Nhà ít ánh sáng vẫn nuôi được cây, nhưng chỉ những cây chịu bóng thật như kim tiền, lưỡi hổ, trầu bà vàng, vạn niên thanh, lan ý, cau tiểu trâm, và cây phải đặt trong vòng một đến hai mét quanh cửa sổ hoặc giếng trời. Chỗ giữa phòng không nhìn thấy bầu trời thì gần như không cây nào sống lâu nếu không có đèn trồng cây. Việc đầu tiên vì thế không phải là chọn cây, mà là đo xem chỗ định đặt cây sáng tới đâu.
Điều thứ hai người mới hay bỏ qua: cây ở chỗ tối uống nước rất chậm. Phần lớn cây chết trong nhà ống, căn hộ hướng hành lang không phải vì thiếu sáng mà vì bị tưới theo lịch như cây ngoài ban công, đất ướt nhiều ngày, rễ thối. Bài này đi qua cách đo ánh sáng không cần máy, đọc hướng cửa trong khí hậu Việt Nam, nhóm cây nên chọn, dấu hiệu cây đang đói sáng và cách bù bằng đèn.
"Ít sáng" trong nhà thật ra tối hơn mắt mình nghĩ
Mắt người tự điều chỉnh rất giỏi. Bước từ ngoài sân vào phòng khách, sau vài phút bạn thấy mọi thứ vẫn rõ, đọc sách được, nên dễ tưởng phòng "khá sáng". Với cây thì khác: lá chỉ dùng được lượng ánh sáng thực sự rơi xuống nó. Ngoài trời giữa trưa nắng gắt có thể lên tới hàng chục nghìn lux, sát một cửa kính lớn có trời sáng còn vài nghìn lux, nhưng lùi vào giữa phòng ba bốn mét thì thường chỉ còn vài trăm lux, có khi thấp hơn. Những con số này chỉ là bậc độ lớn để hình dung, mỗi nhà một khác, nhưng chênh lệch hàng chục lần là có thật.
Ánh sáng qua cửa sổ giảm rất nhanh theo khoảng cách. Chậu đặt sát kính và chậu đặt cách đó hai mét có thể nhận lượng sáng khác nhau tới vài lần, dù mắt nhìn thấy cả hai đều "sáng". Thêm một lớp rèm voan, một tấm kính dán phim cách nhiệt, hoặc ban công phía trước có mái che là lượng sáng lại giảm thêm.
Vì thế cụm từ "cây cho phòng tối" trên mạng dễ gây hiểu lầm. Không có cây xanh nào sống được trong bóng tối thật. Cây chịu bóng là cây có thể duy trì sống ở mức sáng thấp, lớn rất chậm, ít khi ra lá mới, nhưng không chết. Đặt kỳ vọng như vậy từ đầu thì bạn sẽ không thất vọng khi một chậu kim tiền cả năm chỉ ra hai ba cành.
Ba cách đo ánh sáng ở nhà không cần máy chuyên dụng
Làm vào khoảng giữa buổi sáng hoặc đầu giờ chiều của một ngày trời quang, rồi lặp lại vào một ngày âm u để biết mức thấp nhất mà cây phải chịu:
- Thử bóng đổ. Đưa bàn tay cách mặt bàn hoặc sàn chỗ định đặt cây chừng ba mươi phân. Bóng tay sắc nét, viền rõ là chỗ sáng mạnh; bóng mờ nhưng vẫn thấy hình bàn tay là sáng vừa, hợp phần lớn cây trong nhà; bóng nhoè gần như không thấy là chỗ tối, chỉ nhóm chịu bóng mới trụ được.
- Nhìn từ chỗ đặt cây ra ngoài. Ngồi thấp xuống ngang tầm chậu và nhìn về phía cửa. Nếu thấy được một mảng trời, cây nhận ánh sáng tán xạ trực tiếp từ bầu trời. Nếu chỉ thấy tường nhà đối diện, mái hiên, hay trần hành lang thì cây chỉ nhận ánh sáng phản xạ yếu hơn nhiều.
- Dùng ứng dụng đo lux trên điện thoại. Cảm biến điện thoại không chính xác như máy đo, có thể lệch đáng kể giữa các máy, nhưng đủ để so sánh các vị trí trong cùng nhà. Đặt điện thoại nằm ngửa ở vị trí lá cây, ghi lại số ở vài chỗ, vài giờ khác nhau. Thứ bạn cần là thứ tự: chỗ nào sáng nhất, chỗ nào tối nhất, chênh nhau bao nhiêu lần.
