Ở miền Nam, mùa khô nắng nóng (khoảng tháng Mười Hai tới tháng Tư) cây chậu ban công cần tưới thường xuyên hơn, có khi mỗi ngày, che bớt nắng trưa chiều và chống nóng cho chậu; mùa mưa (khoảng tháng Năm tới tháng Mười Một) việc chính đảo ngược thành chống úng: kê chậu cao, thông lỗ thoát, che mưa cho cây không ưa nước và giãn tưới.
Khí hậu miền Nam ấm quanh năm nên cây nhiệt đới không phải lo lạnh như miền Bắc, nhưng nhịp hai mùa rất rõ, cộng thêm ban công chung cư hẹp, sân thượng mái tôn, nhà ống hướng Tây hấp nắng. Bài này đi qua từng mùa với những việc cụ thể, kèm phần chuyển mùa, giai đoạn cây hay bị sốc nhất. Những lời khuyên dưới đây áp cho cây chậu ở TP.HCM, các tỉnh Đông Nam Bộ và đồng bằng sông Cửu Long; vùng cao nguyên như Lâm Đồng có khí hậu mát hơn, cần điều chỉnh theo thực tế.
Mùa khô: vì sao chậu ban công cạn nước nhanh
Cây trong chậu có một lượng đất rất nhỏ so với cây trồng dưới đất, nên dự trữ nước chỉ đủ trong thời gian ngắn. Vào mùa nắng, chậu nhận nhiệt từ nắng trực tiếp, từ tường gạch, sàn bê tông và lan can sắt hắt lại, cộng gió khô thổi qua ban công tầng cao. Một chậu nhỏ đặt ở góc hướng Tây có thể khô từ sáng tới chiều.
Chậu đen, chậu nhựa mỏng màu sẫm hấp nhiệt mạnh; giữa trưa, đất sát thành chậu nóng tới mức rễ ở đó có thể bị hỏng, cây hút nước kém dù đất còn ẩm ở giữa. Chậu đất nung thoát hơi qua thành, mát hơn nhưng khô nhanh hơn. Hiểu điều này để thấy chống nóng cho chậu quan trọng không kém tưới nước.
Ngoài ra không khí mùa khô thấp ẩm, lá cây thoát hơi nhiều; cây lá mỏng để ngoài nắng dễ cháy mép, cụp lá vào buổi trưa. Hiện tượng cụp lá rồi chiều mát lại căng lên là phản ứng bình thường, không cần tưới thêm nếu đất còn ẩm.
Việc cần làm trong mùa nắng
Tưới sáng sớm, bổ sung chiều mát nếu cần. Tưới đẫm buổi sáng trước khi nắng lên; với chậu nhỏ ở chỗ nắng gắt, kiểm tra lại lúc chiều mát và tưới bổ sung nếu đất đã khô. Tránh tưới lúc đất đang nóng giữa trưa, phần lớn nước bốc hơi mà không có ích.
Che nắng giờ gắt. Lưới che nắng mắt mau hoặc rèm tre treo phía ngoài lan can giảm bớt nắng trưa chiều cho cây lá; cây ưa nắng như hoa giấy, sen đá, xương rồng thì để nhận nắng sáng, che bớt nắng chiều nếu thấy cháy lá.
Chống nóng cho chậu. Dùng chậu sáng màu, hoặc lồng chậu nhựa trong chậu lớn hơn, đặt chậu nhỏ sau chậu lớn để chậu lớn che bóng. Kê chậu khỏi sàn bê tông nóng bằng chân đế, tấm gỗ. Phủ mặt chậu bằng lớp xơ dừa, vỏ thông, sỏi sáng màu để giảm bốc hơi.
Gom nhóm, chắn gió. Đặt các chậu gần nhau tạo vi khí hậu ẩm hơn; ban công tầng cao nhiều gió thì chắn bớt ở mép lan can. Cây treo là nhóm khô nhanh nhất, hạ xuống thấp hoặc thay giỏ treo giữ ẩm tốt hơn.
Giảm bón, không thay chậu giữa đợt nóng. Cây đang chịu nóng không cần thêm phân đậm; bón nhẹ khi cây vẫn ra lá đều. Thay chậu, cắt rễ nên chờ lúc mát hơn hoặc đầu mùa mưa.
Chọn cây và chỗ đặt cho hợp nắng miền Nam
Chỗ nắng gắt cả buổi chiều. Ban công hướng Tây, sân thượng không che là chỗ của cây thật sự chịu nắng: hoa giấy, xương rồng, sen đá thân cứng, lưỡi hổ quen nắng, dừa cạn, mười giờ, cây lá kim như tùng. Cây lá mỏng đặt ở đây hầu như mùa khô nào cũng cháy lá.
Chỗ nắng sáng, chiều râm. Ban công hướng Đông, khoảng sân có mái hiên che nắng chiều hợp với phần lớn cây hoa và nhiều cây lá dày: hoa hồng chậu, dạ yến thảo, cau cảnh, trầu bà lá to quen nắng nhẹ.
