Cây leo giàn che nắng sân thượng nên chọn loài lớn nhanh, chịu nắng gắt, rễ không quá phá: tigon, sử quân tử (hoa giun), cát đằng, hoa đậu biếc, bìm bìm hoa, huỳnh anh, và với giàn chắc thì hoa giấy, hồng leo. Chọn loài theo cách leo (quấn thân, tua cuốn hay phải buộc dẫn), theo độ dày tán muốn có, và theo việc giàn có bị lá rụng làm tắc thoát nước hay không. Khung giàn phải chắc trước khi cây phủ, vì khi phủ kín giàn hứng gió như tấm bạt.
Một giàn cây leo tốt trên sân thượng không chỉ đẹp. Lớp lá dày chặn phần lớn nắng trực tiếp trước khi chạm tới sàn, nơi ngồi bên dưới mát hơn hẳn so với dưới mái tôn, và mặt sàn bớt nóng vào buổi chiều. Bài này đi theo trình tự làm một giàn: chọn loài, làm khung, trồng, dẫn cây, chăm và những rủi ro cần lường trước.
Các loài leo hay dùng và cách chúng leo
Cách leo quyết định khung phải làm thế nào và người trồng phải can thiệp bao nhiêu. Bảng dưới gom những loài dễ tìm, hợp nắng nóng:
| Loài | Cách leo | Điểm mạnh | Điều cần lường |
|---|---|---|---|
| Tigon | Tua cuốn bám lưới, dây | Lớn nhanh, hoa chùm hồng hoặc trắng nhiều tháng | Có củ, mọc lan; tàn lá khi lạnh ở miền Bắc |
| Sử quân tử (hoa giun) | Thân quấn, hoá gỗ | Hoa thơm chiều tối, đổi màu trắng sang hồng, đỏ | Cần khung chắc, cành dài vươn mạnh, phải tỉa |
| Cát đằng | Thân quấn mạnh | Phủ dày, hoa tím xanh to | Rất khoẻ, dễ lấn sang ống nước, dây điện nếu không tỉa |
| Đậu biếc | Thân quấn mảnh | Nhanh phủ, hoa xanh tím, nhẹ | Tán mỏng, thường phải gieo lại sau một hai năm |
| Bìm bìm hoa | Thân quấn | Mọc rất nhanh, hoa nở sáng | Hạt rụng tự mọc nhiều, tán thưa dần |
| Huỳnh anh | Bụi trườn, phải buộc | Hoa vàng to, chịu nắng tốt | Nhựa mủ, cần găng tay khi tỉa; không để trẻ nhỏ, thú cưng nhai |
| Hoa giấy, hồng leo | Dựa và móc gai, phải buộc | Bền nhiều năm, hoa rực | Gai, nặng, cần khung kiên cố và tỉa thường xuyên |
Những loài kể trên không có loài nào "không rụng lá". Giàn nào cũng thải lá, hoa tàn và cành khô, khác nhau ở lượng và mùa. Việc dọn dẹp và lưới chắn rác ở phễu thoát nước là phần không tách rời của một giàn cây leo trên sân thượng.
Dựng khung giàn: chắc hơn mức nghĩ
Giàn cây leo phủ kín là một mặt phẳng lớn có lá, gió thổi vào như thổi vào tấm bạt. Khung phải chịu được lực gió đó cộng trọng lượng của dây leo đã hoá gỗ sau vài năm, cộng nước mưa đọng trên lá. Khung bằng sắt hộp, ống thép mạ hoặc nhôm định hình dày là lựa chọn phổ biến; tre, gỗ đẹp nhưng xuống cấp nhanh khi để ngoài nắng mưa.
Chân khung nên bắt vào cột, dầm hoặc tường chịu lực, hoặc đặt trên đế bê tông nặng. Không khoan vào lớp chống thấm sàn sân thượng nếu không có người làm lại lớp chống thấm quanh chỗ khoan; một lỗ khoan thấm nước là nguồn dột xuống phòng dưới kéo dài nhiều năm. Với nhà phố, nhiều gia đình nhờ chính thợ sắt làm lan can, mái che để làm khung giàn luôn, tính toán chân cột từ đầu.
Mặt trên giàn thường căng lưới thép, dây cáp hoặc thanh ngang thưa để cây bò. Cây có tua cuốn như tigon cần lưới mắt nhỏ; cây quấn thân cần dây, cột đứng để quấn quanh; cây phải buộc như hoa giấy cần thanh ngang chắc để buộc cành. Chiều cao giàn vừa đủ để người đứng thoải mái, cộng thêm khoảng hở cho tán rủ xuống. Nên chừa một lối để sau này trèo thang tỉa mặt trên giàn mà không phải giẫm lên khung, vì khung cây leo hiếm khi được tính để chịu sức nặng của người.
Trồng: chậu, bồn và vị trí gốc
Gốc cây leo trên sân thượng nằm trong chậu hoặc bồn xây, nên mọi thứ cây có là từ khối đất đó.
