Lá monstera không xẻ thường vì cây còn non hoặc thiếu sáng: lá xẻ thuỳ và thủng lỗ chỉ xuất hiện khi cây đủ trưởng thành, được đặt ở chỗ sáng tán xạ mạnh gần cửa sổ và có giá đỡ để leo. Một cây con vài lá đầu luôn có lá nguyên hình tim, đó là bình thường. Cây đã lớn mà lá mới vẫn nguyên, nhỏ dần, cuống dài ngoẵng là dấu hiệu thiếu sáng, không phải thiếu phân.
Monstera deliciosa (họ Ráy) có nguồn gốc rừng nhiệt đới Trung Mỹ, ở Việt Nam hay được gọi là trầu bà lá xẻ hoặc trầu bà Nam Mỹ. Cây hợp khí hậu nóng ẩm nên ở nhiều vùng phía Nam có thể trồng ngoài sân dưới bóng cây lớn, nhưng trong căn hộ thì cây hay gặp ba chuyện: lá không xẻ, rễ khí sinh vươn lung tung, và cây đổ nghiêng vì quá nặng. Bài này giải thích từng chuyện và cách xử lý.
Vì sao monstera xẻ lá, và vì sao cây trong nhà thì không
Monstera trong rừng mọc dưới đất, rồi leo lên thân cây lớn. Cây non bò dưới tán rừng có lá nhỏ nguyên, càng leo cao ra ánh sáng thì lá càng to và xẻ thuỳ, thủng lỗ. Người ta gọi hiện tượng lá đổi hình theo tuổi cây là sự khác biệt giữa giai đoạn non và giai đoạn trưởng thành. Các khe và lỗ trên lá được giải thích bằng vài giả thuyết, như giúp lá to chịu gió tốt hơn hay giúp ánh sáng lọt xuống các lá bên dưới, nhưng chưa có câu trả lời được thống nhất; điều chắc chắn là trong nhà, lá xẻ gắn chặt với tuổi cây và lượng sáng.
Trong căn hộ, cây thường gặp cùng lúc hai cản trở. Một là ánh sáng: chỗ cách cửa sổ ba bốn mét có thể chỉ còn một phần nhỏ ánh sáng so với sát kính, đủ để cây sống nhưng không đủ để nuôi lá lớn. Hai là không có gì để leo: cây bò ngang, ngả ra khỏi chậu, nhận tín hiệu giống như cây non dưới đất rừng. Kết quả là lá mới ra cứ nhỏ dần, nguyên hình tim, cuống dài để vươn về phía cửa.
Một điều nên biết trước để khỏi sốt ruột: lá cũ không bao giờ tự xẻ thêm. Mọi thay đổi chỉ thể hiện trên lá mới, mà trong nhà một cây monstera cỡ vừa có khi chỉ ra một lá mỗi tháng hoặc thưa hơn, mùa đông miền Bắc còn chậm hơn. Sau khi đổi chỗ sáng hơn và cho leo cột, phải chờ vài lá mới thấy lỗ thủng đầu tiên.
Ánh sáng và chỗ đặt: điều quyết định lá xẻ
Vị trí tốt nhất. Cạnh cửa sổ hướng Đông hoặc Nam có rèm mỏng, cây nhìn thấy được mảng trời rộng. Ở đó monstera ra lá to, xẻ sâu, cuống ngắn chắc.
Nắng chiều qua kính. Cửa hướng Tây nắng gắt có thể làm cháy lá thành mảng vàng nâu, nhất là lá non vừa mở. Lùi cây vào một hai mét hoặc che rèm.
Góc phòng xa cửa. Cây sống được, nhưng chấp nhận lá nhỏ và không xẻ. Nếu muốn giữ cây ở đây, cân nhắc thêm đèn trồng cây chiếu từ trên xuống.
Cây mua từ nhà vườn ngoài trời. Lá đang to và xẻ vì được trồng dưới lưới che sáng mạnh. Vào nhà ít sáng, cây có thể ra lá mới nhỏ hơn hẳn, thậm chí rụng bớt lá già. Đặt cây ở chỗ sáng nhất nhà trong vài tháng đầu.
Xoay chậu. Lá monstera quay mặt về phía sáng. Xoay chậu một phần tư vòng mỗi vài tuần để tán cây cân đối, nhưng đừng xoay quá thường xuyên khiến lá phải quay đi quay lại liên tục.
Đo nhanh. Dùng phép thử bóng tay ở vị trí lá trên cùng vào giữa buổi sáng: bóng thấy rõ hình bàn tay là đủ sáng cho monstera; bóng mờ nhoè thì cây sẽ lớn chậm và khó xẻ lá.
Cho monstera leo cột: dựng, buộc và nối cột
Cột giúp cây đứng thẳng, gọn hơn, và là tín hiệu để cây ra lá trưởng thành. Cột rêu hoặc cột xơ dừa giữ ẩm được thì rễ khí sinh bám vào và hút ẩm, hiệu quả hơn cột nhựa trơn:
- Chọn cột cao hơn cây hiện tại một chút, đường kính đủ vững. Tốt nhất là dựng cột khi thay chậu để không đâm nát rễ.
