Người mới bắt đầu chơi cây nên đi theo thứ tự: nhìn chỗ đặt và lượng ánh sáng trong nhà trước, chọn hai ba cây dễ sống hợp chỗ đó, giữ nguyên chậu và đất của nhà vườn trong vài tuần đầu, tập tưới theo độ ẩm đất chứ không theo lịch, và chỉ mua thêm cây khi những cây đầu tiên đã ra lá non khoẻ. Ba tháng đầu là thời gian học đọc cây, không phải thời gian sưu tầm.
Ai đi hội nhóm chơi cây lâu cũng gặp một kiểu bài đăng quen thuộc: người mới hào hứng mua một lúc mười mấy chậu, ba tuần sau đăng ảnh lá vàng, gốc thối, hỏi cứu thế nào. Không phải họ vụng tay, mà vì làm ngược thứ tự: chọn cây theo ảnh đẹp rồi mới đi tìm chỗ đặt, chăm nhiều cây cùng lúc nên không kịp nhận ra cây nào đang có vấn đề. Phần dưới đi lần lượt từng bước, kèm những dấu hiệu cụ thể để bạn tự biết mình đang đi đúng hay chưa.
Bước một: nhìn chỗ ở trước khi nhìn cây
Cây không chọn được chỗ, nên người chơi phải chọn hộ. Trước khi ra chợ cây, dành một ngày cuối tuần đi quanh nhà và ghi lại từng chỗ có thể đặt chậu: bậu cửa sổ phòng ngủ, góc phòng khách cạnh cửa kính, ban công, sân thượng, mặt bàn làm việc. Với mỗi chỗ, để ý ba điều. Thứ nhất, nắng có chiếu thẳng vào không, chiếu buổi sáng hay buổi chiều, kéo dài khoảng bao lâu. Thứ hai, chỗ đó có gió lùa, có hơi máy lạnh thổi thẳng, hay bí và nóng. Thứ ba, bạn có đi ngang qua đó mỗi ngày không, vì cây đặt ở chỗ ít khi nhìn tới là cây dễ bị quên tưới nhất.
Một cách đo sáng thô mà người chơi lâu năm hay dùng: giữa trưa, đưa bàn tay cách mặt chỗ định đặt cây khoảng một gang. Bóng tay sắc nét là chỗ có nắng trực tiếp hoặc sáng mạnh. Bóng mờ nhưng còn thấy hình là sáng gián tiếp, hợp phần lớn cây kiểng lá. Gần như không thấy bóng là chỗ tối, chỉ vài loài chịu bóng sống được lâu dài, và ngay cả chúng cũng chỉ sống cầm chừng. Ghi kết quả ra giấy, lúc ra chợ cây bạn sẽ hỏi người bán câu đúng: cây này chịu được chỗ sáng gián tiếp hướng Bắc không, thay vì chỉ hỏi cây này có dễ trồng không.
Ba cây đầu tiên: chọn theo chỗ đặt, không theo ảnh đẹp
Không có cây nào dễ ở mọi chỗ. Bảng dưới gợi ý những loài phổ biến ở chợ cây Việt Nam, dễ tìm, chịu được sai sót của người mới, chia theo điều kiện ánh sáng bạn vừa ghi lại.
| Chỗ đặt | Cây gợi ý cho người mới | Vì sao hợp người mới |
|---|---|---|
| Trong nhà, sáng gián tiếp, ít nắng | Trầu bà xanh, lưỡi hổ, kim tiền, vạn niên thanh | Chịu bóng khá, báo hiệu rõ khi thiếu nước, hồi lại nhanh |
| Bậu cửa sổ có nắng sáng | Sen đá loại phổ thông, môn trường sinh, cỏ lan chi | Cần nắng nhưng chịu bỏ tưới vài ngày |
| Ban công nắng chiều, gió | Hoa giấy, lan ý ở góc khuất, mười giờ | Chịu nắng nóng, ra hoa, cho người mới cảm giác thành công sớm |
| Bàn làm việc dưới đèn | Trầu bà cẩm thạch nhỏ, cây lá may mắn trồng nước | Nhỏ gọn, ít đổ đất, dễ mang về nhà dịp nghỉ dài |
Gợi ý này là điểm xuất phát chứ không phải danh sách bắt buộc. Nếu nhà có trẻ nhỏ hoặc chó mèo hay gặm lá, nhớ rằng các cây họ Ráy như trầu bà, vạn niên thanh, môn có nhựa gây ngứa rát miệng; đặt chúng trên kệ cao hoặc chọn cây khác. Ba cây là con số vừa đủ: đủ để so sánh, chưa nhiều tới mức rối tay.
Bốn tuần đầu: để cây yên, người học nhìn
Đừng thay chậu ngay. Cây vừa đổi từ nhà vườn nhiều nắng gió về căn hộ đã phải chịu một cú sốc về ánh sáng và độ ẩm. Thay chậu thêm một cú sốc ở rễ nữa là hai cú cùng lúc. Trừ khi chậu nứt, đất bốc mùi chua hoặc rễ tràn kín lỗ đáy, cứ giữ nguyên chậu nhựa và đất cũ ít nhất ba bốn tuần, đặt vào trong một chậu bọc đẹp nếu muốn.