- Bồn xây dọc tường bao chứa nhiều đất, giữ ẩm ổn định, hợp với cây leo lâu năm như sử quân tử, hoa giấy. Bồn phải có lớp chống thấm riêng và lỗ thoát nước dẫn ra hệ thoát của sân thượng.
- Chậu lớn đặt ở chân cột giàn linh hoạt hơn, dễ thay cây. Chậu càng lớn cây càng phủ nhanh và đỡ phải tưới nhiều lần trong ngày.
- Giá thể: đất trồng trộn phân hữu cơ hoai mục, xơ dừa hoặc trấu hun cho nhẹ và thoáng. Cây leo lớn nhanh, cần nền dinh dưỡng tốt ngay từ đầu.
- Số gốc: một giàn vài mét vuông thường cần hai đến bốn gốc ở các góc để phủ đều; một gốc duy nhất phải mất rất lâu mới tới góc xa.
- Vị trí: đặt gốc ở phía nắng chiếu tới để thân leo lên nhanh. Tránh đặt sát ống thoát nước mưa, đường ống cấp nước và dây điện.
Dẫn cây lên giàn trong năm đầu
Giai đoạn cây từ chậu leo lên tới mặt giàn là lúc người trồng cần can thiệp nhiều nhất. Làm đúng giai đoạn này giúp giàn phủ đều về sau.
- Cắm cọc hoặc căng dây từ mặt chậu lên tới cột giàn để thân non có chỗ bám ngay từ đầu.
- Chọn một hai thân khoẻ nhất làm thân chính, buộc lỏng bằng dây mềm, không siết vào thân.
- Với cây quấn thân, quấn ngọn non theo đúng chiều tự nhiên của loài (quan sát chiều nó tự quấn), quấn ngược chiều thường bị tuột.
- Khi thân chính lên tới mặt giàn, bấm ngọn để cây đẻ nhánh, rồi dẫn các nhánh toả ra các hướng khác nhau.
- Cắt bỏ nhánh mọc ngang thấp ở thân dưới để dồn sức lên mặt giàn, trừ khi bạn muốn cả mặt bên cũng phủ lá.
Đậu biếc, bìm bìm, tigon lên giàn trong một mùa; sử quân tử, hoa giấy, cát đằng thường mất một hai năm mới phủ dày. Trong thời gian chờ, có thể trồng xen vài cây leo nhanh một năm để có bóng mát sớm, rồi bỏ đi khi cây chính đã phủ. Nhớ cắt cây tạm trước khi nó quấn chặt vào thân cây chính, gỡ muộn rất dễ làm gãy ngọn.
Chăm giàn khi đã phủ: tỉa, dọn và giữ an toàn
Giàn đã phủ cần tỉa ít nhất một hai lần mỗi năm. Tỉa để cắt dây vươn ra ngoài khung, dây quấn vào ống nước, dây điện, máng xối; tỉa thưa những chỗ quá dày để gió lọt qua và ánh sáng xuống được phần dưới. Cát đằng và sử quân tử nếu bỏ mặc vài tháng mùa mưa có thể vươn sang mái nhà bên cạnh, chui vào khe mái tôn, kéo bung tôn khi gió mạnh.
Lá rụng, hoa tàn nên quét gom thường xuyên, nhất là trước mùa mưa. Phễu thu nước mưa trên sân thượng cần lưới chắn, kiểm tra sau mỗi trận mưa lớn. Nước đọng vì phễu tắc là nguyên nhân thấm dột hay gặp nhất ở nhà có sân thượng trồng cây.
Với trẻ nhỏ và thú cưng: một số cây leo cảnh có nhựa mủ hoặc hạt không nên ăn. Huỳnh anh có nhựa gây kích ứng, hạt của nhiều loài thuộc họ Đậu hay họ Bìm bìm cũng không phải đồ ăn. Dạy trẻ không bứt hoa, hạt cho vào miệng; với chó mèo hay gặm lá, chọn loài an toàn hơn hoặc giữ tán ngoài tầm với.
Giàn cây leo làm mát được bao nhiêu và giới hạn của nó
Tán lá dày chặn phần lớn bức xạ trực tiếp, nên chỗ ngồi dưới giàn mát rõ so với chỗ nắng trống bên cạnh, và mặt sàn bê tông dưới giàn hấp nhiệt ít hơn. Lá còn thoát hơi nước, làm mát không khí sát giàn thêm một chút. Đây là lý do nhiều kiến trúc sư khuyến khích mái xanh, tường xanh ở đô thị nóng. Mức giảm nhiệt cụ thể tuỳ độ dày tán, hướng nắng, vật liệu sàn và gió, không có một con số chung cho mọi nhà.
Giới hạn là giàn cây che phần sân thượng bên dưới nó, không thay thế được lớp chống nóng của mái và của trần phòng tầng trên cùng. Nếu phòng ngủ ngay dưới sân thượng vẫn nóng, nguyên nhân thường nằm ở bản sàn hấp nhiệt từ những phần không có bóng che, ở mái tôn, hoặc ở tường hướng Tây. Giàn cây là một phần của giải pháp, đi cùng với sơn chống nóng, lớp cách nhiệt hay mái che thông gió.
