Một cây khoẻ khi mua có bốn dấu hiệu dễ kiểm ngay tại chỗ: ngọn đang ra lá non hoặc búp mới, mặt dưới lá sạch không có đốm trắng, chấm li ti hay mạng tơ, gốc đứng chắc khi lay nhẹ, và khi nghiêng chậu thấy rễ trắng hoặc nâu nhạt, đất không bốc mùi chua. Cây đẹp nhất sạp chưa chắc là cây khoẻ nhất; cây đang sinh trưởng đều mới là cây dễ sống khi về nhà bạn.
Đi chợ cây cuối tuần, đi nhà vườn ven đô hay ghé sạp cây đầu hẻm đều vui, nhưng người mua thường bị hút vào màu lá và dáng chậu mà quên nhìn những chỗ quyết định cây sống hay chết. Bài này đi từ ngọn xuống rễ theo đúng thứ tự người chơi lâu năm hay kiểm, cộng thêm những câu nên hỏi người bán và việc nên làm trong tuần đầu cây về nhà.
Nhìn ngọn và lá non trước tiên
Có lá non hay búp mới là tín hiệu tốt nhất. Lá non cho biết rễ đang hoạt động và cây đang lớn. Lá non nên có màu tươi, cứng dần đều, không bị biến dạng, quăn queo hay có mép nâu. Cây không có một lá non nào trong khi những cây cùng loài bên cạnh đang ra lá là cây cần hỏi thêm.
Ngọn bị cắt cụt chưa hẳn là xấu. Nhiều nhà vườn bấm ngọn để cây ra nhánh cho tán dày. Vết cắt khô, liền, có chồi nách mọc ra là bình thường. Ngọn bị thâm đen, nhũn, có mùi thì khác hẳn, đó là dấu hiệu thối.
Lá quá bóng có khi là được lau bóng. Một số nơi lau lá bằng chất làm bóng để cây trông mướt. Lá thật khoẻ có độ bóng tự nhiên tuỳ loài. Nếu cả sạp cây lá nào cũng bóng như nhựa, hãy nhìn kỹ lá non, nơi thường chưa được lau, để biết màu thật của cây.
Lá non nhợt, dài vóng là cây thiếu sáng. Cây bị giữ lâu trong nhà lưới tối hoặc chen chúc quá dày sẽ vươn dài, lóng thưa, lá nhỏ và nhạt. Mua về vẫn sống, nhưng dáng khó đẹp lại và cây yếu hơn trong vài tháng đầu.
Lật lá, soi nách lá: chỗ sâu bệnh hay núp
Đây là bước người mua mới hay bỏ qua nhất, và cũng là bước quan trọng nhất nếu nhà bạn đã có sẵn những cây khác. Một cây mang rệp sáp hay nhện đỏ về có thể lây cho cả góc cây trong vài tuần. Lật ít nhất ba bốn lá ở các tầng khác nhau, nhìn mặt dưới, rồi nhìn vào nách lá, chỗ cuống lá nối với thân.
Rệp sáp trông như những cục bông trắng nhỏ hoặc bột trắng bám ở nách lá và gân lá. Rệp vảy là những chấm nâu, hơi gồ, cạy ra được bằng móng tay. Nhện đỏ rất nhỏ, khó thấy bằng mắt thường, nhưng để lại dấu: mặt lá lấm tấm chấm vàng nhạt như bị kim châm, mặt dưới có thể có tơ mảnh khi soi nghiêng ra chỗ sáng. Bọ trĩ để lại vệt bạc và chấm đen li ti. Lá dính nhớt, bóng nhẫy ở mặt trên thường là dịch ngọt do rệp tiết ra từ lá phía trên.
Cũng nên nhìn cả những cây đứng cạnh cây bạn định mua. Sâu bệnh lan theo cụm, nên nếu cả dãy bên cạnh có lá lấm tấm hay mạng tơ thì cây trông sạch ở giữa cũng có thể đã mang trứng.
Thấy một hai con rệp không có nghĩa phải bỏ cây; nhà vườn nào cũng có lúc dính. Nhưng nếu nách lá nào cũng có, hãy chọn cây khác hoặc chấp nhận mua về xử lý và cách ly nghiêm túc. Những dấu hiệu này cũng đúng với cây được tặng hay cây đổi từ người chơi khác.
Gốc, thân và rễ: lay nhẹ và nghiêng chậu
Cầm gần gốc, lay nhẹ qua lại. Cây khoẻ đứng chắc, cả bầu đất chuyển động cùng thân. Cây lung lay trong khi đất đứng yên thường là rễ đã hỏng hoặc cây vừa được cắm vào chậu chưa bén rễ. Với những cây bán dạng cắm cành, giâm chưa lâu, điều này có thể chấp nhận được nếu người bán nói rõ, nhưng bạn phải chăm như cây con.
