Chậu bonsai hợp dáng cây khi nó làm khung cho cây chứ không tranh chỗ với cây: với cây dáng đứng, chiều dài chậu thường khoảng hai phần ba chiều cao cây, chiều sâu xấp xỉ đường kính thân ở gốc; chậu chữ nhật, bầu dục cho cây thân to vững chãi, chậu tròn nông cho cây mảnh, chậu sâu cao cho thế huyền. Màu chậu chọn theo màu vỏ, lá, hoa: cây lá kim và cây thân già hợp chậu không men tông nâu xám, cây ra hoa, ra quả hợp chậu men màu dịu.
Những tỷ lệ trên là điểm xuất phát được nhiều người chơi dùng, không phải luật. Bài này giải thích lý do đằng sau từng quy tắc để bạn biết khi nào nên phá, kèm bảng phối chậu theo dáng thế, cách đọc chất lượng một chiếc chậu, và chuyện chậu luyện so với chậu trưng bày.
Vì sao chậu bonsai nông và nhỏ
Chậu nông vừa là kỹ thuật vừa là thẩm mỹ. Về kỹ thuật, chậu nông giới hạn bộ rễ, từ đó giới hạn sức lớn của tán, giữ cây nhỏ, lá nhỏ, lóng ngắn. Về thẩm mỹ, chậu nông làm thân cây trông cao lớn hơn so với khung, gợi cảm giác cây cổ thụ đứng trên một vạt đất nhỏ.
Cái giá phải trả là chậu nông khô nhanh, nóng nhanh, cây phụ thuộc hoàn toàn vào việc tưới của bạn. Vì vậy chậu trưng bày nông chỉ hợp với cây đã vào dáng, rễ đã được tỉa thích nghi qua nhiều lần thay chậu, và người chơi có thời gian tưới đều. Cây còn đang nuôi thân, nuôi cành nên ở chậu luyện sâu và rộng hơn.
Ở khí hậu nóng như miền Nam, nhiều người chơi chủ động chọn chậu sâu hơn một chút so với quy tắc Nhật để giảm nguy cơ khô cháy giữa trưa. Đó là điều chỉnh hợp lý: tỷ lệ đẹp trên ảnh không có ý nghĩa nếu cây chết vì một buổi chiều quên tưới.
Kích thước: ba con số để bắt đầu
Chiều dài hoặc đường kính chậu. Với cây có tán rộng ngang hơn chiều cao, lấy khoảng hai phần ba chiều rộng tán; với cây cao hơn rộng, lấy khoảng hai phần ba chiều cao cây. Cây quá nhỏ trong chậu to trông như bị lạc; cây quá to trong chậu nhỏ trông như sắp đổ.
Chiều sâu chậu. Xấp xỉ đường kính thân ngay trên gốc rễ. Thân to, già cần chậu sâu hơn để cân thị giác. Thân mảnh như văn nhân, cây rừng trồng chung thì chậu rất nông.
Chiều rộng chậu chữ nhật, bầu dục. Hẹp hơn chiều rộng tán ở hai bên để cành có thể chìa ra ngoài mép, nhưng đủ để chứa bầu rễ. Cành vươn ra khỏi chậu tạo cảm giác cây lớn, tự nhiên.
Ngoại lệ thế huyền. Chậu thế huyền là chậu cao, chiều cao thường lớn hơn chiều rộng, vì vừa phải đỡ thân đổ xuống, vừa nâng cây lên để phần thác có chỗ. Bán huyền dùng chậu sâu vừa.
Phối hình dáng chậu với dáng thế
Hình dáng chậu nói về tính cách cây. Chậu góc cạnh gợi sự vững chãi, nam tính; chậu tròn, cong gợi sự mềm mại, thanh thoát. Bảng dưới là gợi ý phổ biến.
| Dáng cây | Hình chậu hợp | Lý do |
|---|---|---|
| Trực chuẩn, thân to | Chữ nhật có góc, thành thẳng, chân chắc | Cân với thân thẳng, vững |
| Trực uốn lượn, xiêu | Bầu dục hoặc chữ nhật bo góc | Mềm hơn, theo đường cong thân |
| Văn nhân | Tròn nông, nhỏ, có khi chậu dĩa | Không lấn thân mảnh, gợi khoảng trống |
| Huyền, bán huyền | Chậu cao vuông, lục giác hoặc tròn sâu | Đỡ trọng lượng thác, nâng cây lên |
| Rừng, quần thụ | Khay rất nông, dài, hoặc phiến đá | Gợi mặt đất rộng |
| Cây hoa, cây lá mềm | Bầu dục, tròn có đường cong | Hài hoà với vẻ mềm của hoa lá |
Đường viền miệng chậu cũng có ngôn ngữ riêng: miệng loe ra ngoài gợi sự cởi mở, miệng thu vào gợi sự kín đáo, có gờ dày gợi sự nặng nề. Cây thân to già hợp chậu có gờ chắc; cây mảnh hợp miệng chậu mỏng.
