Mùa đông miền Bắc, cây cảnh trong chậu cần được tưới thưa hơn hẳn mùa hè, ngừng hoặc giảm bón phân, đưa cây nhiệt đới tránh gió mùa và tránh sát cửa kính lạnh vào ban đêm. Sang mùa nồm cuối đông đầu xuân, việc chính là chống ẩm: giãn tưới thêm nữa, mở thoáng khi trời khô ráo, ngắt lá úa, để ý nấm và thối nhũn, nhất là với sen đá và cây lá mỏng.
Phần lớn cây cảnh phổ biến trong nhà Việt như trầu bà, monstera, kim tiền, lưỡi hổ, bàng Singapore có gốc nhiệt đới, quen nhiệt độ ấm quanh năm. Ở Hà Nội và các tỉnh miền Bắc, mấy tháng lạnh là giai đoạn cây gần như ngủ, sống bằng vốn tích luỹ từ mùa hè. Cây chết trong mùa này phần nhiều không phải vì lạnh mà vì người chơi vẫn chăm như mùa hè: tưới đều, bón đều, đất lạnh và ướt nhiều tuần, rễ thối dần.
Mùa lạnh thay đổi nhu cầu của cây ra sao
Khi nhiệt độ xuống và ngày ngắn lại, cây nhiệt đới quang hợp ít đi, lớn chậm, thoát hơi nước ít. Rễ trong đất lạnh cũng hút nước chậm hơn. Kết quả là cùng một chậu cây, lượng nước tiêu thụ mỗi tuần mùa đông có thể chỉ bằng một phần nhỏ so với tháng Sáu, tháng Bảy. Đất chậu vì thế khô rất chậm, nhất là chậu to, đất giữ ẩm, đặt trong phòng ít nắng.
Nhiều cây nhiệt đới bắt đầu bị tổn thương khi nhiệt độ xuống thấp kéo dài, đặc biệt dưới khoảng 10°C. Dấu hiệu tổn thương lạnh là lá thâm như bị luộc, có mảng nâu đen, lá mềm rũ rồi rụng, có khi xuất hiện sau đợt rét vài ngày. Theo cách phân loại của ngành khí tượng nước ta, rét đậm là khi nhiệt độ trung bình ngày không quá 15°C và rét hại là không quá 13°C; trong những đợt như vậy, nhiệt độ ban đêm ở vùng núi và cả đồng bằng có thể xuống thấp hơn nhiều, đủ làm hỏng cây để ngoài hiên.
Trong nhà kín, nhiệt độ thường cao hơn ngoài trời vài độ, nên cây trong nhà ít khi bị tổn thương lạnh thật sự, trừ chỗ sát kính, cửa hở, cầu thang gió lùa. Mối lo lớn hơn của cây trong nhà mùa đông là đất ướt lạnh và thiếu sáng.
Tưới và bón trong mùa đông
Tưới thưa, thử đất sâu hơn. Với cây lá trong nhà, chờ đất khô sâu hơn mùa hè rồi mới tưới, có khi một hai tuần một lần. Sen đá, xương rồng đặt trong nhà ít nắng gần như không cần tưới trong những tuần rét nhất, chỉ tưới nhẹ khi lá bắt đầu nhăn.
Tưới buổi sáng ngày nắng ráo. Tưới vào buổi sáng những ngày trời hửng để đất có cả ngày bớt ẩm; tránh tưới chiều tối trước đêm lạnh. Nước tưới để nhiệt độ phòng, không dùng nước lạnh vừa lấy từ bể ngoài trời trong ngày rét đậm.
Ngừng hoặc giảm bón. Cây gần như ngừng lớn thì không cần dinh dưỡng thêm; phân không được hút sẽ tích lại trong đất, dễ làm cháy rễ. Nếu cây dưới đèn trồng cây vẫn lớn đều, có thể bón loãng hơn và thưa hơn mùa hè.
