Phần lớn bonsai không sống lâu được trong nhà: chúng là cây ngoài trời, cần nắng trực tiếp, sương và gió, nên chỉ nên trưng trong phòng vài ngày rồi đưa ra lại. Một số loài nhiệt đới, nhất là si, sanh và các cây họ Sung, chịu được trong nhà lâu hơn nếu đặt sát cửa sổ sáng nhất hoặc có đèn trồng cây, nhưng vẫn khoẻ nhất khi được xoay vòng ra ban công định kỳ.
Nhiều người mua một cây "bonsai để bàn" ở siêu thị, đặt lên kệ tivi hay bàn làm việc, rồi thấy cây rụng lá dần sau vài tuần. Không phải do họ chăm kém, mà do điều kiện trong nhà khác quá xa nhu cầu của cây. Bài này giải thích vì sao, những loài nào chịu được hơn, cách bố trí ánh sáng, tưới trong phòng máy lạnh, và lịch xoay vòng thực tế cho người ở chung cư.
Vì sao trong nhà là môi trường khó cho bonsai
Mắt người đánh lừa chúng ta về ánh sáng. Một căn phòng trông sáng sủa với mắt người có thể chỉ nhận được một phần nhỏ cường độ ánh sáng so với ngoài trời nắng; ra xa cửa sổ vài bước, lượng sáng giảm thêm rất nhanh. Với cây ngoài trời quen nắng, lượng sáng ấy không đủ để quang hợp nuôi tán, cây bắt đầu bỏ những lá ở trong và ở dưới trước.
Thứ hai là không khí. Phòng máy lạnh khô và mát đều, không có sương đêm, không có gió. Lá thoát hơi nước nhanh trong không khí khô, trong khi đất chậu lại khô chậm vì nhiệt độ thấp và không có nắng. Người chăm thấy lá héo khô mép tưởng thiếu nước, tưới thêm, rễ lại úng.
Thứ ba là nhịp mùa. Nhiều loài cần một giai đoạn nghỉ nhẹ, cần khác biệt nhiệt độ ngày đêm. Trong nhà, mọi ngày giống nhau. Các loài ôn đới đặc biệt khổ vì không có mùa lạnh để nghỉ; đó là lý do tùng, bách lá kim bán làm "bonsai để bàn" thường chết lặng lẽ trong vài tháng.
Loài nào chịu được trong nhà lâu hơn
Không có bonsai nào thật sự là "cây trong nhà" như trầu bà hay lưỡi hổ. Tuy vậy, một số loài chịu điều kiện thiếu sáng tốt hơn. Bảng dưới xếp theo mức chịu đựng tương đối.
| Loài | Mức chịu trong nhà | Ghi chú |
|---|---|---|
| Si, sanh, các cây họ Sung lá nhỏ | Khá nhất | Sống được nhiều tuần cạnh cửa sổ sáng, lâu hơn nếu có đèn; lá có thể to ra |
| Bùm sụm | Trung bình | Cần sáng nhiều, nhạy với tưới thừa; dễ rụng lá khi đổi chỗ |
| Khế, mai chiếu thuỷ, linh sam | Thấp | Cây ưa nắng, ra hoa; trong nhà chỉ vài ngày là bắt đầu rụng lá, mất nụ |
| Tùng la hán | Thấp đến trung bình | Bền nhưng cần nắng để giữ dáng gọn, ở trong nhà lâu thì cành vươn dài |
| Tùng, bách, thông lá kim ôn đới | Rất thấp | Nên coi là cây ngoài trời hoàn toàn |
Nếu mục tiêu của bạn là một chậu xanh để bàn làm việc cả năm không ra ngoài, một cây kiểng lá chịu bóng trồng trong chậu đẹp sẽ hợp hơn một bonsai. Nếu muốn bonsai thật, hãy lên kế hoạch cho nó có chỗ ngoài trời.
Chọn vị trí trong nhà: gần cửa sổ là chưa đủ
Khi phải để bonsai trong nhà một thời gian, vị trí quyết định nhiều nhất. Một vài nguyên tắc:
- Sát kính, không phải gần kính: đặt chậu ngay bậu cửa sổ hoặc cách kính dưới nửa mét. Lùi vào giữa phòng là lượng sáng giảm rất nhanh.
- Ưu tiên cửa sổ hướng Đông, Nam: có nắng trực tiếp buổi sáng hoặc nắng xiên qua kính. Cửa hướng Bắc sáng đều nhưng yếu.
- Tránh luồng gió máy lạnh, quạt thổi thẳng: lá khô mép, rụng nhanh.
- Tránh đặt trên tivi, tủ lạnh, gần bếp: nhiệt toả ra làm khô lá và đất bất thường.
- Xoay chậu mỗi tuần một phần tư vòng: để tán không lệch về phía cửa sổ.
- Rèm mỏng không phải vấn đề, kính dán phim cách nhiệt đậm thì có: phim cách nhiệt tối màu cắt bớt ánh sáng đáng kể.
