Một phôi bonsai đáng mua có bốn điểm: gốc có rễ nổi toả ra nhiều phía, thân to ở gốc rồi nhỏ dần lên trên, có cành hoặc chồi mọc đủ thấp để làm tán, và cây đang khoẻ với lá xanh, đọt non nhú đều. Trong bốn điểm, gốc và độ thuôn của thân là thứ khó sửa nhất, cần nhiều năm; cành thì cắt đi để lại, mọc lại được trong một hai mùa.
Phôi là cây chưa vào dáng, mua về để tự tạo. Ở nhà vườn bạn sẽ gặp phôi gieo hạt, phôi giâm cành, phôi chiết, phôi cây trồng đất lâu năm, và cả phôi đào từ núi rừng. Bài này hướng dẫn cách nhìn một phôi theo thứ tự người chơi lâu năm vẫn làm, những dấu hiệu cây yếu cần tránh, và lý do nên ưu tiên phôi nhân giống thay vì phôi khai thác tự nhiên.
Nhìn gốc trước tiên: phần không ai sửa giùm bạn
Phần chân thân nơi rễ toả ra mặt đất, tiếng Nhật gọi là nebari, là thứ đầu tiên mắt người xem chạm tới và là thứ chậm thay đổi nhất. Một gốc đẹp có ba đến năm rễ lớn nổi nhẹ trên mặt đất, toả ra nhiều hướng như bàn tay úp, giúp cây trông bám đất vững. Gốc xấu là gốc chỉ có rễ mọc về một phía, rễ bắt chéo qua nhau trước mặt, hoặc rễ cái cắm thẳng xuống mà trên mặt không thấy gì.
Ở nhà vườn, phần gốc thường bị đất phủ kín. Xin phép người bán dùng que hoặc ngón tay gạt nhẹ lớp đất mặt quanh thân, sâu chừng hai ba đốt ngón tay, để thấy rễ toả thế nào. Người bán hiểu nghề thường không phiền vì đó là cách mua đúng. Nếu không được gạt đất, hãy coi phần gốc là ẩn số và trả giá theo đó.
Cây họ Sung có lợi thế lớn: rễ phát triển nhanh, có thể tạo thêm rễ mặt bằng cách khoanh vỏ hoặc ghép rễ, và rễ khí buông xuống sẽ thành trụ. Những loài như linh sam, mai chiếu thuỷ, tùng la hán thì rễ gốc gần như cố định theo phôi, chọn kỹ ngay từ đầu tiết kiệm được nhiều năm.
Thân: độ thuôn, đường cong và vết cắt cũ
Độ thuôn. Thân nên to nhất ở gốc và nhỏ dần lên ngọn. Thân đều nhau như ống tre, hoặc tệ hơn là phía trên to hơn phía dưới, trông như cây non dù đã nhiều năm tuổi. Tạo độ thuôn cho một thân thẳng đều cần cắt hạ ngọn, nuôi ngọn mới nhiều lần, mất nhiều mùa.
Đường cong ở đoạn thân dưới. Khúc cong gần gốc là thứ khó tạo nhất vì gỗ đã cứng. Nếu bạn muốn thế trực uốn lượn hoặc thế xiêu, một phôi có sẵn khúc cong tự nhiên ở một phần ba dưới thân rất đáng giá. Đoạn phía trên còn non thì uốn dây được về sau.
Vết cắt cũ. Phôi trồng đất thường bị cưa hạ ngọn để nuôi thân to. Xem vết cưa đã liền tới đâu, có bị mục, có lỗ sâu đục không. Vết lớn ở mặt trước khó che, nhưng nếu nằm ở mặt sau thì không sao, thậm chí có thể khoét thành lũa sau này.
Vỏ cây. Vỏ già sần, có vết nứt tự nhiên cho cảm giác cây có tuổi. Vỏ bị dập, bong mảng, có vết dây kẽm hằn sâu xoắn quanh thân là dấu hiệu đã bị uốn ẩu và bỏ quên dây, những vết đó cần nhiều năm mới mờ.
Cành và chồi: có đủ vật liệu để tạo tán không
Với phôi chưa vào dáng, bạn không cần cành đẹp, bạn cần cành ở đúng chỗ, hoặc ít nhất là chồi có khả năng mọc ra ở đúng chỗ. Hãy xem đoạn thân từ khoảng một phần ba chiều cao trở lên có cành hay mắt ngủ không. Nếu cả đoạn dưới trơ trụi và cây thuộc loài khó bật chồi trên gỗ già, phôi đó chỉ còn đường làm văn nhân.
Các loài nhiệt đới như si, sanh, khế, bùm sụm, mai chiếu thuỷ bật chồi trên gỗ già khá dễ, nên phôi trơ cành vẫn có thể cứu. Ngược lại, nhiều loài lá kim gần như không ra chồi từ thân đã hoá gỗ, phải giữ cành có sẵn.