- Xác định mặt lưng của thân cây, phía có rễ khí sinh mọc ra, và đặt mặt đó áp vào cột. Các lá sẽ quay ra phía ngoài.
- Buộc thân vào cột bằng dây mềm, kẹp nhựa hoặc băng vải, buộc lỏng vừa đủ giữ, cách vài đốt một chỗ buộc.
- Nhét các rễ khí sinh đang mọc vào lớp rêu hoặc xơ dừa của cột, giữ cột ẩm bằng cách tưới nhẹ lên cột khi tưới cây.
- Khi cây vượt đỉnh cột, nối thêm một đoạn cột phía trên hoặc thay cột cao hơn khi thay chậu tiếp theo.
- Thân quá dài, đổ nghiêng mà không muốn nối cột thì cắt ngọn đem giâm, gốc sẽ bật chồi mới.
Monstera lớn khá nặng. Chậu cho cây leo cột nên có đáy rộng, giá thể không quá nhẹ, hoặc đặt chậu nhựa lọt trong một chậu xi măng, chậu sành nặng để chống đổ, nhất là ở ban công có gió hoặc nhà có trẻ hay níu kéo cây.
Rễ khí sinh: cắt hay để, xử lý thế nào cho gọn
Rễ khí sinh là những rễ nâu, dài mọc ra từ các đốt thân, chĩa xuống đất hoặc vươn ra ngoài. Trong tự nhiên, chúng bám vào thân cây chủ và khi chạm đất thì cắm xuống thành rễ hút. Rễ khí sinh không phải dấu hiệu bệnh, cũng không phải do cây "thiếu nước"; cây khoẻ, đủ ẩm, có chỗ leo thì càng ra nhiều rễ khí sinh.
Bạn có ba cách xử lý. Thứ nhất, hướng rễ vào cột và giữ cột ẩm, rễ sẽ bám chặt, cây vững hơn. Thứ hai, dẫn rễ chạm xuống giá thể trong chậu, rễ sẽ phân nhánh và trở thành rễ hút nuôi cây. Thứ ba, nếu rễ vướng lối đi hoặc bò lên tường, có thể cắt bỏ bằng kéo sạch; cắt vài rễ không hại cây, chỉ đừng cắt trụi toàn bộ một lúc.
Rễ khí sinh còn là chỗ quan trọng khi nhân giống. Đoạn thân monstera muốn giâm ra cây mới phải có ít nhất một đốt kèm nốt rễ khí sinh; chỉ cắt một chiếc lá có cuống mà không có đốt thân thì lá có thể ra rễ trong nước nhưng gần như không bao giờ mọc thành cây. Đây là chuyện người mới hay gặp khi được cho "một lá monstera" và chờ mãi không thấy chồi.
Tưới, đất, phân cho monstera theo mùa
Monstera ưa đất ẩm vừa, không úng, giá thể thoáng có nhiều vật liệu thô. Bảng dưới là nguyên tắc chung; kiểm đất bằng ngón tay trước mỗi lần tưới:
| Mùa / hoàn cảnh | Tưới | Phân | Lưu ý |
|---|---|---|---|
| Mùa nóng, cây đang ra lá | Khi đất khô khoảng một phần ba chiều sâu chậu | Liều loãng mỗi tháng hoặc phân tan chậm | Lá non mở cần ẩm đều |
| Mùa mưa miền Nam | Giãn theo đất, đất có thể lâu khô | Giữ như mùa nóng nếu cây vẫn lớn | Không để cây hứng mưa hắt kéo dài |
| Mùa đông miền Bắc | Khi đất khô khoảng một nửa | Ngừng hoặc rất ít | Cây chững, tưới như mùa hè dễ úng |
| Mùa nồm | Rất ít, có khi không cần | Ngừng | Mở cửa thoáng khi trời ráo |
| Phòng máy lạnh | Đất khô chậm hơn, giãn ra | Liều loãng | Không đặt dưới luồng gió lạnh trực tiếp |
Giá thể nhiều người chơi dùng cho monstera là đất trồng sạch phối với vỏ thông hoặc gỗ vụn, xơ dừa thô, đá perlite và ít phân trùn, tạo nhiều khe hở như lớp mùn trên thân cây rừng. Lá monstera vàng từ dưới lên một chiếc là bình thường; vàng nhiều lá cùng lúc, đất ướt, là dấu hiệu úng rễ cần kiểm tra ngay.
Những cây hay bị nhầm với monstera và vài lưu ý an toàn
Monstera adansonii. Lá nhỏ hơn, thủng nhiều lỗ bầu dục giữa phiến lá nhưng mép lá thường liền, dạng dây leo hoặc rủ. Chăm gần giống monstera deliciosa, ưa ẩm hơn một chút.
Cây hay được bán với tên "monstera mini". Thường là Rhaphidophora tetrasperma, một chi khác trong họ Ráy, lá nhỏ xẻ sâu từ khi còn bé, lớn nhanh. Đây không phải monstera con.