Rụng vài lá già là bình thường. Trong hai tuần đầu, cây hay vàng và rụng một hai lá dưới cùng để thích nghi với lượng sáng mới. Chỉ lo khi lá non trên ngọn cũng héo, hoặc lá vàng lan nhanh từ dưới lên kèm đất ướt lâu ngày.
Tưới khi đất khô, không tưới theo lịch. Thọc ngón tay xuống đất khoảng hai đốt. Còn ẩm mát thì chưa tưới. Khô thì tưới đẫm tới khi nước chảy ra lỗ đáy, đổ nước đọng ở đĩa lót sau mười lăm phút. Cách này đúng cho phần lớn cây lá; sen đá, lưỡi hổ thì chờ khô hẳn cả chậu.
Chưa bón phân. Đất nhà vườn thường đã có phân tan chậm. Bón thêm lúc cây đang sốc dễ làm cháy rễ. Đợi cây ra lá non đầu tiên ở chỗ mới rồi hãy tính chuyện bón.
Ghi chép đơn giản giúp người mới học nhanh gấp mấy lần
Người mới hay bỏ qua bước này vì nghĩ chơi cây là chuyện thư giãn, ghi chép làm gì cho mệt. Nhưng chỉ cần mỗi lần tưới ghi một dòng ngắn trong điện thoại: ngày, cây nào, đất khô tới đâu, có gì lạ trên lá. Sau một tháng bạn sẽ thấy nhịp của từng cây: trầu bà ở phòng khách khô sau năm sáu ngày, cùng cây ấy để ngoài ban công chỉ hai ngày đã khô. Đó là thứ không sách nào nói được cho căn nhà của bạn.
Chụp thêm một tấm ảnh mỗi tuần, cùng góc, cùng giờ. Khi cây có vấn đề, so ảnh tuần này với ba tuần trước sẽ thấy ngay vết vàng bắt đầu từ lúc nào, sau lần tưới nào, sau khi đổi chỗ nào. Những tấm ảnh này cũng là thứ quý nhất khi bạn cần hỏi người chơi lâu năm trong hội nhóm, vì người ta đoán bệnh dựa trên diễn tiến chứ không chỉ một tấm ảnh lá vàng chụp vội.
Không cần ứng dụng riêng hay sổ đẹp. Một ghi chú trong điện thoại đặt tên theo từng cây là đủ. Điều quan trọng là ghi đều chứ không phải ghi đẹp.
Một mẹo nhỏ nữa: ghi cả những thay đổi xung quanh cây, chẳng hạn bắt đầu bật máy lạnh suốt đêm, kéo rèm dày, nhà đi vắng một tuần, ban công vừa bị che bởi toà nhà mới xây. Rất nhiều lần cây đổi tính không phải do người chăm làm khác đi mà do môi trường quanh nó đổi, và chỉ khi nhìn lại ghi chép người chơi mới nhận ra mối liên hệ đó.
Bắt đầu vào mùa nào: khác nhau giữa miền Bắc và miền Nam
Thời điểm bắt đầu ảnh hưởng nhiều hơn người mới nghĩ. Ở miền Bắc, mùa xuân từ khoảng tháng Hai, tháng Ba tới đầu hè là lúc dễ nhất: trời ấm dần, cây nhiệt đới ra lá non mạnh, sai sót về tưới được cây bù lại nhanh. Bắt đầu vào giữa mùa đông thì cây gần như đứng yên, người mới tưới theo thói quen mùa hè rất dễ làm úng rễ vì đất lâu khô. Còn bắt đầu đúng mùa nồm thì tường, sàn và đất chậu đều ẩm, nấm mốc dễ phát, lá dễ đốm.
Ở miền Nam, nắng nóng gần như quanh năm nên cây lá phát triển liên tục, nhưng hai mùa vẫn đòi cách chăm khác nhau. Đầu mùa mưa là lúc nhiều người mới thấy cây lên rất nhanh và cũng là lúc dễ chết cây mọng nước nhất vì mưa dầm, ẩm kéo dài. Giữa mùa khô thì cây ban công khô đất chỉ sau một ngày, cây trong phòng máy lạnh thì cháy mép lá vì không khí khô. Với người mới, cuối mùa mưa sang đầu mùa khô thường dễ thở hơn cả.
Không có nghĩa phải chờ đúng mùa mới được mua cây. Chỉ cần biết mình đang bắt đầu vào giai đoạn nào để điều chỉnh: mùa lạnh, mùa nồm thì tưới thưa và ưu tiên chỗ thoáng; mùa nắng thì để ý đất khô nhanh, tránh đặt chậu sát kính hay tường hấp nắng.
Tháng thứ hai và thứ ba: khi nào mới mở rộng
Sau khoảng sáu tám tuần, bạn đã có đủ dữ kiện để biết mình hợp với kiểu cây nào. Dấu hiệu sẵn sàng thêm cây mới:
- Cả ba cây đầu đã ra ít nhất một hai lá non, lá non xanh và cứng cáp chứ không nhợt, dài vóng.