Nhìn sát gốc, ngay chỗ thân gặp mặt đất. Vùng này nên chắc, cùng màu với thân. Gốc thâm nâu, mềm khi ấn, có vết nứt chảy nước hay mốc trắng là dấu hiệu thối gốc, thường gặp ở kim tiền, lưỡi hổ, sen đá bị tưới quá tay.
Nếu người bán cho phép, nghiêng chậu nhựa, bóp nhẹ thành chậu và rút bầu đất lên một chút. Rễ khoẻ màu trắng, trắng ngà hoặc nâu nhạt tuỳ loài, chắc, có rễ tơ. Rễ đen, nhũn, tuột vỏ khi vuốt là rễ thối. Rễ cuộn kín thành một lớp dày bọc quanh bầu đất là cây đã chật chậu lâu, vẫn sống được nhưng cần thay chậu sớm. Không tiện rút thì nhìn lỗ thoát nước dưới đáy: rễ trắng thò ra là tốt, rễ đen hoặc không có rễ nào kèm đất sũng nước là đáng ngại.
Đất chậu, mùi và những gì không nhìn thấy trên ảnh
Đất nói nhiều về cách cây đã được chăm trước khi tới tay bạn. Vài dấu hiệu dễ kiểm:
| Dấu hiệu | Thường có nghĩa là | Nên làm gì |
|---|---|---|
| Đất sũng nước, nặng tay, mùi chua hay mùi bùn | Tưới quá nhiều hoặc giá thể bí, rễ có thể đã ngạt | Hỏi lại, kiểm rễ kỹ; nếu mua thì để khô bớt trước khi tưới |
| Mặt đất có lớp mốc trắng mỏng | Đất ẩm lâu, thoáng kém; thường chưa nguy hiểm | Cào bỏ lớp mặt, để đất khô hơn giữa các lần tưới |
| Ruồi nhỏ màu đen bay lên khi chạm chậu | Ruồi đất, ấu trùng sống trong đất ẩm | Cách ly, để đất khô lớp mặt, xử lý trước khi xếp cạnh cây khác |
| Đất khô cứng, co lại, hở khe với thành chậu | Cây bị bỏ khát lâu, nước tưới chảy tuột qua khe | Ngâm cả chậu vào chậu nước vài chục phút cho đất ngấm lại |
| Cây ở trong một nắm xơ dừa nén chặt bọc quanh rễ | Cây ươm bầu, nhiều nơi để nguyên khi bán | Khi thay chậu, gỡ bớt lớp bầu nén chặt để rễ ra đất mới |
Ảnh trên mạng gần như không bao giờ cho thấy những điều này. Vì vậy với cây mua online, việc kiểm rễ và đất phải dời sang lúc mở hộp, và bạn nên hỏi người bán trước xem có đồng ý đổi khi cây đến tay bị thối rễ không.
Chở cây về nhà: chặng đường nhiều cây bị hỏng nhất
Nhiều cây khoẻ ở chợ nhưng hỏng ngay trên đường về. Chở bằng xe máy là cách phổ biến nhất ở Việt Nam, và gió tạt khi xe chạy nhanh có thể làm rách lá to như chuối cảnh, monstera, bàng Singapore, gãy ngọn non, xoắn cành. Cây lá mỏng để phía trước xe hay bị gió quật mạnh hơn. Cách đơn giản là xin người bán một túi nilon lớn hoặc giấy báo cũ quấn hờ quanh tán, buộc nhẹ để lá không vẫy, chạy chậm và tránh giữa trưa nắng gắt.
Chậu đất nung, chậu sứ nên đặt trong thùng hoặc giỏ có lót giấy, chèn chặt cho khỏi lăn. Chậu nhựa mỏng dễ méo khi bị kẹp chặt, làm bầu rễ bị bóp. Với cây cao hơn một mét, nên nhờ chở bằng ô tô hoặc dịch vụ giao hàng của vườn, vì để cây nằm ngang trên xe máy lâu dễ làm gãy thân và đổ đất ra ngoài.
Nếu mua nhiều cây trong một buổi, đừng để cây trong cốp xe hay trong ô tô đóng kín cửa giữa trưa. Không khí trong xe đỗ ngoài nắng nóng lên rất nhanh, lá mỏng có thể héo rũ chỉ sau mười mấy phút. Về tới nhà, đặt cây ở chỗ râm mát, kiểm tra lại lá, gốc và đất, tưới nhẹ nếu đất đã khô, rồi mới tính chỗ đặt lâu dài.
Những câu nên hỏi người bán
Người bán cây phần lớn sẵn lòng chia sẻ nếu được hỏi cụ thể. Vài câu đáng hỏi, ghi lại câu trả lời trong điện thoại để về đối chiếu:
- Cây này ở vườn đang để nắng hay để dưới lưới? Che mấy lớp? Câu này cho biết cây cần làm quen ánh sáng thế nào khi về nhà.
- Cây đã ở chậu này bao lâu rồi? Đất trộn gì? Biết đất là xơ dừa nhiều hay đất thịt nhiều giúp bạn tưới đúng hơn.
