Cắt tỉa bonsai có hai loại với mục đích khác nhau: tỉa tạo dáng là bỏ những cành lớn không hợp với dáng định làm, thường chỉ một lần cho mỗi cành và nên làm khi cây khoẻ, đầu mùa sinh trưởng; tỉa duy trì là bấm, cắt chồi non liên tục trong mùa để tán gọn, cành phân nhánh dày và lá nhỏ lại. Người mới hay lẫn hai việc này: hoặc ngại cắt nên cây mãi rậm như bụi, hoặc cắt quá tay một lần khiến cây suy.
Bài này đi qua những cành cần bỏ trước tiên, cách đặt vết cắt để liền đẹp, lịch tỉa theo khí hậu miền Bắc và miền Nam, kỹ thuật bấm ngọn để tạo phân nhánh, và kỹ thuật cắt lá dùng cho cây lá rộng — kèm những trường hợp không nên làm.
Trước khi cầm kéo: chọn mặt trước và hình dung khung
Mọi vết cắt lớn đều không lấy lại được, nên việc đầu tiên không phải là cắt mà là quyết định cây sẽ được nhìn từ phía nào. Mặt trước là mặt có gốc rễ đẹp nhất, thân thuôn rõ nhất, ngọn hơi nghiêng về phía người xem. Đặt cây ngang tầm mắt, xoay chậm, đánh dấu mặt trước bằng một que cắm nhẹ ở mép chậu.
Sau đó hình dung bộ khung: cành thứ nhất, thường là cành to và dài nhất, nằm ở khoảng một phần ba chiều cao, chìa sang một bên; cành thứ hai ở bên đối diện, cao hơn một chút; cành thứ ba ra phía sau tạo chiều sâu; các cành phía trên ngắn dần, khoảng cách giữa các cành thu hẹp lên ngọn. Đây là khung gợi ý, không bắt buộc, nhưng giúp bạn nhìn ra cành nào thừa.
Một mẹo đơn giản: chụp ảnh cây từ mặt trước, dùng ngón tay che từng cành trên màn hình xem cây trông thế nào khi thiếu cành đó. Cành mà che đi cây trông thoáng và rõ dáng hơn là ứng viên để bỏ. Nếu che đi thấy cây hụt một mảng, giữ lại. Làm vậy vài phút tiết kiệm được nhiều năm hối tiếc.
Những cành nên bỏ trước khi nghĩ tới dáng
Dù định làm dáng gì, có một nhóm cành gần như luôn phải bỏ vì chúng phá cấu trúc cây. Khi đứng trước một phôi rậm, bỏ nhóm này trước sẽ làm lộ ra bộ khung thật của cây.
- Cành chết, cành khô, cành bị sâu đục: bỏ bất cứ lúc nào thấy.
- Cành mọc ngược vào tâm tán: chen nhau, che sáng phần trong, gây ẩm và nấm.
- Cành bắt chéo qua nhau: giữ một, bỏ một; để lâu chúng cọ xát làm trầy vỏ.
- Cành mọc đối nhau cùng một độ cao: hình chữ T hay thanh ngang làm thân phình tại điểm đó; giữ một bên.
- Cành mọc thẳng về phía người xem ở phần dưới thân: che thân, làm mất chiều sâu. Phần trên tán có thể giữ cành phía trước ngắn.
- Cành vượt, cành tược: chồi mọc thẳng đứng rất mạnh từ cành ngang hay từ gốc, hút nhựa của cả cây.
- Cành mọc nhiều từ cùng một điểm: chọn tối đa hai, bỏ phần còn lại để tránh u phình.
Sau khi bỏ nhóm này, lùi ra nhìn lại. Nhiều khi cây đã khá gọn và dáng tự hiện ra, không cần cắt thêm cành lớn nào nữa trong mùa này.
