Ban công hướng Tây hợp với nhóm cây ưa nắng, chịu khô và có lá dày hoặc lá nhỏ: hoa giấy, hoa mười giờ, sam hoa, dừa cạn, thài lài tím, mai chỉ thiên, các loại xương rồng và lô hội, cỏ lan chi lá cứng, hương thảo. Những cây lá mỏng, to bản như trầu bà, kim tiền, dương xỉ hay monstera gần như chắc chắn cháy mép lá ở đây nếu không có lớp che. Muốn cây sống bền, cần lo ba việc cùng lúc: chọn loài, giữ rễ không bị nóng, và tưới đúng giờ.
Điều làm ban công hướng Tây khó không chỉ là cường độ nắng. Nắng chiều đến lúc không khí đã nóng nhất ngày, tường và sàn đã hấp nhiệt từ trưa, nên đến ba bốn giờ chiều chậu cây nằm giữa một cái lò nhỏ: nắng chiếu thẳng, sàn toả nhiệt lên, tường hắt nhiệt sang. Bài này đi theo đúng hoàn cảnh đó, từ cách đo ban công nhà mình, chọn cây, chọn chậu, cho tới cách chăm qua mùa nóng.
Vì sao nắng chiều khắc nghiệt hơn nắng sáng
Cùng một số giờ nắng, ban công hướng Đông và hướng Tây cho kết quả rất khác. Nắng sáng chiếu vào lúc cây vừa qua đêm mát, đất còn ẩm, lá còn căng nước; cây quang hợp tốt và chịu được. Nắng chiều thì rơi vào lúc nhiệt độ không khí cao nhất, độ ẩm thấp nhất, đất trong chậu đã mất phần lớn nước buổi sáng. Lá phải thoát hơi nước nhiều để tự làm mát trong khi rễ không kịp hút lên, nên mép lá khô, lá cụp, có khi cháy thành mảng nâu chỉ sau một buổi.
Thêm một yếu tố hay bị quên là nhiệt hắt. Tường sơn sáng màu phản chiếu nắng vào mặt sau của cây, còn tường tối màu và sàn gạch thì hấp nhiệt rồi toả lại cho tới tận tối. Ban công có lan can kính hay lan can xây đặc giữ khí nóng lại, không có gió lùa. Chậu nhựa đen đặt sát sàn trong hoàn cảnh này có thể nóng tới mức sờ tay thấy rát, và rễ ở thành chậu là phần chết đầu tiên.
Vì vậy bài toán ban công hướng Tây không phải là "tìm cây chịu được nắng" mà là "tìm cây chịu được nắng nóng và khô vào cuối ngày, rồi giảm bớt nhiệt quanh rễ". Hai vế phải đi cùng nhau; chọn đúng loài mà để chậu nướng trên sàn vẫn hỏng.
Đo ban công nhà mình trước khi mua cây
Hai ban công cùng hướng Tây có thể khác nhau rất xa, tuỳ tầng, độ sâu, mái che phía trên và nhà đối diện. Dành một ngày nắng để quan sát, ghi lại mấy điều sau:
- Giờ nắng bắt đầu và kết thúc chiếu vào sàn. Ban công sâu có ô văng phía trên có khi chỉ nhận nắng từ ba giờ chiều; ban công nông ở tầng cao có thể nắng từ trưa tới gần sáu giờ.
- Chỗ nào nắng lâu nhất, chỗ nào có bóng. Góc sát tường nhà thường râm hơn mép lan can; đó là chỗ cho cây chịu nắng kém hơn.
- Sờ sàn và lan can lúc khoảng bốn giờ chiều. Nếu không đặt được lòng bàn tay quá vài giây, chậu đặt trực tiếp trên đó sẽ nóng tương tự.
- Gió. Ban công tầng cao hướng Tây ở nhiều nơi còn hứng gió mạnh vào mùa khô, làm cây mất nước nhanh hơn và dễ đổ chậu.