Màu chậu: men hay không men
Chậu không men, thường là đất nung tông nâu, đỏ gạch, xám, tím than, hợp với cây lá kim, cây thân già có vỏ sần, cây lũa. Bề mặt mộc tạo cảm giác đất đai, lâu năm, không làm người xem phân tâm khỏi thân cây. Nhiều nhà chơi coi chậu không men là lựa chọn mặc định cho cây lá xanh đậm quanh năm.
Chậu men cho phép chơi màu. Nguyên tắc chung là màu men chọn để lặp lại hoặc bổ trợ một màu có trên cây: chậu men xanh dịu với cây hoa trắng như mai chiếu thuỷ, chậu men kem hoặc xanh ngọc với cây hoa tím như linh sam, chậu men nâu đỏ hoặc xanh rêu với cây ra quả. Tránh màu chậu chói hơn mọi màu trên cây, vì mắt sẽ dừng ở chậu trước.
Bên trong chậu men thường để mộc, không phủ men, để rễ bám và đất thoáng. Kiểm điều này khi mua: chậu tráng men cả trong lòng giữ nước kém thoát và rễ bám kém. Với cây đang chăm cho khoẻ, chậu không men hút ẩm qua thành tốt hơn, đất ít úng hơn.
Đánh giá chất lượng một chiếc chậu
Chậu đẹp trên kệ mà dùng không được là chuyện thường gặp. Trước khi mua, lật chậu lên và kiểm những điểm sau:
- Lỗ thoát nước: to, đủ số lượng theo kích thước chậu; chậu dài thường có hai lỗ trở lên. Có thêm lỗ nhỏ để luồn dây cố định cây.
- Chân chậu: nâng đáy lên khỏi mặt kệ để nước thoát ra được và không khí lưu thông dưới đáy. Đáy phẳng không chân dễ đọng nước.
- Đáy chậu phẳng bên trong: không có gờ lồi giữ nước ở các góc. Đổ thử chút nước vào lòng chậu xem có chảy hết về lỗ không.
- Độ nung: gõ nhẹ nghe tiếng thanh là nung kỹ; tiếng đục, bột đất mủn ra khi cọ là nung non, dễ nứt vỡ khi gặp lạnh hoặc nắng gắt.
- Không nứt: soi kỹ vết rạn chân chim ở đáy và chân; vết nứt nhỏ sẽ to ra sau vài mùa nắng mưa.
- Men phủ đều, không vón: với chậu men, kiểm chỗ men chảy, bong, rỗ.
Chậu xi măng tự đổ, chậu nhựa giả gốm vẫn dùng tốt cho chậu luyện, nhưng cần khoan đủ lỗ thoát. Chậu xi măng mới nên ngâm nước vài ngày, thay nước nhiều lần trước khi trồng để bớt kiềm.
Đặt cây ở đâu trong lòng chậu
Cùng một chiếc chậu, đặt cây ở vị trí khác nhau cho cảm giác khác hẳn. Với chậu chữ nhật và bầu dục, cây đơn thân thường không đặt chính giữa mà lệch về một bên, khoảng một phần ba chiều dài chậu tính từ một đầu, và hơi lùi về phía sau so với đường giữa. Phía chậu còn trống nằm cùng hướng cành chính vươn ra, như chừa khoảng không cho cây "thở". Thế xiêu thì gốc đặt về phía ngược hướng nghiêng.
Chậu tròn, chậu vuông và chậu thế huyền thì cây thường đặt ở tâm, vì hình chậu đối xứng. Cây rừng trồng chung đặt theo nhóm không đều nhau, cây to nhất gần phía trước lệch một bên, cây nhỏ lùi ra sau tạo chiều sâu.
Độ cao của gốc so với miệng chậu cũng quan trọng: phần gốc rễ nên nhô nhẹ trên mặt đất, mặt đất hơi vồng lên ở giữa và thấp dần ra mép. Trồng gốc thụt xuống dưới miệng chậu làm mất phần rễ đẹp nhất và nước dễ đọng quanh thân.
Chậu theo khí hậu và chỗ đặt
Ở ban công hướng Tây hay sân thượng mái bằng, thành chậu nhận nắng chiều trực tiếp có thể nóng tới mức làm hỏng lớp rễ sát thành. Chậu màu tối, chậu mỏng, chậu kim loại nóng nhanh nhất; chậu đất nung dày, màu sáng, chậu sành chịu nhiệt tốt hơn. Đặt các chậu sát nhau hoặc che phía bị nắng chiếu bằng một tấm ván, một chậu cây khác cũng giúp giảm nhiệt thành chậu.
Ở miền Bắc mùa nồm, chậu không men hút ẩm và thoát hơi qua thành giúp đất bớt ướt. Mùa rét đậm, chậu mỏng nung non có thể nứt nếu nước trong thành chậu gặp lạnh sâu ở vùng núi cao; ở đồng bằng hiếm gặp nhưng nên chọn chậu nung kỹ nếu sống ở vùng có sương muối.
