa bão
Gia đình có cây trên ban công tầng cao nên có một lượt kiểm tra cố định mỗi năm trước mùa mưa bão, và kiểm tra lại mỗi khi có tin bão, áp thấp hay gió mạnh.
- Đi một vòng nhìn từ trong ra: có chậu nào, vật gì nằm cao hơn mép lan can hoặc có thể bị đẩy qua lan can không.
- Lay thử từng chậu cao: chậu có bập bênh, cây có lắc cả bầu trong chậu không.
- Kiểm tra móc treo, ke bắt bồn: vít có lỏng, gỉ, nứt chân bắt không.
- Cắt cành khô, cành gãy dở, lá to đã rách nằm trên tán; đây là thứ gió dễ bứt ra nhất.
- Khi có tin bão hoặc gió mạnh: hạ hết giỏ treo, đưa chậu nhỏ vào nhà, gom chậu lớn sát chân tường, buộc các cây cao vào nhau hoặc nằm nghiêng chậu cây cao xuống sàn.
Ở nhiều chung cư, ban quản lý toà nhà có quy định về vật dụng ở ban công và gửi nhắc nhở trước mùa bão. Đọc kỹ nội quy, vì ngoài chuyện an toàn, người để vật rơi từ trên cao gây thiệt hại cho người khác phải chịu trách nhiệm theo pháp luật.
Tưới và chăm khi gió hút nước nhanh
Ban công lộng gió khô nhanh hơn nhiều người nghĩ. Một chậu nhỏ ở trong nhà tưới tuần hai lần thì ra ban công gió có thể phải tưới mỗi ngày. Chậu lớn, giá thể có xơ dừa giữ ẩm, phủ mặt chậu bằng sỏi to hoặc vỏ thông được giữ bằng lưới, là những cách giảm số lần tưới.
Tưới đẫm buổi sáng, kiểm tra lại buổi chiều với chậu nhỏ. Nước tưới thừa phải chảy vào đĩa lót hoặc ga thoát nước của ban công, không chảy tràn ra mép sàn xuống ban công tầng dưới. Ở chung cư, nước nhỏ giọt từ ban công trên xuống là chuyện hàng xóm phàn nàn nhiều nhất, và nước chảy dọc mặt ngoài lâu ngày để lại vết ố trên mặt dựng toà nhà.
Gió cũng mang bụi. Lá cây ban công tầng cao ở thành phố thường phủ một lớp bụi mịn, làm giảm ánh sáng tới lá. Thỉnh thoảng lau hoặc xịt rửa lá nhẹ vào buổi sáng, cho nước chảy vào khay, giúp cây khoẻ hơn và cũng là dịp kiểm tra mặt dưới lá có rệp, nhện hay không.
Làm lớp chắn gió bằng chính cây và vách
Cách chăm cây lá mềm ở ban công lộng gió là tạo một vùng lặng gió nhỏ. Một hàng cây chịu gió trồng trong bồn dài thấp đặt dọc chân lan can, như cỏ lan chi, lưỡi hổ, dứa cảnh, làm lớp lọc đầu tiên; phía sau, sát tường nhà, là chỗ cho cây cần lặng gió hơn. Vách lưới hoặc vách gỗ thưa đặt ở đầu ban công đón gió giảm tốc độ gió tốt hơn vách đặc, vì vách đặc tạo xoáy ngay phía sau nó.
Mọi vách chắn đều phải gắn vào phía trong lan can hoặc vào tường, không gắn ra ngoài, và phải được sự đồng ý của ban quản lý nếu thay đổi diện mạo mặt ngoài. Vách cũng chịu lực gió, nên chân vách phải bắt chắc vào tường, sàn theo cách không làm hỏng lớp chống thấm.
Một cách khác ít tốn kém là tận dụng chính các chậu. Cụm ba bốn chậu cây chịu gió đặt sát nhau thành hình chữ L ở góc ban công tạo ra một túi lặng gió nhỏ phía trong góc đó, đủ cho một hai chậu cây lá mềm hơn. Thử dời cụm chậu vài lần trong mùa gió để tìm vị trí lặng nhất, vì hướng gió ở tầng cao đổi theo mùa. Ghi lại vị trí tốt nhất của từng mùa để năm sau khỏi phải thử lại từ đầu.
Đặt kỳ vọng thực tế: ban công tầng cao không thể biến thành vườn nhiệt đới rậm rạp như sân thượng nhà phố thấp tầng. Một bộ sưu tập nhỏ những cây chịu gió khoẻ, được cố định chắc chắn, thường đẹp bền hơn nhiều so với cố gắng nuôi những cây không hợp.
Đưa cây mới lên tầng cao: cho thích nghi dần
Cây từ vườn ươm hoặc cửa hàng thường quen với lặng gió, nắng lọc qua lưới. Lên ban công tầng cao, chúng cần một quãng chuyển tiếp ngắn.