- Nguồn nước và chỗ thoát nước. Vòi nước có ở ban công không, sàn có ga thoát không, nước tưới chảy xuống nhà dưới hay không.
Ghi lại những điều này giúp bạn chia ban công thành hai ba vùng: vùng nắng gắt cho cây chịu khô, vùng nửa bóng cho cây cần chăm hơn. Cách làm này rẻ hơn rất nhiều so với mua cây theo cảm hứng rồi thay dần những chậu chết.
Nhóm cây hợp và không hợp với ban công hướng Tây
Bảng dưới gom các loài dễ tìm ở chợ cây trong nước, chia theo mức chịu nắng chiều. "Chịu tốt" nghĩa là sống khoẻ khi đặt ở vùng nắng gắt nhất, miễn rễ không bị nướng và được tưới đều.
| Nhóm | Ví dụ | Ghi chú khi trồng ở hướng Tây |
|---|---|---|
| Chịu tốt, ra hoa nhờ nắng | Hoa giấy, hoa mười giờ, sam hoa, dừa cạn, thài lài tím | Nắng càng đủ hoa càng nhiều; hoa mười giờ và sam hoa cần giá thể thoát nhanh |
| Chịu tốt, lá dày trữ nước | Lô hội, lưỡi hổ, sen đá lá dày, xương rồng | Chịu khô, sợ úng; mùa mưa phải để chỗ có mái che |
| Chịu khá, cây gia vị thơm | Hương thảo, sả, húng chanh, ớt kiểng | Cần tưới đều hơn; hương thảo cần chậu thoát nước rất tốt |
| Chịu khá, cần che bớt giờ gắt | Hoa hồng, dạ yến thảo, lài, ngọc bút | Đặt chỗ có bóng sau ba giờ chiều hoặc dưới lưới che |
| Không hợp nếu không che | Trầu bà, kim tiền, dương xỉ, monstera, lan ý | Cháy lá nhanh; chỉ đặt ở góc sát tường không có nắng trực tiếp |
Danh sách này là điểm khởi đầu, không phải bảo đảm. Cùng một loài, cây mua từ vườn ươm có lưới che sẽ phải tập nắng dần một hai tuần trước khi chịu được nắng thẳng; đặt ngay ra mép lan can từ ngày đầu, lá cũ cháy hết là chuyện thường. Lá mới mọc ra dưới nắng mới là lá thích nghi.
Giữ rễ không bị nướng: chậu, kệ và lớp phủ
Chọn chậu sáng màu, thành dày. Chậu nhựa trắng, chậu xi măng, chậu sành hấp nhiệt chậm hơn nhựa đen mỏng. Nếu đã có chậu nhựa đen, có thể lồng nó vào một chậu lớn hơn, khe giữa hai chậu là lớp không khí cách nhiệt.
Kê chậu khỏi sàn. Đặt chậu lên kệ gỗ, chân kê, hoặc vài thanh gỗ để không khí lưu thông dưới đáy. Một khoảng hở vài phân đã giảm rõ phần nhiệt truyền từ sàn gạch lên. Chân kê cũng giúp nước thoát khỏi lỗ đáy, tránh rễ ngâm nước nóng trong đĩa lót.
Chậu đủ lớn. Chậu nhỏ khô nhanh và nóng nhanh. Ở hướng Tây, cây cùng kích thước nên ở chậu lớn hơn một cỡ so với trong nhà, vì khối đất lớn giữ nước và giữ nhiệt ổn định hơn.
Phủ mặt chậu. Một lớp vỏ thông, xơ dừa sợi, sỏi nhỏ hoặc rơm che mặt đất giảm bốc hơi và giữ mặt đất không bị nắng chiếu thẳng. Với cây mọng nước thì dùng sỏi, không dùng vật liệu giữ ẩm.
Xếp cây che cho nhau. Cây chịu nắng tốt, thân cao đặt phía mép lan can; cây yếu hơn đặt phía sau, nằm trong bóng của hàng trước. Chậu đứng sát nhau cũng che thành chậu cho nhau.