Một số philodendron lá xẻ. Có loài lá xẻ thuỳ sâu nhưng không thủng lỗ, thân thường mọc thành bụi hoặc thân đứng. Hỏi hội nhóm kèm ảnh thân và cuống để nhận đúng.
Monstera đốm trắng và các giống sưu tầm. Các giống lá đốm cần sáng hơn, lớn chậm hơn, dễ cháy phần trắng. Giá trị sưu tầm là chuyện của giới chơi cây hiếm, bài này chỉ nói về monstera xanh phổ thông.
An toàn. Lá và thân monstera chứa tinh thể calcium oxalate như các cây họ Ráy khác, gây kích ứng miệng khi nhai; ASPCA xếp vào nhóm gây độc cho chó, mèo. Quả monstera chỉ ăn được khi chín hoàn toàn theo cách người bản địa vẫn làm; quả xanh gây rát họng, nên với cây trong nhà, đừng thử.
Nhựa khi cắt. Đeo găng tay khi cắt thân, rửa tay sau đó; nhựa có thể gây ngứa ở da nhạy cảm.
Nhân giống monstera từ đoạn thân: giâm và chiết tại chỗ
Monstera nhân giống chắc nhất bằng đoạn thân có đốt và rễ khí sinh. Mùa ấm là thời điểm hợp, miền Bắc nên tránh tháng rét:
- Tìm trên thân một đốt có nốt rễ khí sinh, tốt nhất có sẵn một rễ dài vài phân và một lá khoẻ đi kèm.
- Muốn chắc ăn hơn, chiết tại chỗ: quấn một nắm rêu hoặc xơ dừa ẩm quanh đốt đó, bọc ngoài bằng màng nilon, buộc hai đầu. Giữ rêu ẩm vài tuần cho rễ mọc dày trong bọc.
- Khi rễ đã nhiều, cắt đoạn thân ngay dưới bọc rêu bằng dao sắc đã lau cồn, đeo găng tay vì nhựa gây ngứa.
- Để vết cắt khô se khoảng một ngày, rồi trồng cả bầu rêu vào chậu nhỏ giá thể thoáng, cắm cọc đỡ ngay từ đầu.
- Nếu giâm trong nước, đặt đoạn thân sao cho đốt ngập nước còn lá ở trên, thay nước vài ngày một lần, chuyển sang đất khi rễ dài vài phân.
- Gốc cây mẹ sau khi bị cắt ngọn sẽ bật chồi mới từ một đốt phía dưới trong vài tuần, giữ ẩm vừa và đủ sáng.
Cách chiết tại chỗ cho tỉ lệ sống cao hơn hẳn cắt rời rồi mới giâm, vì đoạn thân vẫn được cây mẹ nuôi trong lúc ra rễ. Đây cũng là cách gọn cây quá cao mà không phí phần ngọn đẹp nhất.
Câu hỏi thường gặp
Monstera bao lâu thì ra lá xẻ đầu tiên?
Không có mốc cố định. Cây con từ hạt hoặc cấy mô có thể cần một đến vài năm và hàng chục lá trước khi ra lá xẻ, tuỳ ánh sáng. Cây giâm từ đoạn thân của cây trưởng thành thường giữ được lá xẻ sớm hơn. Đặt cây đủ sáng và cho leo cột là cách rút ngắn thời gian.
Lá monstera có giọt nước đọng ở mép vào buổi sáng là sao?
Đó thường là hiện tượng ứ giọt: khi đất ẩm và không khí ẩm, rễ vẫn đẩy nước lên trong đêm, cây thải bớt qua các lỗ ở mép lá. Không phải bệnh. Nếu xảy ra liên tục kèm đất ướt, nên giãn tưới.
Lá monstera bị rách thì có lành lại không?
Vết rách không liền lại, nhưng cũng không hại cây nếu mép rách khô. Lá non đang mở rất dễ rách khi va chạm hoặc khi khô quá, nên tránh đặt cây ở lối đi hẹp. Lá rách quá xấu thì cắt sát gốc cuống; cây sẽ dồn sức cho lá mới.
Có nên cắt bớt lá monstera khi cây quá to so với phòng?
Có thể. Cắt những lá già nhất ở phía dưới, sát thân, bằng kéo sạch. Nếu cây quá cao, cắt ngọn kèm vài đốt đem giâm, gốc sẽ bật chồi bên. Đừng cắt quá một phần ba số lá trong một lần để cây không bị suy.
Monstera có trồng được ở ban công không?
Được nếu ban công có bóng râm hoặc chỉ nhận nắng sáng sớm. Ban công hướng Tây nắng chiều gay gắt sẽ làm cháy lá. Gió mạnh ở tầng cao làm rách lá to. Ở miền Bắc, mùa đông nên đưa cây vào trong hoặc che chắn khi rét đậm.
Vì sao lá non monstera mở ra bị dính, méo mép?
Thường do không khí quá khô hoặc đất bị khô trong lúc lá đang mở, khiến lớp vỏ bọc lá non dính lại. Giữ đất ẩm đều trong giai đoạn lá non vươn ra, không đặt cây sát máy lạnh. Đừng cố tách lá non bằng tay vì dễ rách.