Chỗ đặt có gió mạnh như sân thượng cao tầng thì chậu nặng, đáy rộng, có thể buộc dây chậu vào kệ để cây không bị lật trong mưa giông. Chậu nhỏ nhẹ đặt sát mép lan can cần có gờ chắn hoặc khay giữ để tránh rơi xuống dưới, vừa mất cây vừa nguy hiểm cho người đi đường.
Chậu luyện và chậu trưng bày: hai giai đoạn khác nhau
Hầu hết thời gian trong đời một cây bonsai chưa hoàn thiện là ở chậu luyện. Chậu luyện có thể là chậu nhựa đen, chậu sành thô, thùng xốp có khoét lỗ, rổ nhựa lót lưới, thậm chí hộp gỗ tự đóng. Điểm chung là to, sâu, thoát nước tốt, rẻ, để rễ phát triển mạnh, thân và cành lớn nhanh.
Chuyển sang chậu trưng bày khi cây đã gần đạt dáng mong muốn và bạn muốn bắt đầu tinh chỉnh tán, thu nhỏ lá. Lúc này chậu nhỏ, nông là công cụ giúp làm chậm tăng trưởng, chứ không chỉ là đồ trang trí.
Nhiều người mới làm ngược: mua chậu đẹp trước, trồng cây non vào, rồi thất vọng vì cây mãi không lớn. Hãy nghĩ về chậu trưng bày như bộ áo dành cho buổi ra mắt; trong những năm tập luyện, cây cần quần áo lao động.
Với cây mini, ranh giới giữa hai loại mờ hơn vì chậu nào cũng nhỏ; khi đó ưu tiên chậu có lỗ thoát to và chất liệu hút ẩm tốt.
Khi nào nên phá quy tắc
Các tỷ lệ về kích thước, hình dáng, màu sắc hình thành từ kinh nghiệm thẩm mỹ của người chơi Nhật và Trung Hoa qua nhiều thế hệ. Chúng hữu ích như ngữ pháp, nhưng một câu thơ hay đôi khi phải phá ngữ pháp. Người chơi cây thế Việt Nam xưa thường dùng chậu sâu, chậu vuông men lam, chậu có hoa văn đắp nổi đặt cây lớn ở sân đình, sân nhà, và những tổ hợp ấy có vẻ đẹp riêng của nó.
Bạn có lý do chính đáng để chọn chậu sâu hơn quy tắc khi ban công nắng gắt, khi không thể tưới hai lần mỗi ngày, hay khi muốn cây phát triển mạnh thêm vài năm. Bạn có lý do để chọn chậu tương phản khi muốn tạo một điểm nhấn trong phòng khách nhân dịp Tết. Điều quan trọng là bạn chọn có chủ ý, biết mình đang đánh đổi điều gì.
Một cách thực tế để học là chụp ảnh cây trong hai ba chiếc chậu khác nhau, đặt các ảnh cạnh nhau, nhờ người trong hội nhóm nhận xét. Mắt người thường nhận ra tổ hợp hài hoà nhanh hơn mọi bảng quy tắc.
Câu hỏi thường gặp
Chậu nhựa có trồng bonsai được không?
Được, nhất là làm chậu luyện. Chậu nhựa nhẹ, rẻ, giữ ẩm tốt, dễ khoan thêm lỗ. Nhược điểm là nóng nhanh dưới nắng gắt nếu màu tối, và trông không đẹp khi trưng bày. Nhiều cây đẹp đã sống nhiều năm trong chậu nhựa trước khi lên chậu trưng bày.
Chậu bonsai mini nên chọn thế nào?
Chậu mini nên có lỗ thoát lớn so với kích thước, thành chậu không quá mỏng để đỡ nóng, và sâu hơn tỷ lệ thông thường một chút vì lượng đất rất ít, khô rất nhanh. Đặt chậu mini trên khay sỏi ẩm giúp giữ ẩm quanh cây.
Có nên đặt đĩa hứng nước dưới chậu bonsai?
Ngoài trời không nên, vì nước đọng làm đáy chậu ngập, rễ dễ úng. Trong nhà, nếu cần giữ sàn sạch, dùng khay có lót sỏi để chậu đứng trên sỏi, nước rơi xuống đọng dưới mặt sỏi, không chạm đáy chậu.
Chậu men màu sặc sỡ có làm hại cây không?
Màu men không ảnh hưởng tới sức khoẻ cây, chỉ ảnh hưởng thẩm mỹ. Điều cần kiểm là lòng chậu có tráng men không, lỗ thoát có đủ không. Nếu thích màu sặc sỡ, hãy chọn cây có hoa hoặc quả cùng tông để tổng thể hài hoà.
Đổi chậu có cần đổi đất và tỉa rễ luôn không?
Thường là có, vì chuyển sang chậu khác kích thước gần như chắc chắn phải chỉnh bầu rễ. Nếu chỉ đổi sang một chậu cùng cỡ vì lý do thẩm mỹ, có thể giữ nguyên bầu rễ, chèn thêm giá thể quanh mép, nhưng vẫn nên làm đúng mùa thay chậu.