Hoãn thay chậu, tách cây. Rễ hồi phục chậm trong đất lạnh, nên thay chậu, cắt rễ, tách bụi nên để tới mùa xuân ấm hẳn, trừ khi phải cứu cây úng. Giâm cành mùa đông được nhưng ra rễ chậm, đặt chỗ ấm và có ánh sáng.
Giữ ấm cho cây qua những đợt rét
Những việc nên làm khi có tin gió mùa đông bắc tràn về:
- Dời cây nhiệt đới để ngoài hiên, ban công vào trong nhà hoặc sát tường phía trong, nơi khuất gió.
- Kéo cây ra cách cửa kính một khoảng vào ban đêm; kính lạnh làm lá sát kính bị tổn thương, ban ngày nắng có thể dời lại gần.
- Che chắn cây lớn không dời được bằng vải không dệt hoặc bạt thoáng vào ban đêm, gỡ ra khi trời hửng; tránh trùm nilon sát lá cả ngày.
- Kê chậu khỏi nền gạch, nền đá lạnh bằng tấm gỗ, tấm xốp hoặc chân đế, để rễ không bị lạnh từ dưới lên.
- Không đặt cây sát máy sưởi, quạt sưởi, lò sưởi dầu hay đèn sưởi: hơi nóng khô làm lá cháy mép, đất khô bất thường ở một phía.
- Phòng bật điều hoà hai chiều chế độ sưởi thì không khí rất khô; tránh đặt cây ngay đầu gió, gom cây lại hoặc dùng máy tạo ẩm.
Cây ôn đới, cận nhiệt như hoa hồng, đỗ quyên, một số loài bonsai chịu lạnh tốt, thậm chí cần một mùa lạnh để ra hoa đẹp; những cây này không cần đưa vào nhà, chỉ tránh gió lùa mạnh và giữ đất không sũng.
Mùa nồm: khi đất không bao giờ khô
Nồm là hiện tượng quen thuộc ở miền Bắc vào cuối đông, đầu xuân, thường rơi vào khoảng tháng Hai tới tháng Tư: sau những ngày lạnh, không khí ấm và ẩm từ biển tràn vào, hơi nước ngưng tụ trên nền nhà, tường, cửa kính còn lạnh. Độ ẩm không khí rất cao, nắng hiếm, nền nhà ướt. Với cây chậu, đất gần như không khô, mặt lá ẩm cả ngày, đó là điều kiện lý tưởng cho nấm, vi khuẩn và ruồi đất.
Những cây chịu thiệt nhiều nhất trong mùa nồm là sen đá, xương rồng (thối nhũn từ gốc, lá mọng nước trong mờ rồi nhũn), cây lá có lông, cây lá mỏng xếp sát nhau (đốm lá, mốc xám), và cây vừa giâm cành (thối gốc). Rệp sáp cũng thích thời tiết này. Cây trong phòng kín, kém thông gió bị nặng hơn cây ngoài hiên có mái che thoáng.
Khi trời nồm, cửa nên đóng để hơi ẩm ấm bên ngoài không tràn vào gặp nền nhà lạnh; khi gió bắc khô về, mở cửa cho nhà khô. Máy hút ẩm hoặc điều hoà chế độ khô trong phòng có nhiều cây giúp ích cho cả người và cây.
Chăm cây trong những tuần nồm
Một trình tự gọn cho người có cả cây lá lẫn sen đá:
- Giãn tưới tối đa: chỉ tưới khi đất khô rõ ở độ sâu, nhiều chậu sẽ không cần tưới trong cả đợt nồm.
- Đổ hết nước đọng ở đĩa lót, lau khô kệ, nền dưới chậu.
- Giãn khoảng cách giữa các chậu cho không khí lưu thông; bật quạt nhẹ ở chế độ thấp hướng gián tiếp vào nhóm cây vài giờ mỗi ngày.
- Ngắt bỏ lá úa, lá rụng nằm trên mặt đất, hoa tàn; đây là nơi nấm bắt đầu.