Tưới nước: giờ nào, bao nhiêu và vì sao không tưới lúc nắng gắt
Ở ban công hướng Tây, tưới buổi sáng sớm là quan trọng nhất. Cây cần đất ẩm đều trước khi bước vào buổi chiều, giống như người cần uống đủ nước trước khi ra nắng. Tưới đẫm đến khi nước chảy ra lỗ đáy, để cả khối đất ướt chứ không chỉ lớp mặt. Mùa nắng gắt, nhiều cây ở hướng này cần tưới mỗi ngày, có chậu nhỏ cần tưới thêm một lần vào cuối chiều.
Lời khuyên "không tưới buổi trưa vì nước làm cháy lá" thường được nhắc như một quy luật, thực ra lý do chính là thực tế hơn: nước tưới lúc nắng gắt bốc hơi nhanh, đất trong chậu nhựa đen đang nóng làm nước nóng theo, và mặt lá ướt giữa trưa không giúp gì cho rễ. Nếu thấy cây héo rũ giữa buổi chiều, đừng tưới ào ạt ngay; hãy kéo chậu vào chỗ râm, chờ chậu bớt nóng rồi tưới. Cây héo vì nóng mà rễ vẫn đủ nước thì tối sẽ tự căng lại; nếu đến sáng hôm sau vẫn rũ, đó mới là thiếu nước hoặc rễ đã hỏng.
Tưới buổi tối không sai, nhưng nên tưới gốc, tránh để lá ướt qua đêm với các cây dễ nấm như hoa hồng hay dạ yến thảo. Với cây mọng nước như sen đá, xương rồng, chỉ tưới khi đất khô hẳn, kể cả ở hướng Tây; nắng nóng làm chúng khát nhanh hơn nhưng không làm chúng hết sợ úng.
Khi nào cần lưới che, rèm tre hay giàn leo
Nếu ban công nắng từ trưa đến tận chiều tối, kể cả cây chịu nắng cũng có lúc quá sức vào giữa mùa khô. Lúc đó một lớp che bán phần giúp nhiều hơn mọi mẹo tưới. Lưới che nắng loại cắt khoảng một nửa lượng nắng là mức thường dùng cho cây cảnh; loại dày hơn làm cây hoa ra ít hoa. Lưới nên căng cách cây một khoảng, có chỗ cho khí nóng thoát, không phủ sát lên lá.
Rèm tre, mành trúc hạ xuống từ ba bốn giờ chiều là cách nhẹ nhàng hơn, cuộn lên được khi trời râm. Một số nhà trồng cây leo như tigon, sử quân tử hay đậu biếc lên khung lưới ở mép ban công, để chính cây leo làm tấm rèm sống cho cả ban công lẫn phòng phía trong; cách này cần vài tháng mới phủ kín và phải tính chuyện cây leo bám vào lan can, ống nước.
Ở chung cư, trước khi gắn khung, móc hay căng lưới ra ngoài mặt dựng, hãy đọc nội quy toà nhà. Nhiều nơi không cho thay đổi mặt ngoài hoặc không cho vật gì thò ra khỏi lan can vì lý do an toàn rơi rớt. Lưới, rèm nên gắn vào phía trong lan can và buộc chắc, vì gió chiều ở tầng cao giật mạnh.
Ba cách bố trí cho ba kiểu ban công hướng Tây hay gặp
Ban công chung cư nông, lan can kính, tầng cao. Nắng gần như chiếu suốt buổi chiều, kính giữ nhiệt, gió giật. Chọn một hàng chậu thấp dọc chân tường nhà gồm lưỡi hổ, lô hội, sen đá lá dày, xương rồng; một hai chậu hoa giấy dáng bụi gọn ở góc. Không đặt chậu cao, nặng đầu sát lan can. Chậu đặt trên kệ gỗ thấp, có đĩa lót để nước không chảy ra mặt dựng.