- Ghi lại số giờ có sáng. Một cửa sổ chỉ sáng tốt trong hai tiếng buổi sáng khác với cửa sáng đều sáu tiếng. Để ý trong một ngày, chỗ đó có nắng chiếu vào lúc nào, kéo dài bao lâu, có bị rèm kéo kín cả ngày vì chủ nhà đi làm không.
Sau một tuần quan sát, bạn sẽ có một bản đồ ánh sáng thô của căn nhà. Hầu hết căn hộ chỉ có hai ba vị trí thật sự hợp trồng cây, và nên dành những chỗ đó cho những cây bạn quý nhất.
Hướng cửa và vị trí: đọc ánh sáng theo khí hậu Việt Nam
Việt Nam nằm ở bắc bán cầu nhưng trong vùng nhiệt đới, nên đường đi của mặt trời khác với các tài liệu chăm cây viết cho châu Âu, Bắc Mỹ. Bảng dưới là nhận xét chung, nhà cụ thể còn phụ thuộc nhà đối diện, mái hiên, cây ngoài phố:
| Vị trí | Đặc điểm ánh sáng | Gợi ý cây |
|---|---|---|
| Cửa hướng Đông | Nắng sáng dịu, tắt trước trưa | Hợp phần lớn kiểng lá, kể cả monstera, bàng Singapore đặt sát cửa |
| Cửa hướng Tây | Nắng chiều gắt, nóng, nhất là mùa hè | Lùi cây vào trong một hai mét hoặc che rèm mỏng; sát kính hợp lưỡi hổ, sen đá |
| Cửa hướng Nam | Sáng nhiều giờ, mùa đông nắng xiên sâu vào phòng | Vị trí tốt nhất cho cây cần sáng; mùa hè ở miền Nam nắng lên cao nên vào phòng ít hơn |
| Cửa hướng Bắc | Sáng tán xạ đều, ít nắng trực tiếp; mùa hè có nắng xiên sớm và chiều | Hợp cây chịu bóng và kiểng lá ưa sáng nhẹ; đặt sát cửa |
| Giếng trời nhà ống | Sáng từ trên xuống, mạnh ở tầng trên, yếu dần xuống tầng trệt | Cây ưa sáng để tầng trên, tầng trệt chỉ để cây chịu bóng |
| Căn hộ cửa ra hành lang | Chỉ có ánh sáng phản xạ, nhiều khi phải bật đèn ban ngày | Cần đèn trồng cây nếu muốn giữ cây lâu dài |
Một chi tiết riêng của các tỉnh phía Nam: vào khoảng giữa năm, mặt trời giữa trưa đi lệch về phía bắc của đỉnh đầu, nên cửa hướng Bắc ở Sài Gòn, Cần Thơ có những tuần nhận nắng xiên khá rõ. Miền Bắc thì ngược lại có mùa đông nhiều ngày âm u, mưa phùn, lượng sáng trong nhà giảm hẳn, cây ở chỗ vốn đã tối càng chững lại.
Nhóm cây chịu bóng đáng tin, và giới hạn của từng loại
Kim tiền. Thân rễ phình to dưới đất trữ nước và chất dự trữ nên chịu được chỗ tối và quên tưới. Đổi lại ở chỗ tối nó gần như đứng im, lá mới mọc dài và yếu. Điểm chết của kim tiền là tưới nhiều.
Lưỡi hổ. Lá dày, mọng, quang hợp theo kiểu tiết kiệm nước, chịu được ánh sáng rất yếu lẫn nắng gắt. Ở chỗ tối lá mới thường mảnh, nhạt màu, viền vàng của giống lưỡi hổ viền vàng có thể kém rõ.
Trầu bà vàng. Sống bền trong nhà, chịu bóng tốt, nhưng thiếu sáng lâu thì các mảng vàng trên lá giảm dần, dây vươn dài, lóng thưa. Các giống lá nhiều trắng như trầu bà cẩm thạch cần sáng hơn trầu bà vàng.