- Bạn đoán được trước, chênh lệch một hai ngày, khi nào cây nào cần tưới.
- Bạn đã từng gặp ít nhất một sự cố nhỏ như vàng lá, rệp, đất mốc trắng và xử lý được.
- Bạn biết chỗ nào trong nhà còn trống mà vẫn đủ sáng cho cây mới.
- Bạn có thời gian thật: mỗi chậu thêm vào là thêm vài phút mỗi tuần, nhân lên khá nhanh.
Khi mở rộng, đi theo hướng mình đã thấy vui. Người thấy thích thú với lá non trầu bà có thể sang các loại kiểng lá khác cùng họ. Người mê nắng ban công có thể thử hoa giấy, hoa hồng chậu. Người kiên nhẫn có thể học giâm cành từ chính cây mình đang có, vừa rẻ vừa học được thêm một kỹ năng. Nên tránh nhảy ngay sang cây khó tính như bàng Singapore hay dương xỉ tổ phượng nếu nhà bạn khô và nhiều máy lạnh.
Những lỗi người mới hay gặp và cách người chơi lâu năm tránh
Lỗi phổ biến nhất là tưới vì thương. Thấy cây hơi rũ là tưới, đi làm về là tưới, nghe mưa là mang ra cho tắm mưa. Phần lớn cây chậu chết vì úng rễ chứ không phải vì khát. Rễ cần cả nước lẫn không khí; đất lúc nào cũng sũng thì rễ ngạt rồi thối, và lá héo trông y như thiếu nước khiến người chơi lại tưới thêm. Cách phân biệt nhanh: đất khô mà lá héo là thiếu nước, đất ướt mà lá héo là rễ đang có vấn đề.
Lỗi thứ hai là đổi chỗ liên tục. Cây ở góc này chưa đẹp liền bê sang góc khác, ba ngày sau lại bê về. Mỗi lần đổi, cây phải điều chỉnh lại lá theo hướng sáng mới. Chọn chỗ có lý do, rồi để yên ít nhất hai tuần trước khi kết luận.
Lỗi thứ ba là mua cây đã được ép đẹp để bán: chậu đầy hoa, lá bóng loáng, thường được bón đậm và giữ trong nhà lưới. Về nhà, hoa tàn dần và cây suy vì thiếu điều kiện như ở vườn. Đó không phải lỗi của bạn, nhưng biết trước để khỏi thất vọng và để chọn cây đang ở giai đoạn sinh trưởng chứ không phải đang ở đỉnh hoa.
Câu hỏi thường gặp
Người mới nên mua cây nhỏ hay cây lớn?
Cây cỡ vừa, chậu đường kính khoảng mười lăm đến hai mươi phân, thường dễ hơn cả. Cây quá nhỏ mới tách hoặc mới giâm còn yếu rễ, dễ chết khi tưới sai. Cây quá lớn khó di chuyển, khó kiểm tra rễ và mất nhiều hơn nếu hỏng.
Có nên mua combo nhiều cây giá rẻ cho người mới không?
Combo tiện nhưng thường gom các cây có nhu cầu ánh sáng và nước khác nhau vào cùng một lần mua. Người mới khó chăm đúng tất cả cùng lúc. Nếu mua, hãy tách từng cây ra và đặt mỗi cây vào chỗ hợp với nó, đừng xếp chung một chỗ cho đẹp.
Bao lâu thì biết mình có hợp chơi cây hay không?
Ba tháng là khoảng thời gian đủ để biết. Nếu sau ba tháng bạn vẫn thích ngó lá non mỗi sáng và việc tưới không thấy phiền, bạn hợp. Nếu thấy nặng nề, hãy giữ lại một hai cây khoẻ nhất và đừng ép mình mua thêm.
Ở phòng trọ không có cửa sổ thì có chơi cây được không?
Phòng hoàn toàn không có ánh sáng tự nhiên thì cây chỉ sống lâu dài nếu có đèn trồng cây hoặc đèn trắng bật đủ giờ mỗi ngày. Không có đèn, cách thực tế hơn là đặt cây ở hành lang, cửa ra vào có sáng, hoặc luân phiên mang cây ra chỗ sáng vài ngày mỗi tuần.
Có cần mua bộ dụng cụ làm vườn trước không?
Không cần. Ba tháng đầu chỉ cần một bình tưới miệng nhỏ, một cây kéo sạch để cắt lá hỏng và một bình xịt phun sương nếu nhà khô. Xẻng, bay, đất trộn sẵn chỉ mua khi bạn thật sự thay chậu lần đầu.
Cây mới mua về bị rụng lá có phải do mình chăm sai không?
Chưa chắc. Rụng một vài lá già phía dưới trong một hai tuần đầu là phản ứng thích nghi thường gặp khi cây đổi từ nhà vườn sáng về nhà tối hơn. Chỉ nên lo khi lá non cũng héo, lá rụng hàng loạt hoặc gốc mềm, có mùi.