Một phôi lý tưởng cho người mới có vài cành ở các độ cao khác nhau, mọc ra các phía khác nhau, thay vì nhiều cành mọc chụm ở cùng một điểm. Cành mọc cùng một độ cao hai bên thân như thanh ngang chữ T là kiểu cần bỏ bớt một bên, vì nhìn cứng và làm phình thân tại chỗ đó.
Nếu đang phân vân giữa hai phôi, hãy chọn cây có gốc đẹp hơn và thân thuôn hơn, kể cả khi cành ít hơn. Cành là phần rẻ nhất về thời gian. Một gốc xấu có thể mất năm bảy năm mới sửa được, còn một cành thiếu chỉ cần một hai mùa nuôi chồi.
Phôi gieo hạt, giâm, chiết, trồng đất và phôi rừng
Nguồn gốc của phôi quyết định nhiều thứ: bộ rễ, tuổi thân, khả năng sống sau khi mua, và cả câu chuyện đạo đức của thú chơi. Bảng dưới tóm tắt các nguồn phổ biến.
| Nguồn phôi | Ưu điểm | Hạn chế |
|---|---|---|
| Gieo hạt | Rễ cọc tự nhiên, tự kiểm soát từ đầu, rẻ | Chờ nhiều năm mới có thân đáng kể |
| Giâm cành | Nhanh, rễ toả từ một mặt cắt dễ tạo gốc đều | Gốc ban đầu nhỏ, cần nuôi |
| Chiết cành | Có ngay một đoạn thân to, chọn được cành có dáng sẵn | Rễ mọc từ vòng chiết, cần thời gian để toả đều |
| Cây trồng đất ở nhà vườn | Thân to nhanh nhờ đất rộng, đã được cưa hạ, nuôi ngọn | Rễ dài cần tỉa dần khi chuyển chậu |
| Phôi khai thác từ tự nhiên | Thân già, hình dáng do thiên nhiên tạo | Tỷ lệ chết cao sau khi đào; làm cạn quần thể cây ngoài tự nhiên, nhiều nơi bị cấm |
Các phôi linh sam, sam hương, mai chiếu thuỷ thân già trên thị trường có một phần được đào từ núi đá, ven sông. Việc đào cây ngoài tự nhiên làm cạn dần cây hoang và có thể vi phạm quy định bảo vệ rừng, tuỳ nơi khai thác. Người chơi tại nhà nên hỏi rõ nguồn và ưu tiên phôi giâm, chiết, gieo hạt hoặc cây trồng đất ở vườn ươm; vài năm nuôi thêm cũng là một phần niềm vui của thú chơi.
Dấu hiệu phôi đang yếu, nên bỏ qua
Phôi đẹp mà yếu thì mua về thường chết trong vài tháng. Trước khi trả tiền, kiểm nhanh các dấu hiệu sau:
- Lá vàng hàng loạt, rụng khi chạm nhẹ, hoặc lá còn xanh nhưng mềm rũ khi đất vẫn ẩm — thường là rễ đã hỏng.
- Thân lắc lư trong chậu khi lay nhẹ, đất mới vun lên quanh gốc — cây vừa được đào hoặc vừa trồng, rễ chưa bám.
- Đọt non quăn, đen ở đầu, mặt dưới lá có chấm trắng như bông, vảy nâu, mạng nhện mảnh — sâu bệnh đang hoạt động.
- Vỏ thân có mảng nhăn teo, ấn vào thấy mềm hoặc dưới vỏ màu nâu thay vì xanh tươi khi cạo nhẹ bằng móng tay ở chỗ khuất — đoạn đó đã chết.
- Đất chậu bốc mùi chua, mặt đất đóng rêu dày và nhớt — tưới quá nhiều lâu ngày.
Cây mới mua, dù khoẻ, nên để riêng một hai tuần cách xa các chậu khác để chắc không mang rệp, nhện về vườn.
Phôi cho cây mini và phôi cho cây cỡ vừa
Cùng một loài, phôi định làm cây mini để bàn và phôi định làm cây cỡ vừa đặt kệ cần nhìn khác nhau. Cây mini, cao chừng một gang tay trở xuống, mọi khuyết điểm đều phóng đại: một chiếc lá to cũng làm vỡ tỷ lệ, một vết cắt bằng đầu đũa đã chiếm cả thân. Vì vậy phôi mini nên là loài lá nhỏ tự nhiên như bùm sụm, sam hương, linh sam, khế lá nhỏ, có lóng ngắn và đã có độ thuôn rõ ngay ở đoạn thân thấp.
Phôi cho cây cỡ vừa, cao từ ba bốn mươi phân đến dưới một mét, cho bạn nhiều chỗ để sửa. Lá to hơn một chút vẫn chấp nhận được, thân có khúc cong chưa đẹp vẫn che được bằng cành. Nhưng cây cỡ vừa cần chậu, đất và chỗ đặt lớn hơn, nặng hơn khi bê lên xuống sân thượng, và tiêu tốn nhiều nước hơn trong mùa nắng.