Chỗ sáng nhưng không có nắng trực tiếp. Lô gia có mái che sâu, hiên nhà hướng Bắc, dưới giàn cây là chỗ hợp cây lá trong nhà muốn ra ngoài thoáng hơn: monstera, lan ý, dương xỉ, vạn niên thanh. Mùa mưa đây cũng là chỗ trú cho sen đá.
Đừng ép cây vào chỗ không hợp. Ở miền Nam, sai lầm hay gặp là đem cây lá trong nhà ra ban công nắng để "cho cây khoẻ", hoặc đặt sen đá ở góc phòng máy lạnh vì đẹp. Chọn cây theo chỗ có sẵn thì chăm nhẹ hơn nhiều so với chống chọi với chỗ đặt suốt hai mùa.
Mùa mưa: khi chậu thành bể chứa nước
Những cơn mưa rào chiều miền Nam đổ lượng nước lớn trong thời gian ngắn, lặp lại nhiều ngày liền. Chậu ngoài trời không có mái che sẽ ướt liên tục, đất không kịp khô, rễ thiếu ôxy; chậu không lỗ hoặc lỗ bị tắc biến thành vũng. Đây là mùa cây ban công chết vì úng nhiều nhất, trong khi người chơi vẫn quen tưới theo nhịp mùa khô.
Mưa nhiều còn rửa trôi dinh dưỡng trong giá thể, đặc biệt đạm, nên cuối mùa mưa nhiều cây có lá già vàng nhạt. Độ ẩm cao kéo dài cùng nhiệt độ ấm là điều kiện tốt cho nấm đốm lá, thối nhũn, ốc sên, sên trần. Sen đá, xương rồng để ngoài trời hứng mưa thường thối nhũn hàng loạt, là nỗi khổ quen thuộc của người chơi sen đá ở Sài Gòn.
Mặt khác, mùa mưa cũng là mùa nhiều cây nhiệt đới lớn nhanh nhất: trời ấm, ẩm, nắng xen kẽ. Cây trong nhà và dưới mái che, nơi bạn kiểm soát được nước, thường ra lá liên tục trong những tháng này. Đây là thời điểm hợp để giâm cành trầu bà, monstera, cây lá họ Ráy vì cành giâm ra rễ nhanh trong không khí ẩm, miễn là giá thể thoát nước và không bị mưa dội trực tiếp.
Chuẩn bị đầu mùa mưa
Làm trong những tuần chuyển mùa, trước khi mưa dầm:
- Kiểm tra lỗ thoát của tất cả các chậu, thông lỗ bị rễ hoặc đất bịt; chậu không lỗ thì khoan thêm lỗ hoặc chuyển cây sang chậu có lỗ.
- Kê chậu lên chân đế, gạch, khay có chân để đáy chậu không nằm trong nước đọng trên sàn; với ban công, kiểm tra ống thoát nước sàn không bị lá, đất làm nghẹt.
- Dồn sen đá, xương rồng, cây lá có lông và cây không ưa ướt vào chỗ có mái che, hoặc làm mái che tạm bằng tấm nhựa trong lấy sáng.
- Thay hoặc trộn thêm vật liệu thoát nước vào giá thể của những cây hay úng, nếu cây đang khoẻ và đủ thời gian hồi phục.
- Cắt tỉa cho tán thoáng, bỏ lá già sát gốc, để gió lùa qua giúp lá mau khô sau mưa.
- Đổi nhịp tưới: chỉ tưới khi thử đất thấy khô, nhiều tuần sẽ không cần tưới chậu nào ngoài trời.
Sau mỗi trận mưa lớn, nghiêng nhẹ những chậu to có đĩa lót để đổ nước đọng, và nhìn mặt dưới lá, quanh chân chậu để bắt ốc sên vào buổi tối hoặc sáng sớm khi chúng ra ăn.
Mưa giông và gió giật: giữ chậu an toàn
Mùa mưa ở miền Nam đi kèm những cơn giông có gió giật mạnh, và vài năm lại có bão, áp thấp ảnh hưởng tới các tỉnh ven biển phía Nam. Với nhà cao tầng, chậu cây trên lan can, kệ treo ngoài cửa sổ, giỏ treo là vật có thể rơi xuống người đi đường. Đây là chuyện an toàn trước khi là chuyện cây.
Chậu không bao giờ nên đặt trên mép lan can hay bờ tường mà không có giá giữ chắc chắn; kệ treo phía ngoài lan can cần cố định bằng ốc vít, đai thép, không chỉ móc vào. Khi có tin giông lớn, bão, hạ giỏ treo, dời chậu nhỏ, chậu nhẹ vào trong, buộc hoặc dựa cây cao vào tường để không đổ. Cây leo giàn cần kiểm tra dây buộc và giàn trước mùa mưa, vì giàn sắt, giàn tre lâu năm dễ gãy khi gió giật.
Sau mỗi đợt giông, kiểm tra lại chậu: chậu bị nghiêng có thể làm đứt rễ một bên, cây rũ vài ngày; cành gãy nên cắt gọn ở chỗ tiếp giáp để vết thương mau lành. Chung cư thường có quy định về việc đặt đồ ngoài lan can, nên tìm hiểu nội quy toà nhà.
