Cây trong chậu có khả năng hấp thu một số chất hữu cơ bay hơi trong không khí, điều này đã được đo trong phòng thí nghiệm, nhưng trong căn nhà thật, vài chục chậu cây cũng không làm sạch không khí ở mức đo được so với việc mở cửa thông gió. Nghiên cứu NASA năm 1989 hay được dẫn là thí nghiệm trong buồng kín nhỏ, không có gió lùa, không có nguồn ô nhiễm liên tục. Các phân tích sau này ước tính muốn cây làm được việc của thông gió, cần mật độ cây cao đến mức không căn nhà nào ở nổi.
Điều đó không có nghĩa trồng cây trong nhà là vô ích. Cây làm căn phòng dễ chịu hơn, cho người ta một việc chăm sóc nhẹ nhàng, và việc chăm cây kéo người ta lại gần cửa sổ, ánh sáng. Bài này đọc lại nghiên cứu NASA cho đúng, giải thích vì sao kết quả buồng kín không áp được vào nhà, và nên làm gì nếu bạn thật sự lo về không khí trong căn hộ.
Nghiên cứu NASA 1989 thực sự đã làm gì
Năm 1989, nhóm của nhà khoa học B. C. Wolverton cùng các đồng nghiệp công bố báo cáo cho NASA về việc dùng cây cảnh trong nhà để giảm ô nhiễm không khí, phối hợp với một hiệp hội các nhà thầu cảnh quan ở Mỹ. Bối cảnh là mối quan tâm tới không khí trong các không gian kín như trạm vũ trụ và các toà nhà kín được xây để tiết kiệm năng lượng. Nhóm nghiên cứu đặt từng chậu cây vào buồng kín nhỏ, bơm vào một lượng chất như benzen, trichloroethylene, formaldehyde, rồi đo nồng độ giảm dần theo thời gian.
Kết quả cho thấy nồng độ các chất này trong buồng có cây giảm nhanh hơn buồng đối chứng. Một phát hiện đáng chú ý của chính nhóm nghiên cứu là phần lớn tác dụng không chỉ đến từ lá mà còn từ đất và vi sinh vật sống quanh rễ, những sinh vật có thể phân giải một số hợp chất hữu cơ. Danh sách các loài cây được thử, trong đó có lưỡi hổ, trầu bà, lan ý, thường xuân, cau, sau này được in lại vô số lần với tiêu đề "cây lọc không khí theo NASA".
Điều ít được in lại là điều kiện thí nghiệm. Buồng thử có thể tích nhỏ, kín hoàn toàn, chất ô nhiễm được bơm vào một lần rồi để cây làm việc trong nhiều giờ. Đây là thiết kế hợp lý để chứng minh cây có khả năng hấp thu, nhưng không trả lời được câu hỏi người đọc quan tâm: trong căn phòng của mình, vài chậu cây làm được bao nhiêu.
Vì sao kết quả buồng kín không áp được vào căn nhà
Không khí trong nhà thật luôn được thay mới, dù bạn không mở cửa: khí lọt qua khe cửa, ống thông gió, máy hút mùi, người đi ra đi vào. Các nhà nghiên cứu đo việc này bằng tỉ lệ trao đổi khí, tức là trong một giờ bao nhiêu lần thể tích không khí của căn phòng được thay. Ngay cả căn hộ đóng kín cửa cũng có sự trao đổi này, và nó pha loãng chất ô nhiễm nhanh hơn nhiều so với tốc độ một chậu cây hấp thu.
Năm 2019, hai nhà nghiên cứu kỹ thuật môi trường Bryan Cummings và Michael Waring ở Đại học Drexel tổng hợp hàng chục nghiên cứu buồng kín về cây và chất hữu cơ bay hơi, rồi quy đổi kết quả sang điều kiện một toà nhà thật. Ước tính của họ, công bố trên tạp chí Journal of Exposure Science and Environmental Epidemiology, là cần khoảng mười đến cả nghìn cây trên mỗi mét vuông sàn để đạt mức làm sạch tương đương với tỉ lệ trao đổi khí thông thường của toà nhà. Con số dao động rộng vì các nghiên cứu gốc rất khác nhau, nhưng ngay cả đầu thấp nhất cũng là mật độ không ai sống nổi.
Thêm một điểm: trong nhà, nguồn ô nhiễm phát ra liên tục, từ đồ gỗ công nghiệp, sơn mới, keo dán, bếp gas, khói nhang, khói thuốc. Buồng thí nghiệm chỉ bơm vào một lần. Một chậu cây có thể hấp thu một ít, nhưng nguồn phát lại bổ sung ngay. Vì thế các tổ chức chuyên về chất lượng không khí trong nhà thường khuyên kiểm soát nguồn và thông gió là hai biện pháp chính, cây không nằm trong số đó.