Một cách kiểm nhanh không cần máy đo: đặt bàn tay cách mặt bàn chỗ định để cây vài chục phân vào buổi trưa. Nếu bóng tay in rõ nét, chỗ đó có ánh sáng khá; bóng mờ nhạt hoặc không thấy bóng là quá tối cho bonsai.
Đèn trồng cây: bù sáng thế nào cho thực tế
Đèn LED trồng cây toàn phổ là cách duy nhất để bonsai sống lâu trong phòng thiếu sáng. Bạn không cần loại đèn ánh tím chuyên dụng của nhà kính; đèn toàn phổ ánh trắng ấm hoặc trắng trung tính dễ chịu cho mắt người hơn và đủ cho cây. Quan trọng là cường độ và khoảng cách: đèn đặt gần tán, thường chỉ vài chục phân, cường độ sáng giảm rất nhanh khi đưa đèn ra xa.
Thời gian chiếu thường từ mười đến mười bốn giờ mỗi ngày, dùng ổ hẹn giờ để bật tắt đều đặn. Cây cần cả thời gian tối để nghỉ, không nên bật suốt đêm. Quan sát lá: lá mới ra nhỏ, lóng ngắn, xanh đậm là đủ sáng; lá mới to, nhạt, lóng dài là thiếu.
Kể cả có đèn tốt, cây trong nhà vẫn mọc chậm hơn, lá to hơn cây ngoài trời. Đèn giúp cây sống và khoẻ, nhưng việc tạo dáng, thu nhỏ lá vẫn hiệu quả nhất khi cây được ra nắng thật trong mùa sinh trưởng.
Tưới bonsai trong phòng máy lạnh
Trong nhà, đất khô chậm hơn ngoài trời nhiều. Một chậu ngoài ban công cần tưới mỗi ngày có thể ba bốn ngày trong phòng máy lạnh mới khô. Vì vậy quy tắc thử đất bằng que tre càng quan trọng: chỉ tưới khi lớp đất phía dưới mặt bắt đầu khô. Tưới thì mang chậu ra bồn rửa hoặc nhà tắm, tưới đẫm cho nước chảy qua đáy, để ráo hẳn rồi mới đặt lại lên khay.
Không khí khô làm lá thoát nước nhanh. Đặt chậu trên khay sỏi có nước, mặt nước thấp hơn mặt sỏi, để hơi nước bốc lên quanh tán. Gom vài chậu cây gần nhau cũng tạo một vùng ẩm hơn. Phun sương lên lá giúp tạm thời, nhưng phun nhiều trong phòng kín gió dễ gây nấm lá.
Bón phân cho cây trong nhà giảm hẳn so với ngoài trời, vì cây mọc chậm, dùng ít dinh dưỡng; phân dư tích lại trong chậu làm cháy rễ. Bón thưa và loãng, ngưng hẳn nếu cây đang rụng lá.
Lịch xoay vòng cho người ở chung cư
Cách bền nhất để vừa có bonsai trong nhà vừa giữ cây khoẻ là xoay vòng: có ít nhất hai cây, một cây trưng trong nhà, một cây nghỉ ngoài ban công, đổi chỗ định kỳ.
- Dành một chỗ ngoài trời có nắng, dù chỉ là bậu cửa sổ có giá đỡ hoặc lan can hẹp, làm "nhà chính" cho cây.
- Chọn một vị trí trưng trong nhà sáng nhất, có thêm đèn nếu được.
- Với cây họ Sung: trưng trong nhà khoảng một hai tuần, rồi ra ngoài ít nhất gấp đôi thời gian đó.
- Với cây ưa nắng, ra hoa: chỉ mang vào ba bốn ngày khi đang có hoa đẹp, rồi đưa ra ngay.
- Khi chuyển từ trong ra ngoài, cho cây ở chỗ nắng nhẹ vài ngày trước khi ra nắng gắt, tránh cháy lá vì lá vừa quen sáng yếu.
- Ghi lại ngày ra vào để không quên cây trong nhà quá lâu.
- Mỗi lần cây ra ngoài, tranh thủ kiểm sâu bệnh, tưới đẫm xả muối phân tích tụ, tỉa nhẹ những chồi vươn dài do thiếu sáng khi ở trong nhà.
Dịp Tết, nhiều nhà đưa bonsai vào phòng khách cả tuần. Cây khoẻ chịu được, nhưng sau đó nên cho cây nghỉ ngoài trời vài tuần, không tỉa nặng hay thay chậu ngay để cây hồi sức.
Cứu bonsai đang rụng lá vì để trong nhà
Đưa ra ngoài từ từ. Đặt ở chỗ sáng gián tiếp, có gió nhẹ vài ngày, rồi tới nắng sáng, sau đó mới tới chỗ nắng chính. Đưa thẳng ra nắng trưa làm lá còn lại cháy sém.
Kiểm đất và rễ. Cây trong nhà thường bị tưới thừa. Nếu đất ướt, bốc mùi, nhấc cây xem rễ; rễ thối cần xử lý như cây úng.
Ngưng bón. Không bón cho tới khi thấy đọt mới khoẻ. Cây yếu không dùng được phân.