Vạn niên thanh (nhóm Aglaonema). Các giống lá xanh đậm chịu bóng tốt hơn giống lá đỏ, lá hồng. Đây là quy luật chung của kiểng lá: phần lá càng ít diệp lục thì cây càng cần sáng để bù.
Lan ý. Chịu bóng, nhưng muốn ra hoa trắng thì cần chỗ sáng hơn. Ưu điểm cho người mới: thiếu nước là lá rũ xuống rất rõ, tưới vào vài giờ sau dựng lên lại, nên khó quên tưới.
Cau tiểu trâm và dương xỉ tổ chim. Hai cây ít gây kích ứng hơn nhóm họ Ráy, hợp nhà có trẻ nhỏ, chó mèo. Cả hai thích độ ẩm, chỗ quá khô hay sát máy lạnh dễ cháy mép lá.
Những cây hay bị gọi nhầm là chịu bóng. Bàng Singapore, đa búp đỏ, sen đá, xương rồng, phần lớn cây có hoa. Đặt các cây này giữa phòng, cây sẽ rụng lá hoặc vươn dài trong vài tháng.
Dấu hiệu cây đang đói sáng
Cây thiếu sáng không chết ngay mà xuống dần trong vài tuần đến vài tháng, nên người chơi hay đổ cho phân, cho nước. Các dấu hiệu dưới đây thường đi cùng nhau:
- Thân vươn dài, lóng thưa. Khoảng cách giữa hai lá trên dây trầu bà, trên thân vạn niên thanh xa dần, cây trông lỏng lẻo.
- Lá mới nhỏ hơn lá cũ. Đây là dấu hiệu rõ nhất, cây không đủ năng lượng nuôi lá to.
- Nghiêng về phía cửa. Cả tán cây quay về nguồn sáng, mặt quay vào phòng thưa lá.
- Mất vân, mất đốm. Trầu bà vàng xanh dần, monstera ra lá không xẻ, kiểng lá màu nhạt đi.
- Lá già vàng và rụng từ dưới lên trong khi không có sâu, đất không khô kiệt.
- Đất lâu khô hơn hẳn trước. Cây quang hợp ít thì hút nước ít; nếu vẫn tưới đều như cũ, rễ bắt đầu thối.
Nếu thấy hai ba dấu hiệu cùng lúc, đổi chỗ cho cây trước khi nghĩ tới phân bón. Bón phân cho cây thiếu sáng không làm cây khoẻ lên, chỉ làm muối khoáng đọng lại trong đất và cháy rễ.
Thiếu sáng thì phải tưới ít đi: quy tắc cứu được nhiều cây nhất
Rễ cây cần cả nước lẫn không khí. Ở chỗ sáng, cây thoát hơi nước nhiều, đất khô nhanh, các khe trong đất lại có không khí. Ở chỗ tối, cây gần như không dùng nước, đất ướt kéo dài cả tuần, rễ thiếu không khí và nấm gây thối rễ có điều kiện phát triển. Đây là lý do một chậu kim tiền đặt góc phòng tưới mỗi tuần một lần có thể chết, trong khi cùng chậu ấy đặt cạnh cửa tưới như vậy vẫn tốt.
Cách làm đúng là bỏ lịch tưới cố định. Trước khi tưới, cắm ngón tay vào đất sâu khoảng hai đốt ngón, hoặc cắm một que tre nhỏ xuống gần đáy chậu rồi rút lên xem có dính đất ẩm không. Với nhóm chịu hạn như kim tiền, lưỡi hổ, chờ đất khô gần hết chiều sâu chậu. Với trầu bà, vạn niên thanh, lan ý, chờ lớp đất trên khô vài phân. Nhấc chậu lên cũng là một cách: chậu vừa tưới nặng hẳn, chậu khô nhẹ hẳn, quen tay sau vài lần là đoán được.
Chậu cho cây ở chỗ tối nên có lỗ thoát nước, giá thể thoáng có pha xơ dừa, đá perlite hoặc đá bọt, và không để nước đọng trong đĩa lót quá nửa giờ. Chậu sứ trang trí không có lỗ thì dùng làm vỏ bọc bên ngoài, cây trồng trong chậu nhựa có lỗ đặt lọt vào trong, khi tưới nhấc chậu nhựa ra cho ráo rồi mới đặt lại.