Cây trong nhà: điều có bằng chứng và điều bị thổi phồng
Bảng dưới phân loại các tuyên bố hay gặp về cây trong nhà theo mức bằng chứng hiện có, viết chung, không thay cho tư vấn y khoa:
| Tuyên bố | Thực tế | Mức bằng chứng |
|---|---|---|
| Cây hấp thu được một số chất hữu cơ bay hơi | Đúng trong buồng kín thí nghiệm, có vai trò của vi sinh vật vùng rễ | Đã được đo nhiều lần |
| Vài chậu cây làm sạch không khí căn phòng | Hiệu quả quá nhỏ so với thông gió, không đo được trong nhà thật | Các phân tích tổng hợp không ủng hộ |
| Cây "lọc 87% chất độc trong 24 giờ" | Con số lan truyền không gắn với điều kiện nhà ở thật | Không có cơ sở cho nhà ở |
| Lưỡi hổ nhả oxy ban đêm giúp ngủ ngon | Có trao đổi khí ban đêm theo kiểu CAM, lượng quá nhỏ | Không có ý nghĩa thực tế |
| Xương rồng hút bức xạ máy tính | Không có cơ chế nào như vậy | Lời đồn |
| Có cây trong phòng làm người ta thấy dễ chịu hơn | Nhiều khảo sát ghi nhận cảm nhận tích cực; độ lớn tác dụng và cách đo còn bàn cãi | Bằng chứng có nhưng chưa thống nhất |
| Cây làm tăng độ ẩm phòng | Có, qua thoát hơi nước và đất ẩm; nhiều cây thì đáng kể | Hợp lý về cơ chế |
Dòng cuối có hai mặt. Ở phòng máy lạnh khô, thêm chút độ ẩm có thể dễ chịu. Ở miền Bắc mùa nồm hay căn hộ vốn đã ẩm, quá nhiều chậu cây tưới đẫm cùng đất ẩm lâu ngày lại có thể góp phần làm tường, góc phòng ẩm mốc.
Những điều cây thật sự làm được cho căn nhà
Kéo bạn lại gần ánh sáng và cửa sổ. Người chơi cây thường bố trí lại nhà để cây đủ sáng, mở rèm, mở cửa nhiều hơn. Thói quen mở cửa thông gió đó mới là thứ cải thiện không khí.
Một việc chăm sóc nhỏ mỗi ngày. Tưới, lau lá, xoay chậu, quan sát lá mới là những việc chậm rãi, đều đặn. Nhiều người chơi cây mô tả đây là quãng nghỉ khỏi màn hình.
Làm căn phòng mềm hơn. Màu xanh, hình lá, bóng lá trên tường thay đổi theo giờ làm phòng bớt cứng. Đây là giá trị thẩm mỹ có thật, không cần gắn mác "lọc không khí" để biện minh.
Kết nối người với người. Đổi cây, tặng cây, hỏi nhau chuyện cây bị vàng lá là cách nhiều người quen hàng xóm, đồng nghiệp. Danh mục cộng đồng chơi cây của trang bàn kỹ chuyện này.
Cho trẻ học về sự sống. Gieo một hạt, giâm một cành rồi theo dõi rễ mọc là bài học sinh học trực quan, với điều kiện chọn cây an toàn.
Điều cây không làm được. Thay máy hút mùi khi nấu ăn, thay việc mở cửa sau khi sơn nhà, thay máy lọc không khí khi trời nhiều bụi mịn, hay chữa bệnh hô hấp. Người có bệnh hô hấp nên làm theo hướng dẫn của bác sĩ.
Nếu bạn lo về không khí trong nhà: làm gì trước, cây ở đâu
Thứ tự dưới đây theo nguyên tắc chung về chất lượng không khí trong nhà: bớt nguồn trước, thay khí sau, lọc cuối cùng. Cây là phần trang trí đi kèm:
- Bớt nguồn phát. Không hút thuốc trong nhà, hạn chế đốt nhang, nến thơm trong phòng kín, chọn sơn và đồ gỗ có công bố phát thải thấp khi sửa nhà, để đồ nội thất mới ở nơi thoáng vài ngày trước khi đưa vào phòng ngủ.
- Thông gió có chủ đích. Mở hai cửa đối diện để tạo luồng gió xuyên phòng vào lúc không khí ngoài trời sạch hơn; bật máy hút mùi mỗi khi nấu; mở cửa sổ phòng tắm hoặc bật quạt hút sau khi tắm.
- Theo dõi bằng số đo. Một máy đo CO2 đơn giản cho biết phòng ngủ đóng kín có bí hơi không; số tăng cao về đêm là dấu hiệu cần hé cửa hoặc thêm thông gió.
- Lọc khi ngoài trời ô nhiễm. Những ngày bụi mịn cao ở các thành phố lớn, đóng cửa và dùng máy lọc không khí có màng lọc phù hợp kích thước phòng. Cây không giúp được ở việc này.