Ban công nhà phố sâu, có ô văng, nắng từ khoảng ba giờ. Có vùng râm buổi trưa và vùng nắng gắt cuối chiều ở mép ngoài. Đặt hàng cây hoa ưa nắng như dừa cạn, hoa mười giờ, mai chỉ thiên ở bậu ngoài; phía trong sát tường là chỗ cho cây chịu nắng vừa như lài, ngọc bút, hoa hồng. Có thể treo một hai giỏ cây rủ ở mép ô văng để làm lớp che thứ hai.
Ban công nhà trọ hoặc lô gia hẹp, phơi đồ chung. Không gian chỉ đủ vài chậu, lại vướng dây phơi. Chọn bồn dài hẹp gắn mặt trong lan can hoặc kệ treo tường, trồng sam hoa, hoa mười giờ, thài lài tím rủ xuống; một chậu sả hoặc ớt kiểng vừa xanh vừa dùng được. Giữ lối đi và chỗ phơi đồ, vì cây che hết lối thì sớm muộn cũng bị dẹp đi.
Câu hỏi thường gặp
Ban công hướng Tây có trồng được trầu bà, kim tiền không?
Được nếu đặt ở góc sát tường không có nắng chiếu thẳng hoặc sau lớp lưới che dày. Đặt ở vùng nắng chiều trực tiếp thì lá to mỏng của chúng gần như chắc chắn cháy mép, vàng loang rồi rụng. Nếu muốn mảng xanh lá to ở hướng này, nên làm giàn leo hoặc rèm che trước, trồng cây lá sau.
Cây mới mua về đặt ra ban công hướng Tây bị cháy lá có phải mua phải cây yếu?
Thường không phải. Cây ở vườn ươm hay cửa hàng quen sống dưới lưới che, lá của chúng mỏng hơn lá mọc ngoài nắng. Đưa thẳng ra nắng chiều thì lá cũ cháy, sau đó cây ra lá mới dày hơn và chịu được. Nên cho cây đứng chỗ nửa bóng một hai tuần rồi mới đưa ra vùng nắng gắt.
Có nên tưới phun sương lên lá vào buổi chiều để làm mát cây?
Phun sương làm mát trong vài phút rồi nước bốc hơi hết, không thay được việc tưới đủ cho rễ. Với cây dễ nấm lá, lá ướt kéo dài sang tối còn có hại. Cách làm mát hiệu quả hơn là che bớt nắng, kê chậu khỏi sàn, và tưới đẫm từ sáng sớm.
Ban công hướng Tây nên chọn chậu nhựa hay chậu đất nung?
Chậu đất nung thoát hơi qua thành chậu nên mát rễ nhưng khô rất nhanh, hợp với cây chịu khô như hoa giấy, xương rồng. Chậu nhựa sáng màu giữ ẩm lâu hơn, hợp với cây cần ẩm đều. Tránh chậu nhựa đen mỏng đặt sát sàn, đó là kiểu nóng rễ nhất.
Đi vắng vài ngày thì cây ở ban công hướng Tây xoay xở thế nào?
Dồn các chậu vào góc râm nhất, sát nhau, tưới đẫm trước khi đi, phủ mặt chậu bằng xơ dừa hoặc rơm. Đi lâu hơn hai ba ngày giữa mùa nắng thì nên nhờ người tưới hoặc lắp bộ tưới nhỏ giọt hẹn giờ. Cây mọng nước thì gần như không cần lo.
Có loại hoa nào nở đẹp ở hướng Tây quanh năm không?
Hoa giấy, dừa cạn, hoa mười giờ và sam hoa là những loài ra hoa khoẻ dưới nắng gắt ở khí hậu miền Nam và miền Trung. Ở miền Bắc, các loài này chững lại vào mùa đông lạnh và ít nắng, nên ban công hướng Tây ngoài Bắc thường đẹp nhất từ cuối xuân đến hết thu.