Cây cảnh trong chậu nên được tưới khi lớp đất mặt đã khô tới độ sâu hợp với loại cây, chứ không theo một lịch cố định như "hai ngày một lần". Với phần lớn cây lá trong nhà, mốc dễ nhớ là khi 2–3 cm đất trên cùng đã khô thì tưới một lần cho thật đẫm, tới khi nước chảy ra lỗ đáy chậu, rồi đổ bỏ nước đọng ở đĩa lót. Sen đá, xương rồng chờ đất khô gần hết chậu; dương xỉ, cây ưa ẩm thì tưới khi mặt đất vừa se.
Cùng một cây trầu bà có thể cần nước ba ngày một lần trên ban công nắng ở Sài Gòn tháng Tư, nhưng mười ngày mới cần một lần trong phòng ngủ hướng Bắc ở Hà Nội tháng Giêng. Lịch tưới cứng là nguyên nhân hàng đầu làm cây chết vì úng: người chơi thấy tới ngày thì tưới, trong khi đất vẫn còn ướt. Bài này đi qua các cách thử đất, những yếu tố làm nhịp tưới nhanh hay chậm, kỹ thuật tưới đẫm và tưới từ đáy, và chuyện nên dùng nước gì.
Vì sao lịch tưới cố định hay làm hỏng cây
Rễ cây cần cả nước lẫn không khí. Đất chậu sau khi tưới đẫm sẽ đầy nước trong các khe hở; khi nước được rễ hút và bốc hơi dần, không khí len trở lại, rễ thở được. Nếu tưới tiếp khi đất chưa kịp khô bớt, các khe ấy không bao giờ có không khí, rễ thiếu ôxy, phần đầu rễ chết rồi nấm thối rễ có cơ hội tấn công. Cây khi đó héo rũ y như thiếu nước, người chơi lại tưới thêm, vòng luẩn quẩn bắt đầu.
Tốc độ đất khô phụ thuộc vào ít nhất năm thứ: ánh sáng (cây được nhiều nắng thì quang hợp và thoát hơi nước mạnh), nhiệt độ, độ ẩm không khí, gió, và bản thân chậu – đất. Mỗi yếu tố đổi theo mùa, theo hướng nhà, thậm chí theo việc bạn bật hay tắt máy lạnh. Một lịch tưới cố định bỏ qua toàn bộ những thứ đó.
Vì vậy câu hỏi đúng không phải "bao lâu tưới một lần" mà là "làm sao biết hôm nay cây cần nước". Khi đã quen thử đất, bạn sẽ tự thấy nhịp tưới của từng chậu trong từng mùa, và nhịp ấy mới là lịch tưới thật của nhà bạn. Ghi lại vài tuần đầu ngày nào tưới chậu nào là cách học nhanh nhất.
Bốn cách thử đất trước khi tưới
Ngón tay. Ấn ngón trỏ xuống đất cạnh thành chậu tới đốt thứ nhất hoặc thứ hai, tức khoảng 2–5 cm. Thấy mát và có đất bám vào ngón là còn ẩm; thấy khô, bột đất rơi ra là có thể tưới với cây lá thông thường. Thử cạnh thành chậu để không làm tổn thương rễ gần gốc.
Nhấc chậu. Với chậu nhỏ và vừa, nhấc thử ngay sau khi vừa tưới đẫm để nhớ cảm giác nặng, rồi nhấc lại vào những ngày sau. Chậu nhẹ hẳn đi là đất đã khô sâu bên dưới, kể cả khi mặt đất trông còn sẫm. Đây là cách nhanh nhất khi nhà có nhiều chậu.
Que tre hoặc đũa gỗ. Cắm một chiếc đũa gỗ không sơn xuống sát đáy chậu, để vài phút rồi rút lên. Đất ẩm sẽ bám và làm sẫm màu gỗ; que khô sạch là phần dưới đã khô. Cách này hợp với chậu sâu, chậu lớn, nơi ngón tay không tới được tầng rễ.