Nếu chỉ có lan can ban công chung cư, phôi mini và nhỏ là lựa chọn hợp lý. Nếu có sân thượng nhà phố, nên có ít nhất một cây cỡ vừa để học cách xây cấu trúc cành nhiều tầng, việc mà cây mini quá nhỏ để thực hành.
Mang phôi về nhà: những tuần đầu tiên
Phôi vừa về nhà đang chịu ba thay đổi cùng lúc: ánh sáng khác, gió khác, cách tưới khác. Đừng cộng thêm cú sốc thứ tư bằng việc cắt tỉa, thay chậu ngay. Đặt cây ở chỗ có nắng sáng, tránh nắng chiều gắt trong một hai tuần đầu, rồi đưa dần ra chỗ nắng hơn. Đặt riêng khỏi các chậu đang có để theo dõi sâu bệnh.
Thử đất mỗi ngày bằng que tre để học nhịp khô của chậu mới. Đất nhà vườn thường giữ nước nhiều hơn đất bạn sẽ phối sau này, nên rất dễ tưới thừa. Nếu thấy vài lá vàng rụng trong tuần đầu thì bình thường, cây đang thích nghi; nếu lá rụng hàng loạt và đọt non héo thì kiểm lại rễ và độ ẩm.
Thời gian này hãy dùng để nghiên cứu cây: xoay tìm mặt trước, chụp ảnh nhiều góc, phác thử dáng lên giấy hay chỉnh trên ảnh điện thoại. Khi cây đã ra một đợt đọt mới khoẻ, đó là tín hiệu có thể bắt đầu tỉa nhẹ. Thay chậu, tỉa rễ thì đợi đúng mùa trong năm, thường là mùa xuân tiếp theo.
Quy trình xem phôi ở nhà vườn trong mười phút
Đi chợ cây hay nhà vườn dễ bị cuốn theo cây có tán đẹp. Một trình tự cố định giúp bạn đánh giá tỉnh táo hơn.
- Lùi ra một bước nhìn tổng thể, tìm hai ba mặt có thể làm mặt trước.
- Gạt nhẹ đất mặt quanh gốc, xem rễ toả hướng nào, có rễ nào bắt chéo trước mặt không.
- Nhìn thân từ gốc lên: độ thuôn, khúc cong ở đoạn dưới, vết cưa cũ, vết dây hằn.
- Đếm cành, chồi ở đoạn từ một phần ba thân trở lên, xem có đủ để làm tán không.
- Lật lá kiểm sâu bệnh, lay nhẹ thân xem cây đã bám chậu chưa.
- Hỏi người bán phôi giâm, chiết hay trồng đất, đã trồng trong chậu này bao lâu, gần đây có thay đất hay cắt mạnh không.
- Chụp ảnh hai ba mặt; nếu chưa chắc, về nhà xem lại ảnh rồi hãy quyết, cây tốt thường vẫn còn đó hoặc sẽ có cây khác.
Câu hỏi thường gặp
Phôi bonsai nên mua cỡ nào cho người mới?
Cỡ thân bằng ngón cái tới cổ tay, chiều cao dưới nửa mét là dễ xoay xở nhất: đủ to để thấy kết quả khi tỉa, đủ nhỏ để bê lên bàn làm việc, thay chậu một mình. Cây quá nhỏ cần nhiều năm, cây quá lớn khó sửa khi làm hỏng.
Có nên mua phôi vào mùa mưa không?
Mua được, miễn cây đã bám chậu vững. Điều cần tránh là mua phôi vừa đào, vừa chuyển chậu vào giữa mùa mưa dầm, vì rễ đang tổn thương rất dễ thối khi đất ướt liên tục. Mùa xuân và đầu mùa mưa nhẹ thường là lúc cây hồi phục tốt nhất.
Phôi chiết có làm bonsai đẹp được như phôi gieo hạt không?
Được. Phôi chiết cho thân to nhanh và có thể chọn sẵn đoạn cành có dáng. Điểm yếu là rễ ra từ vòng chiết, ban đầu có thể dồn về một phía; cần chăm vài năm, tỉa rễ dần để rễ toả đều quanh gốc.
Làm sao biết phôi vừa mới được đào từ ngoài tự nhiên?
Dấu hiệu thường gặp là thân già mà bầu đất nhỏ, đất trong chậu khác hẳn loại đất của nhà vườn, rễ to bị cắt cụt thô, cành bị chặt trụi chỉ còn ít chồi mới, cây lắc lư trong chậu. Khi nghi ngờ, hỏi thẳng nguồn gốc và cân nhắc không mua.
Nên mua phôi đã uốn dây sẵn không?
Có thể, nhưng kiểm dây có đang hằn vào vỏ không. Nhiều phôi uốn sẵn đã để dây quá lâu, khi tháo ra vết xoắn hằn lại rất xấu. Nếu dây đã cắn sâu, nên tháo ngay sau khi mua bằng cách cắt từng vòng.