Kiểm sâu bệnh. Cây trong nhà bí gió dễ có rệp sáp, rệp vảy, nhện đỏ. Lau, xịt nước, cách ly khỏi các cây khác.
Kiên nhẫn. Cành còn xanh khi cạo nhẹ vỏ là còn sống. Cây họ Sung, khế thường bật chồi lại sau vài tuần ngoài trời.
Tỉa phần đã chết. Khi chồi mới đã bật, cạo thử từng cành; cành khô giòn, bên dưới vỏ nâu xám thì cắt bỏ tới chỗ còn xanh. Đừng cắt sớm trước khi cây bật chồi, vì nhiều cành tưởng chết vẫn còn sống.
Bonsai trong nhà theo mùa: nồm, nắng nóng và dịp Tết
Ở miền Bắc, mùa nồm ẩm sau Tết là lúc cây trong nhà dễ hỏng nhất: tường đọng nước, không khí bão hoà, đất chậu gần như không khô. Giảm tưới hẳn, mở cửa thông gió những lúc trời khô hơn, và nếu có thể, đưa cây ra hiên có mái che. Đây cũng là mùa nấm mốc trên mặt đất và nấm lá phát triển mạnh.
Mùa nắng nóng, trong nhà thường được bật máy lạnh nhiều giờ, không khí khô hơn hẳn. Cây ngoài ban công lúc này lại cần che nắng chiều. Nếu cây phải ở trong nhà nhiều ngày giữa mùa nóng, khay sỏi ẩm và vị trí xa cửa gió là hai việc quan trọng nhất.
Dịp Tết là lúc nhiều nhà muốn trưng bonsai trong phòng khách. Chọn cây khoẻ nhất, mang vào trước ngày cần trưng không quá lâu, đặt chỗ sáng nhất, không bật quạt thổi thẳng, tưới khi đất khô. Sau Tết đưa ra ngoài theo cách từ từ đã nói, để cây nghỉ vài tuần trước khi tỉa hay thay chậu.
Ba hiểu lầm về bonsai trong nhà
"Cây nhỏ thì cần ít nắng." Kích thước không quyết định nhu cầu ánh sáng; loài mới quyết định. Một cây si cao một gang tay cần lượng nắng trên mỗi chiếc lá giống như cây si cổ thụ ngoài đình.
"Lá còn xanh là cây còn khoẻ." Nhiều loài, nhất là lá kim, giữ lá xanh nhiều tuần sau khi rễ đã hỏng. Dấu hiệu đáng tin hơn là cây có ra đọt mới hay không và đất có khô theo nhịp bình thường hay không.
"Phun sương mỗi ngày là đủ ẩm." Phun sương chỉ tăng ẩm quanh lá trong vài phút. Nó không thay được việc tưới đẫm khi đất khô, và phun quá nhiều trong phòng kín gió còn dễ sinh nấm lá.
"Đổi chỗ liên tục để cây được ngắm." Mỗi lần chuyển từ sáng sang tối, từ nóng sang lạnh, cây phải điều chỉnh lại; đổi chỗ vài ngày một lần khiến nhiều loài như khế, bùm sụm rụng lá liên tục. Giữ một vị trí ổn định, chỉ xoay vòng theo lịch đã định.
Câu hỏi thường gặp
Bonsai bán ở siêu thị ghi là cây để bàn có đúng không?
Một số là cây họ Sung chịu được trong nhà khá lâu, nhưng nhiều cây là loài lá kim hoặc cây ưa nắng, ghi "để bàn" chủ yếu để bán. Trước khi mua, hỏi tên loài và tra nhu cầu ánh sáng; nếu là lá kim, coi đó là cây ngoài trời.
Bonsai để văn phòng không có cửa sổ thì sống được không?
Gần như không thể lâu dài nếu không có đèn trồng cây. Ánh sáng đèn văn phòng thông thường quá yếu với cây. Nếu muốn có cây trên bàn làm việc, dùng đèn trồng cây đặt sát tán, hẹn giờ, và mang cây về nhà ra ban công vào cuối tuần.
Máy lạnh có làm chết bonsai không?
Máy lạnh không trực tiếp giết cây, nhưng không khí khô và luồng gió thổi thẳng làm lá khô mép, rụng. Đặt chậu xa cửa gió, dùng khay sỏi ẩm, và đừng bù bằng cách tưới nhiều hơn vì đất trong phòng mát khô rất chậm.
Bonsai trong nhà có cần bón phân không?
Có nhưng ít hơn nhiều so với cây ngoài trời. Cây trong nhà mọc chậm nên dùng ít dinh dưỡng; bón thưa và loãng, ngưng khi cây đang rụng lá hoặc vừa chuyển chỗ. Phân dư tích tụ trong chậu nhỏ dễ gây cháy rễ.
Có thể trồng bonsai trong chậu thuỷ tinh kín như terrarium không?
Không hợp. Bonsai cần chậu thoát nước và không khí lưu thông, còn bình kín giữ ẩm cao liên tục, dễ thối rễ và nấm. Terrarium hợp với rêu, dương xỉ nhỏ, kiểng lá ưa ẩm hơn là cây thân gỗ.