Máy đo độ ẩm đất. Loại que cắm rẻ tiền phần lớn đo độ dẫn điện của đất, nên bị ảnh hưởng bởi phân bón và loại giá thể; con số chỉ nên dùng để so cùng một chậu qua các ngày, không nên tin tuyệt đối. Nếu dùng, hãy rút que ra lau sạch sau mỗi lần đo để đầu kim không bị ăn mòn.
Nhịp tưới tham khảo theo nhóm cây
Bảng dưới là điểm xuất phát cho người mới, khi đã quen thử đất thì cây sẽ tự cho bạn biết. "Khô tới đâu" là độ sâu đất cần khô trước khi tưới lại.
| Nhóm cây | Ví dụ | Khô tới đâu thì tưới | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Cây lá thông thường trong nhà | trầu bà, kim tiền lá to, monstera, bàng Singapore | 2–5 cm trên cùng | Kim tiền, lưỡi hổ mọng nước ở thân, củ nên để khô sâu hơn |
| Cây ưa ẩm đều | dương xỉ, lan ý, cây lá mỏng | mặt đất vừa se | Không để khô hẳn, nhưng cũng không để sũng |
| Cây mọng nước, xương rồng | sen đá, xương rồng, lưỡi hổ | khô gần hết chậu | Mùa mưa, mùa nồm giãn tưới nhiều hơn nữa |
| Cây hoa ngoài nắng | hoa giấy, dạ yến thảo, hồng chậu | 1–3 cm, có thể mỗi ngày mùa nắng | Hoa giấy hơi khô một chút giúp ra hoa |
| Bonsai chậu nông | sam hương, linh sam, mai chiếu thuỷ | mặt đất vừa khô | Chậu nông khô rất nhanh, mùa hè có khi tưới hai lần |
Chậu càng nhỏ, đất càng nhanh khô; chậu đất nung không tráng men thoát hơi qua thành nên khô nhanh hơn chậu nhựa, chậu sứ tráng men cùng cỡ. Giá thể nhiều xơ dừa, than bùn giữ nước lâu; giá thể nhiều đá bọt, perlite, trấu hun thoát nhanh. Cùng một cây, đổi chậu hoặc đổi đất là phải học lại nhịp tưới từ đầu.
Tưới đẫm đúng cách: từng bước
Tưới ít mà thường xuyên, mỗi lần một chén nước, làm ướt lớp mặt nhưng phần đất dưới đáy, nơi rễ hút nhiều, vẫn khô; muối khoáng từ nước và phân cũng tích dần trên mặt. Cách làm tốt hơn với cây chậu có lỗ thoát:
- Thử đất theo một trong các cách ở trên, chắc chắn cây cần nước.
- Tưới chậm quanh mặt chậu, không dội một chỗ ngay gốc, để nước thấm đều khắp khối đất.
- Tưới tới khi nước bắt đầu chảy ra lỗ đáy. Nếu nước chảy ra ngay lập tức mà đất vẫn khô, nghĩa là đất đã co lại và tách khỏi thành chậu, nước chỉ chạy dọc khe; chuyển sang ngâm đáy như mục sau.
- Chờ 15–30 phút cho nước thừa chảy hết, rồi đổ bỏ nước đọng trong đĩa lót. Đĩa lót đọng nước cả ngày là cách chắc nhất để rễ đáy chậu bị ngâm.
- Ghi lại ngày tưới nếu bạn đang học nhịp của chậu đó.
Chậu không có lỗ thoát (chậu sứ trang trí, cốc, hũ) là trường hợp riêng: tốt nhất trồng cây trong chậu nhựa có lỗ rồi đặt lọt vào chậu trang trí, tới lúc tưới thì nhấc chậu trong ra. Nếu buộc phải trồng thẳng, lượng nước mỗi lần chỉ nên khoảng một phần năm thể tích đất và phải chờ khô kỹ.