Muốn giàn làm mát nhiều nhất, đặt nó ở phía nắng chiều chiếu tới, tức thường là phía Tây và Tây Nam của sân thượng, và cho tán phủ kín mặt trên trước khi phủ mặt bên. Một giàn phủ nửa vời, lá thưa lỗ chỗ, cho bóng loang lổ đẹp mắt nhưng giảm nhiệt kém hơn nhiều so với tán dày đều. Với chỗ ngồi uống trà buổi chiều, có khi chỉ cần một mảng giàn vài mét vuông đúng hướng là đủ, không cần phủ cả sân thượng.
Một điều thực tế nữa: giàn lá dày cũng giữ ẩm và là chỗ trú của muỗi, kiến, đôi khi rắn mối, chim làm tổ. Dọn sạch nước đọng trong chậu, đĩa lót, máng là việc phải làm đều để giàn mát mà không thành ổ muỗi.
Những lỗi hay gặp khi làm giàn cây leo lần đầu
Khung yếu so với cây. Khung tre, gỗ mỏng hoặc sắt mỏng chỉ chịu được năm đầu khi cây còn nhẹ. Sang năm thứ hai, thứ ba, dây leo hoá gỗ, tán nặng, gặp giông là khung oằn hoặc đổ. Làm khung theo trọng lượng của cây khi đã trưởng thành, không theo lúc mới trồng.
Chậu quá nhỏ. Cây leo lên nhanh trong vài tháng đầu rồi chững lại, lá vàng, phải tưới hai ba lần mỗi ngày vẫn héo. Nguyên nhân thường là bầu rễ đã kín chậu. Chậu cho cây leo lâu năm nên to ngay từ đầu.
Chọn loài quá khoẻ cho chỗ quá nhỏ. Cát đằng, sử quân tử lớn rất mạnh; trồng ở góc sân thượng nhỏ cạnh mái nhà hàng xóm sẽ phải tỉa liên tục. Không gian nhỏ hợp với loài mảnh như đậu biếc, tigon.
Để dây leo bám vào mọi thứ. Dây quấn vào ống nước, dây điện, cột ăng-ten, khung cửa sổ là việc rất khó gỡ về sau và có thể làm hỏng những thứ đó. Ngay từ đầu, dẫn dây vào khung và cắt mọi ngọn đi lạc.
Quên lối thoát nước. Bồn, chậu và tán lá đều thêm nước, đất, lá vào hệ thoát nước sân thượng. Trước khi trồng, xác định nước tưới thừa chảy về đâu, phễu nào sẽ hứng lá, và lắp lưới chắn rác.
Câu hỏi thường gặp
Cây leo nào phủ giàn sân thượng nhanh nhất?
Trong nhóm cây cảnh, đậu biếc, bìm bìm và tigon thường lên giàn nhanh nhất, có thể phủ trong một mùa nếu chậu đủ lớn và đủ nắng. Nhược điểm là tán mỏng hơn và một số loài phải trồng lại sau một hai năm. Sử quân tử, cát đằng chậm hơn nhưng phủ dày và bền.
Rễ cây leo có làm nứt sàn hay thấm dột sân thượng không?
Rễ trồng trong chậu, bồn có đáy kín thì không chạm vào sàn. Rủi ro đến từ rễ chui qua lỗ thoát nước rồi bám vào khe sàn, từ bồn xây không chống thấm kỹ, và từ lá rụng làm tắc phễu thoát nước. Kê chậu cao, kiểm tra lỗ đáy, dọn lá thường xuyên là đủ phòng ngừa.
Giàn cây leo có cần căng thêm lưới che nắng không?
Trong năm đầu khi cây chưa phủ, căng tạm lưới che nắng giúp có bóng mát và cây non đỡ bị sốc nắng. Khi tán đã dày, có thể bỏ lưới để cây nhận đủ ánh sáng. Để lưới vĩnh viễn dưới tán cây làm phần dưới giàn ẩm và lá bên dưới vàng rụng.
Sân thượng nhà thuê có làm giàn cây leo được không?
Được nếu chủ nhà đồng ý và khung giàn không khoan vào sàn, tường. Có thể dùng khung đứng tự do đặt trên đế nặng hoặc bồn chậu lớn, trồng cây leo một hai năm như đậu biếc, tigon để khi chuyển đi tháo dỡ nhanh, không để lại hư hại.
Tigon có chịu được mùa đông miền Bắc không?
Phần dây lá tigon thường tàn khi trời lạnh, nhưng cây có củ dưới đất nên mùa ấm năm sau thường mọc lại. Cắt bỏ phần dây khô, giữ chậu hơi khô qua đông, khi trời ấm lên tưới và bón nhẹ để cây đâm chồi lại.
Có nên trồng cây ăn quả leo như chanh dây, mướp lên giàn sân thượng?
Trồng được và nhiều nhà làm vậy, nhưng đó là câu chuyện vườn rau quả với nhu cầu phân, nước và sâu bệnh khác cây cảnh. Nếu trồng chung trên một giàn, đặt chậu riêng, chăm riêng và chấp nhận giàn phải tỉa dọn nhiều hơn sau mỗi vụ.