- Không phun sương lên lá, không tưới lên lá.
- Kiểm tra sen đá hằng ngày: lá nào trong mờ, mềm, thâm ở gốc thì tách ra ngay, cắt bỏ phần thối, để chỗ khô thoáng cho vết cắt khô rồi mới trồng lại.
- Ghi nhận cây nào hay bị nấm mỗi mùa nồm, để năm sau chuẩn bị giá thể thoáng hơn và đặt ở chỗ thoáng gió từ trước.
Xử lý nấm bằng thuốc thuộc phần sâu bệnh của trang; nguyên tắc chung là cách ly cây bệnh, ngắt bỏ phần bệnh, rồi mới tính tới thuốc, đọc kỹ nhãn và để xa trẻ nhỏ, thú cưng.
Cây nào qua đông miền Bắc dễ, cây nào khó
Mức chịu lạnh dưới đây là kinh nghiệm chung của người chơi cây ở đồng bằng Bắc Bộ, áp cho cây trồng chậu; cây ở vùng núi cao lạnh hơn cần che chắn nhiều hơn.
| Nhóm | Ví dụ | Mùa đông cần lưu ý |
|---|---|---|
| Qua đông khá dễ trong nhà | lưỡi hổ, kim tiền, trầu bà, lan ý, phát tài | Chủ yếu là tưới thưa; tránh sát cửa kính, cửa hở |
| Nhạy lạnh, hay rụng lá | bàng Singapore, đa búp đỏ, monstera lá to, cây lá họ Ráy mỏng lá | Đưa vào trong trước gió mùa, tránh gió lùa, không đổi chỗ nhiều |
| Rất nhạy lạnh | một số kiểng lá nhiệt đới lá mỏng, cây lá màu nguồn gốc vùng xích đạo | Để phòng ấm nhất, không bao giờ để ngoài hiên qua đêm rét |
| Chịu lạnh tốt, cần mùa lạnh | hoa hồng, đỗ quyên, đào, quất chậu | Để ngoài trời có mái che, tránh gió mạnh, đất không sũng |
| Mọng nước | sen đá, xương rồng | Lạnh khô thì chịu được; lạnh ẩm, nồm mới là nguy cơ thối |
Nếu mới chơi cây ở miền Bắc, nên bắt đầu bằng những cây ở hàng đầu bảng và để những cây nhạy lạnh sang năm thứ hai, khi bạn đã biết chỗ nào trong nhà ấm và sáng nhất vào mùa đông.
Những hiểu lầm hay gặp trong mùa lạnh
"Trời hanh khô thì phải tưới nhiều." Những ngày hanh khô với gió bắc làm mặt đất và lá khô nhanh, nhưng cây vẫn đang lớn chậm, rễ hút ít. Thử đất ở độ sâu: thường mặt đất khô mà lõi chậu vẫn ẩm, tưới thêm là đẩy cây vào úng.
"Cây rụng lá là thiếu phân, bón thêm cho khoẻ." Rụng lá mùa đông thường do thiếu sáng, lạnh hoặc úng, không phải thiếu phân. Phân bón lúc này không được hút và tích lại trong đất lạnh ẩm, làm rễ yếu thêm.
"Trùm nilon kín cho ấm." Túi nilon trùm kín giữ ấm ban đêm được chút ít, nhưng ban ngày có nắng thì bên trong nóng và đọng nước, tạo điều kiện cho nấm. Nếu che, dùng vải không dệt và mở ra ban ngày.
"Nồm thì phun thuốc phòng nấm định kỳ." Phun thuốc phòng trên diện rộng trong nhà có trẻ nhỏ, thú cưng là việc không cần thiết với đa số cây. Thông gió, giãn tưới, ngắt lá úa và giá thể thoáng ngăn được phần lớn nấm; thuốc chỉ dùng khi có bệnh rõ và đúng nhãn.