Tưới từ đáy chậu: khi nào nên dùng
Tưới từ đáy là đặt chậu vào chậu nước hoặc khay nước sâu khoảng một phần ba chiều cao chậu, để đất hút nước lên qua lỗ đáy trong khoảng 15–30 phút, tới khi mặt đất ẩm thì nhấc ra cho ráo. Cách này hợp với ba tình huống. Thứ nhất, đất đã khô quá lâu, xơ dừa hay than bùn co lại và trở nên kỵ nước, tưới từ trên xuống nước trôi tuột. Thứ hai, những cây không ưa nước đọng trên lá, trên gốc như violet châu Phi, một số cây lá có lông. Thứ ba, chậu ươm cây con, giâm cành mà dòng nước tưới mạnh có thể làm xói đất.
Nhược điểm là muối khoáng không được rửa trôi xuống đáy như khi tưới từ trên, nên cứ vài lần tưới đáy thì nên có một lần tưới đẫm từ trên cho nước chảy qua cả khối đất. Đừng quên nhấc chậu ra: ngâm cả buổi hay cả đêm là biến tưới đáy thành ngâm rễ.
Nước gì để tưới: nước máy, nước mưa, nước giếng
Nước máy ở các đô thị Việt Nam dùng để tưới cây chậu được với phần lớn loài. Nhiều người để nước trong xô qua đêm cho bớt mùi clo và cho nước bằng nhiệt độ phòng; cách này làm clo tự do bay bớt, nhưng nếu nhà máy nước dùng cloramin thì để qua đêm không làm hết được. Với cây lá thông thường, lượng khử trùng trong nước máy hiếm khi là nguyên nhân chính làm cây yếu, nên đừng đổ lỗi cho nước trước khi kiểm tra ánh sáng và độ ẩm đất.
Nước mưa hứng sạch là nước tưới tốt, ít khoáng, hợp cây ưa đất chua nhẹ; nên hứng sau khi mưa đã rửa mái vài phút và đậy kín thùng để muỗi không đẻ. Nước giếng khoan ở một số vùng nhiễm phèn, sắt, nhiều đá vôi: để lâu thấy váng vàng, cặn đỏ, ấm đun đóng cặn trắng dày thì nên lắng lọc trước khi tưới, nhất là cho cây trong nhà. Nước cứng tưới lâu ngày để lại lớp vôi trắng trên mặt đất và thành chậu đất nung; lớp này không gây chết cây ngay nhưng là dấu hiệu nên cạo bỏ đất mặt và xả rửa chậu định kỳ.
Nước ngưng từ máy lạnh gần như không có khoáng, tưới được nhưng có thể lẫn bụi bẩn, rêu từ máng và ống thoát; dùng thì hứng thẳng từ đầu ống sạch và dùng ngay. Nước vo gạo, nước luộc rau là chủ đề hay tranh cãi trong hội nhóm: chất hữu cơ trong đó dễ lên men, sinh mùi, hút ruồi đất trong chậu nhỏ trong nhà, nên nếu dùng chỉ dùng loãng, ít, cho cây ngoài ban công thoáng.
Nhịp tưới thay đổi theo mùa và nơi đặt
Ở miền Bắc, mùa hè nóng và nắng là lúc cây uống nhiều nhất; mùa đông lạnh và những đợt nồm ẩm cuối xuân thì đất khô rất chậm, nhịp tưới có khi giãn gấp đôi, gấp ba. Ở miền Nam, mùa khô nắng gắt từ khoảng cuối năm tới tháng Tư, tháng Năm làm chậu ban công khô từng ngày, còn mùa mưa thì những chậu để ngoài trời có thể không cần tưới cả tuần, việc chính lại là chống úng và nghiêng chậu cho nước thoát.
Trong nhà, vị trí đặt cây quan trọng ngang mùa. Chậu cạnh cửa kính hướng Tây khô nhanh hơn hẳn chậu ở góc phòng; phòng bật máy lạnh suốt ngày có không khí khô, mặt đất se nhanh nhưng lõi chậu có khi vẫn ướt vì cây ít nắng, ít hút nước. Đây là lý do thử đất ở độ sâu, đừng nhìn mặt đất mà đoán. Mỗi khi đổi chỗ cây hoặc trời đổi mùa, hãy thử đất dày hơn trong một hai tuần đầu để bắt nhịp mới.