- Lần cuối bón phân là khi nào? Để khỏi bón chồng.
- Cây giâm, cây tách hay cây gieo hạt? Cây giâm chưa lâu cần chăm nhẹ tay hơn.
- Cây này ở nhà chung cư hướng như của mình có sống được không? Nói rõ hướng và giờ nắng bạn đã ghi lại.
Nếu người bán trả lời vòng vo câu nào, chẳng hạn khẳng định cây sống được ở mọi chỗ, không cần nắng, một tháng tưới một lần, hãy coi đó là lời mời mua chứ không phải lời khuyên chăm cây. Không có cây nào thật sự như vậy.
Tuần đầu cây về nhà: cách ly và làm quen
Dù cây trông sạch tới đâu, người chơi có kinh nghiệm vẫn cách ly cây mới khoảng hai đến bốn tuần, đặt ở một chỗ riêng cách xa những cây sẵn có. Trong thời gian này, mỗi lần tưới lật vài lá xem mặt dưới, nhìn mặt đất xem có ruồi đất, rồi mới cho cây nhập đàn. Một lần xịt rửa nhẹ cả cây bằng nước sạch, kể cả mặt dưới lá, cũng giúp trôi bớt bụi và rệp nhỏ nếu có.
Về ánh sáng, cây mua từ nhà vườn nắng gắt về căn hộ sẽ phải làm quen với ánh sáng yếu hơn; ngược lại cây giữ trong nhà lưới đem ra ban công nắng dễ bị cháy lá. Cho cây đi từ chỗ sáng vừa sang chỗ sáng hơn dần trong một hai tuần, đừng đặt ngay vào chỗ nắng trưa.
Trong tuần đầu, chưa thay chậu, chưa bón phân, chưa cắt tỉa tạo dáng. Chỉ tưới khi đất khô lớp mặt và theo dõi. Nếu sau ba bốn tuần cây giữ được lá non và mặt dưới lá vẫn sạch, cây đã qua giai đoạn khó nhất.
Giữ lại thẻ cây, nếu có, hoặc chụp ảnh tên cây người bán ghi trên chậu. Nhiều loài kiểng lá trông rất giống nhau lúc nhỏ nhưng nhu cầu khác nhau khá xa, và khi cần hỏi cách chăm hay hỏi bệnh, biết đúng tên cây giúp người khác trả lời chính xác hơn nhiều. Nếu người bán không biết tên, chụp lại vài tấm ảnh rõ lá, thân, gốc ngay hôm mua để sau này tra cứu hoặc nhờ người chơi lâu năm nhận diện. Ghi luôn ngày mua và nơi mua để sau này biết cây đã ở với mình bao lâu.
Câu hỏi thường gặp
Mua cây đang ra hoa có tốt không?
Cây đang nở rộ trông đẹp nhưng hoa thường tàn dần sau khi về nhà vì điều kiện khác vườn. Nếu muốn cây sống lâu và ra hoa lại, chọn cây đang có nụ và lá non khoẻ, đừng chỉ chọn cây nhiều hoa nhất sạp.
Có nên mua cây vào mùa mưa không?
Mua được, nhưng mùa mưa đất chậu ở vườn hay sũng nước, rễ dễ úng trong quá trình vận chuyển. Kiểm rễ kỹ hơn, về nhà để chậu chỗ thoáng, chờ đất khô bớt mới tưới, và đặc biệt cẩn thận với sen đá, xương rồng.
Cây mua online đến nơi bị dập lá thì có sao không?
Vài lá dập, gãy trong lúc vận chuyển thường không ảnh hưởng tới sức sống. Cắt bỏ lá hỏng bằng kéo sạch, để cây nghỉ ở chỗ sáng nhẹ vài ngày. Điều cần kiểm là gốc và rễ có bị thối, chậu có bị vỡ làm rễ khô không.
Làm sao biết cây có bị sâu bệnh khi không có kính lúp?
Dùng đèn pin điện thoại soi nghiêng mặt dưới lá, các chấm nhỏ và tơ sẽ hiện rõ. Có thể vuốt mặt dưới lá bằng khăn giấy trắng; nếu thấy vệt đỏ, vàng hay chấm li ti di động trên giấy thì nhiều khả năng có nhện hoặc rệp.
Cây ở sạp ven đường có kém hơn cây ở nhà vườn không?
Không nhất thiết. Cây ở sạp thường được lấy từ vườn về, có thể đã phơi nắng gió bụi đường vài ngày nên hơi mệt, nhưng cách kiểm vẫn như nhau. Quan trọng là cây đó có ngọn đang lớn, rễ sạch và lá không có sâu bệnh hay không.
Có nên thay chậu đẹp ngay khi mua về không?
Nên đợi ít nhất ba bốn tuần cho cây quen chỗ mới. Trong lúc chờ, có thể đặt nguyên chậu nhựa vào trong chậu sứ đẹp làm chậu bọc, nhớ đổ nước đọng dưới đáy sau mỗi lần tưới để rễ không ngâm nước.