- Những ngày đầu đặt cây ở chỗ khuất gió nhất, sát tường nhà, hoặc ngay trong phòng cạnh cửa ban công.
- Sau khoảng một tuần, dời ra vị trí lộ hơn trong vài giờ buổi sáng rồi đưa về chỗ cũ.
- Tăng dần thời gian ở vị trí cuối cùng trong một hai tuần, theo dõi mép lá và độ khô của đất mỗi ngày.
- Chỉ thay chậu, cố định chậu vào vị trí cuối khi cây đã ổn, không làm cùng lúc với việc đổi chỗ.
- Cắt bỏ những lá to bị rách nhiều; lá mới mọc ra trong gió thường nhỏ và dai hơn.
Cây chuyển lên vào mùa lặng gió thích nghi dễ hơn nhiều so với mua về giữa mùa gió mạnh. Nếu định làm mới cả ban công, chọn thời điểm trước mùa gió mạnh vài tháng để cây kịp bén rễ.
Ba bố cục gợi ý cho ban công tầng cao
Ban công hẹp dưới một mét, gió mạnh. Một bồn dài thấp đặt sát chân tường nhà, trồng xen lưỡi hổ thấp, cỏ lan chi, dứa cảnh; một chậu hương thảo hoặc cẩm tú mai ở góc. Không treo giỏ, không để chậu sát lan can. Lối đi để trống, vừa an toàn vừa dễ dọn, và bồn thấp không che tầm nhìn từ trong nhà ra.
Ban công rộng, đón gió một phía. Phía đầu đón gió đặt hàng cỏ cảnh dáng bụi trong bồn nặng làm lớp chắn; giữa ban công là cụm chậu hoa thấp chịu nắng; phía cuối khuất gió dành cho một hai chậu cây lá như ngọc bút, nguyệt quế dáng bụi tỉa gọn.
Lô gia kín ba mặt, gió lùa theo một hướng. Gió dồn qua khe hẹp nên giật mạnh hơn ta tưởng. Chọn chậu nặng đặt góc tựa tường, cây dáng thấp, lá dày. Lô gia thường ít nắng hơn ban công mở, nên ưu tiên cây chịu bóng bán phần trong nhóm chịu gió, như lưỡi hổ, dứa cảnh.
Câu hỏi thường gặp
Có nên treo giỏ hoa ra phía ngoài lan can ban công chung cư?
Không nên. Giỏ treo bên ngoài lan can vừa chịu gió mạnh nhất vừa nằm ngay trên lối đi, ban công tầng dưới. Móc mòn, dây đứt hay một trận gió giật đều có thể làm rơi giỏ. Nhiều toà nhà cấm hẳn việc này trong nội quy. Hãy đặt mọi chậu, giỏ ở phía trong.
Ban công tầng 20 trở lên có trồng được hoa không?
Được, với loài chịu gió và nắng như dừa cạn, hoa mười giờ, sam hoa, cẩm tú mai, trồng trong bồn thấp. Hoa có cuống dài, cánh mỏng to sẽ rách và rụng nhanh. Ban công đón gió trực diện thì hoa càng thấp, càng gọn càng bền.
Cây ở ban công tầng cao bị cháy mép lá dù không nắng là sao?
Thường là do gió làm lá mất nước nhanh hơn rễ hút lên, nhất là với cây lá mỏng, chậu nhỏ hay giá thể khô nhanh. Tưới đều hơn, chuyển cây vào chỗ khuất gió, đổi sang chậu lớn hơn, hoặc thay bằng loài lá dày chịu gió hơn.
Có cách nào cố định chậu cây cao mà không khoan tường?
Có thể dùng chậu nặng hoặc lồng chậu nhẹ vào chậu xi măng lớn, chèn đá vào đáy chậu ngoài, buộc hai ba chậu cao vào nhau thành cụm, hoặc đặt cây trong góc tựa vào hai mặt tường. Những ngày có tin bão thì nằm nghiêng các chậu cao xuống sàn.
Ban công tầng cao có nhiều côn trùng hại cây không?
Thường ít ruồi đất, sên, ốc hơn tầng thấp, nhưng nhện đỏ và rệp sáp vẫn đến theo cây mới mua hoặc theo gió. Gió khô và nắng thuận lợi cho nhện đỏ. Cách ly cây mới mua và kiểm tra mặt dưới lá định kỳ vẫn là việc cần làm.
Chậu cây rơi từ ban công gây thiệt hại thì ai chịu trách nhiệm?
Theo nguyên tắc chung của pháp luật dân sự, chủ sở hữu, người quản lý vật để vật rơi gây thiệt hại cho người khác phải bồi thường, ngoài ra có thể bị xử lý theo các quy định khác tuỳ mức hậu quả. Cách tốt nhất là không để chậu ở vị trí có thể rơi ra ngoài.