Bù sáng bằng đèn và xoay vòng cây
Khi chỗ bạn muốn đặt cây không có ánh sáng tự nhiên đủ dùng, đèn là cách duy nhất để giữ cây lâu dài. Không nhất thiết phải là đèn tím hồng trong các trại cây; một bóng LED ánh sáng trắng, phổ rộng, đặt gần cây cũng giúp được nhiều. Điều quan trọng là khoảng cách: đèn treo sát trần cách cây hai mét chỉ chiếu sáng cho người, còn đèn rọi cách tán lá vài chục phân mới thật sự nuôi cây.
Thời gian bật đèn khoảng mười đến mười hai tiếng mỗi ngày là mức người chơi cây trong nhà hay dùng, dùng ổ cắm hẹn giờ để khỏi phải nhớ. Cây cũng cần thời gian tối, không nên để đèn sáng cả ngày đêm. Bắt đầu với vài tuần quan sát: lá mới to hơn, khoảng cách lóng ngắn lại là đèn đang có tác dụng; lá bạc màu, cháy chấm trên mặt lá gần đèn là đèn đặt quá gần.
Cách thứ hai không tốn điện là xoay vòng. Nếu nhà có một cửa sổ sáng, giữ hai bộ cây và đổi chỗ chúng một hai tuần một lần: bộ đặt chỗ tối để trang trí, bộ đặt chỗ sáng để hồi sức. Cũng nên xoay chậu một phần tư vòng mỗi lần tưới để cây không nghiêng hẳn về một phía. Đổi chỗ thì đổi từ từ, đừng mang cây từ góc phòng tối ra ngay chỗ nắng chiều, lá chưa quen sẽ bị cháy thành mảng trắng.
Câu hỏi thường gặp
Phòng không có cửa sổ, chỉ có đèn trần, có trồng được cây không?
Được nếu bạn thêm đèn trồng cây đặt gần tán lá và bật đủ mười tiếng mỗi ngày bằng ổ hẹn giờ. Chỉ dựa vào đèn trần sinh hoạt thì phần lớn cây chỉ trụ được vài tháng rồi yếu dần. Một cách khác là mang cây ra chỗ sáng nghỉ cuối tuần rồi đưa vào lại.
Cây chịu bóng có cần phân bón không?
Cần rất ít. Cây ở chỗ tối lớn chậm nên dùng ít dinh dưỡng; bón như cây ngoài nắng sẽ làm muối đọng lại trong đất, cháy đầu rễ, cháy mép lá. Nếu bón, dùng liều loãng hơn hướng dẫn trên bao bì và chỉ bón khi cây đang ra lá mới.
Đặt cây cạnh cửa kính dán phim cách nhiệt có sao không?
Phim cách nhiệt và kính màu cắt bớt một phần ánh sáng, mức độ tuỳ loại phim. Cây vẫn sống nhưng nên coi chỗ đó tối hơn một bậc so với cửa kính trong. Dùng ứng dụng đo lux so hai bên cửa có dán và không dán là thấy chênh lệch.
Có nên đưa cây trong nhà ra phơi nắng cho khoẻ không?
Không nên đưa thẳng ra nắng trực tiếp. Lá đã quen ánh sáng yếu không chịu được nắng gắt, chỉ vài giờ đã cháy thành mảng trắng hoặc nâu. Nếu muốn cho cây hồi sức, đặt ở chỗ sáng có che, như hiên nhà hoặc sau rèm mỏng, rồi tăng dần trong một hai tuần.
Vì sao chậu cây mua về đẹp mà để trong nhà vài tháng là xấu?
Cây ở nhà vườn được trồng trong nhà lưới nhiều sáng, tưới và bón đều, nên mua về lá đang dày, đẹp. Vào nhà ít sáng, cây phải thích nghi bằng cách rụng bớt lá cũ, ra lá mới nhỏ hơn. Một ít lá rụng trong tháng đầu là bình thường; rụng liên tục là dấu hiệu chỗ đặt quá tối.
Cây nhựa giả có phải lựa chọn tốt hơn cho phòng quá tối không?
Nếu chỗ đó tối hẳn và bạn không muốn dùng đèn, cây giả hoặc cây khô trang trí là lựa chọn thực tế hơn là thay cây thật mỗi vài tháng. Cây giả cần lau bụi định kỳ. Nhiều người chọn cách kết hợp: cây thật ở gần cửa, đồ trang trí ở góc tối.