Đón mùa xuân: lúc đưa cây trở lại nhịp bình thường
Khi trời ấm dần, ngày dài ra, cây bắt đầu nhú lá non, đó là tín hiệu tăng dần nhịp tưới và bắt đầu bón nhẹ. Đây cũng là thời điểm tốt nhất trong năm ở miền Bắc để thay chậu, thay đất, tách bụi, cắt tỉa tạo dáng và giâm cành, vì cây có cả mùa hè phía trước để hồi phục và lớn.
Đừng vội đưa cây vừa qua mùa đông trong nhà ra nắng gắt ngoài ban công: lá đã quen ánh sáng yếu cả mùa, ra nắng đột ngột dễ cháy. Tăng dần thời gian ngoài trời trong một hai tuần, bắt đầu từ nắng sáng sớm. Kiểm tra kỹ sâu hại trước khi gom cây lại với nhau, vì rệp sáp, nhện đỏ hay bùng lên khi trời ấm.
Cây bị tổn thương lạnh trong mùa đông thì mùa xuân là lúc đánh giá: cạo nhẹ vỏ thân phía trên phần hỏng, thấy lớp dưới vỏ còn xanh là thân sống, có thể cắt tới đó chờ chồi mới; thân nâu khô hẳn thì cắt xuống thấp hơn. Cây có củ, có thân ngầm như lan ý, kim tiền, môn có khi mất hết lá mà vẫn mọc lại từ gốc khi trời ấm, nên đừng vội vứt chậu.
Câu hỏi thường gặp
Cây bị lạnh thâm lá có cứu được không?
Lá đã thâm đen, mềm nhũn vì lạnh sẽ không hồi lại, nhưng nếu thân và rễ còn tốt thì cây vẫn sống. Đưa cây vào chỗ ấm, không tưới thêm, không bón, chờ trời ấm hẳn rồi cắt bỏ phần hỏng. Đừng cắt quá sớm, vì phần lá hỏng còn che chắn cho chồi bên dưới.
Mùa đông có nên dùng đèn sưởi cho cây không?
Đèn sưởi hồng ngoại và máy sưởi tạo nhiệt cục bộ, làm khô lá và đất phía gần nguồn nhiệt, dễ cháy lá. Với cây trong nhà, giữ phòng ấm vừa phải và tránh gió lùa là đủ. Nếu cần ánh sáng thêm thì dùng đèn trồng cây LED, không dùng đèn sưởi.
Sen đá mùa nồm có nên che mưa, đưa vào nhà không?
Sen đá ngoài trời có mái che, thoáng gió thường qua nồm tốt hơn sen đá trong phòng kín. Nếu đưa vào nhà, đặt chỗ sáng nhất, thoáng nhất và gần như không tưới. Điều quan trọng là đất khô và có gió, không phải ở trong hay ngoài.
Mùa đông cây trong nhà rụng lá nhiều có sao không?
Rụng một ít lá già khi trời lạnh và tối là cây tự điều chỉnh với lượng sáng thấp. Nếu rụng nhiều, lá vàng mềm, đất ẩm lâu thì nghi úng; nếu rụng sau đợt rét, cây đặt sát cửa, lá thâm thì nghi tổn thương lạnh.
Có nên đóng kín cửa cả mùa đông cho cây ấm không?
Đóng cửa những ngày gió lạnh và những ngày nồm là hợp lý. Nhưng vào ngày khô ráo có nắng, mở cửa một vài giờ giúp nhà thông thoáng, giảm nấm cho cây. Đóng kín liên tục cả tháng làm không khí tù, cây dễ bị mốc.
Tưới nước ấm cho cây mùa đông có tốt hơn không?
Nước để ở nhiệt độ phòng là đủ. Nước hơi ấm không hại cây, nhưng nước nóng rõ rệt có thể làm tổn thương rễ. Quan trọng hơn nhiệt độ nước là đừng tưới khi đất chưa khô.