Những tuần chuyển mùa
Tháng Tư, tháng Năm là giai đoạn cây ban công ở miền Nam chịu nhiều sốc nhất: đỉnh nắng nóng của năm, rồi những trận mưa đầu mùa bất chợt. Cây vừa quen tưới mỗi ngày chợt gặp ba ngày mưa liền, đất sũng; rồi nắng gắt trở lại khi đất còn ướt, rễ vừa thiếu ôxy vừa nóng. Đây là lúc nhiều người thấy cây rũ và vàng lá đột ngột mà không hiểu vì sao.
Cách làm là chuyển hẳn từ thói quen "tưới theo ngày" sang "tưới theo đất" trước khi mùa mưa bắt đầu, và chuẩn bị chỗ che mưa cho cây kỵ nước từ sớm. Cuối mùa mưa, khoảng tháng Mười Một, tháng Mười Hai, làm ngược lại: những ngày khô đầu tiên chậu khô nhanh hơn bạn quen trong mấy tháng mưa, nên tăng dần việc thử đất, đưa sen đá ra lại chỗ nhiều nắng, và bắt đầu chuẩn bị lưới che cho mùa nắng.
Cuối mùa mưa cũng là lúc bón bổ sung nhẹ cho cây lá đã bị rửa trôi dinh dưỡng nhiều tháng, và thay giá thể cho những chậu đã nén chặt, chảy nước kém sau mùa mưa.
Hai mùa, hai kiểu lỗi
Phần lớn sự cố cây ban công ở miền Nam rơi vào một trong hai cột dưới đây; nhận ra mình hay mắc cột nào giúp bạn chỉnh thói quen.
| Mùa khô nắng nóng | Mùa mưa | |
|---|---|---|
| Lỗi tưới hay gặp | Quên tưới, tưới ít một chút buổi trưa | Vẫn tưới đều như mùa khô dù trời mưa liên tục |
| Triệu chứng trên cây | Mép lá khô giòn, lá cụp, cháy mảng phía nắng | Lá già vàng mềm, gốc thâm, sen đá nhũn |
| Sâu bệnh nổi lên | Nhện đỏ, bọ trĩ thích khô nóng | Nấm đốm lá, thối nhũn, ốc sên |
| Việc nên làm | Che nắng, chống nóng chậu, tưới sáng sớm | Kê cao, thông lỗ thoát, che mưa cho cây kỵ nước |
Giai đoạn chuyển mùa, đặc biệt những tuần đầu mùa mưa khi nắng gắt xen mưa rào, là lúc cần thử đất mỗi ngày: hôm nắng chậu khô nhanh như mùa khô, hôm mưa thì sũng. Tưới theo đất, đừng theo lịch.
Câu hỏi thường gặp
Có nên để cây hứng mưa cho "sạch lá, xanh lá" không?
Một vài trận mưa đầu mùa rửa bụi trên lá và rửa bớt muối khoáng tích trong đất, có lợi với cây ưa nước. Nhưng để cây hứng mưa liên tục nhiều tuần thì đất sũng và rễ dễ hỏng. Cây lá có thể ra mưa vài lần đầu mùa rồi đưa về chỗ có mái che.
Sân thượng mái tôn có trồng cây chậu được không?
Được nhưng khó, vì nhiệt dưới mái tôn rất cao vào mùa nắng và hơi nóng hắt từ tôn xuống. Cây nên đặt ở phần sân thượng thoáng, có lưới che, chậu lớn giữ ẩm tốt, kê cao khỏi sàn. Chú ý tải trọng và chống thấm sàn khi đặt nhiều chậu lớn.
Mùa khô có nên phun nước lên tường, sàn ban công cho mát cây không?
Phun nước lên sàn, tường vào chiều tối giúp hạ nhiệt tạm thời và tăng độ ẩm quanh cây trong ít giờ. Cách này không thay được tưới gốc và không nên làm giữa trưa nắng. Lưu ý nước đọng lâu trên sàn ban công có thể gây thấm.
Sen đá mùa mưa có cần thay đất không?
Nếu sen đá đang trồng trong đất giữ ẩm nhiều thì đầu mùa mưa là lúc nên chuyển sang giá thể thoáng hơn, nhiều vật liệu thô. Quan trọng hơn là đặt sen đá dưới mái che, nơi có ánh sáng và gió. Sen đá đã có dấu hiệu nhũn thì cắt bỏ phần hỏng trước khi trồng lại.
Cây bị cháy lá vì nắng có cắt bỏ lá cháy không?
Lá cháy một phần vẫn còn quang hợp ở phần xanh, có thể để lại tới khi cây ra lá mới rồi mới cắt. Lá cháy gần hết, khô giòn thì cắt luôn cho gọn. Quan trọng là dời hoặc che nắng để lá mới không cháy tiếp.
Ban công kính đóng kín có khác ban công mở không?
Ban công kính đóng kín giữ nhiệt mạnh như nhà kính, buổi trưa có thể nóng hơn ngoài trời, không khí tù. Cây trong ban công kính cần được mở thông gió, che nắng phía kính hướng Tây. Ưu điểm là cây tránh được mưa tạt vào mùa mưa.