- Chăm cây sạch. Không để nước đọng trong đĩa lót, không tưới thừa làm đất mốc, dọn lá úa. Cây chăm sạch không trở thành nguồn bào tử nấm, ruồi đất trong nhà.
- Chọn cây vì bạn thích nó. Khi đã bỏ áp lực "phải lọc không khí", bạn có thể chọn cây theo ánh sáng thật của căn nhà và theo sở thích, thay vì theo danh sách lan truyền.
Với nhà mới sửa, mùi sơn, keo đặc biệt nặng trong những tuần đầu. Thông gió liên tục trong giai đoạn này hiệu quả hơn bất cứ số lượng cây nào. Có thể đặt cây vào sau đó, khi căn phòng đã ổn định.
Đọc các bài "top cây lọc không khí" một cách tỉnh táo
Phần lớn các danh sách trên mạng lặp lại cùng một nhóm cây từ báo cáo năm 1989, kèm những con số phần trăm không rõ xuất xứ, có khi gán cho NASA những kết luận mà báo cáo không hề viết. Khi đọc một bài như vậy, hãy hỏi ba câu: con số này đo trong buồng kín hay trong nhà thật, đo bao nhiêu cây trong bao nhiêu mét khối, và nguồn gốc là báo cáo khoa học hay một bài quảng cáo bán cây.
Điều đó không có nghĩa các cây trong danh sách là cây xấu. Lưỡi hổ, trầu bà, lan ý, cau tiểu trâm vẫn là những cây dễ sống trong nhà Việt, nhiều bài khác trong danh mục này hướng dẫn chăm từng loại. Chỉ là lý do để chọn chúng nên là vì chúng hợp ánh sáng và nhịp sống của bạn, không phải vì một lời hứa sức khoẻ không đứng vững.
Một mẹo nhỏ khi tư vấn cho người thân lớn tuổi, những người hay mua cây vì tin lời đồn lọc khí: thay vì tranh luận, rủ họ cùng chọn chỗ đặt cây cạnh cửa sổ và tiện tay mở cửa mỗi sáng. Cây được sống tốt hơn, phòng cũng thoáng hơn, và mục đích ban đầu của họ, một căn phòng trong lành, đạt được bằng con đường có cơ sở.
Câu hỏi thường gặp
Vậy nghiên cứu NASA có sai không?
Không sai trong phạm vi của nó. Thí nghiệm cho thấy cây và vi sinh vật vùng rễ có khả năng hấp thu một số chất trong buồng kín. Cái sai nằm ở cách người ta diễn giải lại: lấy kết quả buồng kín nhỏ rồi suy ra vài chậu cây làm sạch được cả căn nhà, điều mà chính dữ liệu không chứng minh.
Đặt cây trong phòng ngủ có tốt cho giấc ngủ không?
Không có bằng chứng chắc chắn rằng cây cải thiện giấc ngủ qua không khí. Nếu bạn thấy phòng có cây dễ chịu hơn thì cứ đặt, chọn cây ít cần chăm, giữ đất sạch để không có ruồi đất, mốc. Một khe cửa hé hoặc quạt thông gió có tác dụng rõ hơn với không khí phòng ngủ.
Cây có giảm bụi mịn PM2.5 trong nhà không?
Lá có thể giữ lại một ít bụi bám trên bề mặt, nhưng với bụi mịn lơ lửng trong phòng, lượng này không đáng kể. Khi không khí ngoài trời ô nhiễm, giải pháp có hiệu quả là đóng cửa và dùng máy lọc không khí phù hợp. Lá cây bám bụi còn cần được lau để cây quang hợp tốt.
Có cây nào hút được mùi sơn nhà mới không?
Không có loài cây nào xử lý được mùi sơn, keo ở mức đáng kể trong căn phòng thật. Mùi sơn giảm chủ yếu nhờ thời gian và thông gió liên tục. Nên chờ phòng thoáng mùi rồi mới đưa cây và người vào ở, nhất là phòng của trẻ nhỏ.
Nếu có rất nhiều cây, như một bức tường cây, thì có khác không?
Một số hệ tường cây có quạt hút không khí đi qua bộ rễ và giá thể được nghiên cứu như một dạng bộ lọc sinh học. Hiệu quả của chúng phụ thuộc vào thiết kế và luồng khí, khác với chậu cây đặt tĩnh. Tường cây trang trí thông thường trong nhà ở không nên được kỳ vọng như máy lọc.
Trẻ nhỏ bị hen có nên để nhiều cây trong phòng không?
Nên hỏi bác sĩ đang theo dõi cho trẻ. Một số trẻ nhạy cảm với bào tử nấm mốc từ đất ẩm hoặc phấn hoa. Nếu để cây, chọn ít chậu, cây không ra hoa nhiều, tưới vừa phải, không để đất mốc và thông gió phòng đều đặn.