Mấy hiểu lầm hay gặp về tưới cây
"Lá rũ là cần nước." Lá rũ chỉ cho biết nước đi lên không đủ, chưa cho biết vì sao. Buổi trưa nắng gắt nhiều cây lá mỏng rũ tạm rồi tự căng lại khi chiều mát; tưới thêm lúc đó không giúp gì nếu đất còn ẩm. Thử đất trước, rồi mới quyết định.
"Giọt nước trên lá dưới nắng sẽ làm cháy lá như kính lúp." Phần lớn đây là chuyện truyền miệng; giọt nước trên lá phẳng hiếm khi hội tụ đủ ánh sáng để đốt lá. Lý do thật để tránh tưới giữa trưa ngoài nắng là nước bốc hơi nhanh, đất chậu đang nóng, cây ít được lợi từ lần tưới đó.
"Cây trong nhà cần ít nước nên tưới mỗi lần một chút." Cây trong nhà cần tưới thưa hơn, không phải tưới ít hơn mỗi lần. Tưới đẫm rồi chờ khô vẫn tốt hơn tưới nhỏ giọt hằng ngày, vì cách sau làm ướt mặt mà khô đáy, rễ lại dồn lên lớp mặt dễ tổn thương.
"Cây héo vì nước máy có clo." Hiếm khi đúng với cây lá thông thường. Trước khi đổi nguồn nước, xem lại ánh sáng, nhịp tưới và tình trạng rễ; đó là ba thứ làm hỏng cây nhiều hơn chất lượng nước máy đô thị.
Câu hỏi thường gặp
Tưới cây buổi sáng hay buổi tối thì tốt hơn?
Buổi sáng thường tốt hơn, nhất là với cây ngoài ban công: cây có nước cho cả ngày nắng, lá và mặt đất kịp khô trước khi đêm xuống nên nấm lá ít có cơ hội. Tưới chiều mát vẫn được, chỉ nên tránh làm ướt lá vào tối muộn với cây hay bị nấm đốm lá.
Có nên phun nước lên lá thay cho tưới gốc không?
Không. Phun sương chỉ làm ẩm không khí quanh lá trong ít phút và không cung cấp nước cho rễ. Cây hút nước chủ yếu qua rễ, nên dù phun lá hằng ngày thì đất khô vẫn là cây khát. Phun lá có thể dùng thêm để rửa bụi, không thay được tưới.
Đi làm cả ngày, tưới mỗi tối có ổn không?
Tưới vào giờ nào không quan trọng bằng việc chỉ tưới khi đất cần. Nếu tối nào cũng thử đất và chỉ tưới chậu đã khô thì không sao. Vấn đề chỉ đến khi tưới tất cả các chậu mỗi tối theo thói quen, bất kể đất đã khô hay chưa.
Chậu tự tưới có giải quyết được chuyện bao lâu tưới một lần không?
Chậu tự tưới giữ một ngăn nước dưới đáy và dẫn lên đất qua bấc hoặc cột giá thể, giúp đất ẩm đều và giãn số lần châm nước. Nó hợp với cây ưa ẩm đều, nhưng với sen đá, xương rồng hay cây hay thối rễ thì đất luôn ẩm lại là bất lợi. Vẫn nên để ngăn nước cạn hẳn vài ngày giữa hai lần châm.
Cây mới mua về thì tưới ngay hay chờ?
Thử đất trước. Cây ở vườn thường vừa được tưới đẫm trước khi giao, đất còn ướt thì chưa cần tưới thêm. Vài tuần đầu cây đang làm quen chỗ mới, ánh sáng mới nên nhịp tưới ở nhà bạn sẽ khác nhịp ở vườn; đừng tưới bù cho thấy chăm chỉ.
Đất mặt mọc rêu xanh hoặc nấm trắng có phải do tưới nhiều?
Thường là dấu hiệu mặt đất ẩm lâu và thiếu sáng, thoáng khí. Rêu mỏng không hại cây; nấm trắng dạng sợi trên đất giàu hữu cơ phần lớn là nấm phân huỷ, không tấn công cây. Cạo bỏ lớp mặt, giãn nhịp tưới và cho chậu ra chỗ sáng hơn là đủ.