Cắt ở đâu và cắt thế nào cho vết liền đẹp
Khi bỏ một cành sát thân, dùng kìm cắt lõm đặt sao cho vết cắt hơi lõm vào trong mặt thân. Mép vỏ quanh vết lõm sẽ phát triển phủ vào, sau một vài mùa vết liền gần phẳng với thân. Nếu cắt bằng kéo thường sát thân, vết liền thường gồ lên thành u. Nếu để lại một đoạn mấu, đoạn đó sẽ khô rồi mục, hoặc mọc ra chùm chồi mới.
Với cành to hơn ngón tay, có thể cắt làm hai bước: lần đầu cắt chừa một đoạn mấu dài vài phân, chờ cây ổn định vài tuần, lần sau mới cắt sát. Cách này giảm nguy cơ nứt vỏ, giảm khô ngược vào thân ở những loài nhạy cảm.
Khi rút ngắn một cành mà không bỏ hẳn, cắt ngay phía trên một mắt lá hoặc một nhánh con hướng ra ngoài, tức hướng bạn muốn cành mới mọc tiếp. Cây nhiệt đới thường bật chồi ngay dưới vết cắt, nên chọn mắt hướng đúng là đã định hướng cho cả đoạn cành tiếp theo.
Vết cắt lớn nên bôi keo liền sẹo dành cho cây cảnh hoặc một lớp sáp mỏng để giữ ẩm mép vỏ, hạn chế nấm và nước mưa đọng. Vết nhỏ trên cây khoẻ thường không cần. Lau dụng cụ bằng cồn trước khi chuyển sang cây khác.
Thời điểm tỉa theo loại việc và theo miền
Thời điểm tỉa ảnh hưởng tới tốc độ cây hồi phục. Nguyên tắc chung là việc nặng làm khi cây sắp vào giai đoạn mọc mạnh, việc nhẹ làm suốt mùa sinh trưởng. Mốc dưới đây là gợi ý cho cây nhiệt đới phổ biến; loài ra hoa cần lưu ý thêm.
| Việc | Miền Bắc | Miền Nam | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Tỉa tạo dáng, bỏ cành lớn | Cuối đông đầu xuân, khi mầm bắt đầu nhú | Cuối mùa khô, trước những trận mưa đầu mùa | Tránh lúc cây đang yếu hoặc vừa thay chậu nặng |
| Tỉa duy trì, bấm chồi | Từ xuân tới thu | Gần như quanh năm, thưa lại giữa mùa nắng gắt nhất | Bấm khi chồi có vài lá |
| Cắt lá | Đầu hè, khi cây đã ra đủ đợt lá xuân | Thời điểm cây khoẻ nhất trong năm, có nắng đều | Chỉ cây lá rộng, khoẻ |
| Cây ra hoa (mai chiếu thuỷ, linh sam…) | Tỉa ngay sau đợt hoa tàn | Tỉa ngay sau đợt hoa tàn | Tỉa trước đợt hoa là cắt mất nụ |
Miền Trung và Tây Nguyên có nhịp mưa nắng khác hai miền trên, nên lấy mốc là lúc cây bắt đầu ra đọt mới mạnh sau một giai đoạn nghỉ, hơn là theo tháng cố định.
Bấm ngọn: cách tạo cành dày, tán mịn
Một cành không bị đụng tới sẽ vươn dài, lóng giữa hai lá thưa, chỉ đâm nhánh ở đầu. Bấm ngọn là ngắt phần đầu chồi đang vươn, buộc cây bật chồi ở các mắt phía dưới, cành phân thành hai ba nhánh. Lặp lại nhiều mùa, cành sẽ thành dạng cành cấp một, cấp hai, cấp ba, tán dày như của một cây lớn thu nhỏ.
Thời điểm bấm phổ biến là khi chồi non đã ra khoảng năm sáu lá, cắt lùi về còn một hai lá. Cây nhiệt đới mọc nhanh nên ở miền Nam có khi phải bấm vài tuần một lần trong mùa mưa. Nếu bạn đang muốn một cành to lên, đừng bấm cành đó; để nó vươn dài tự do vài tháng, đường kính cành sẽ tăng, rồi mới cắt lại.
Phần ngọn và phần ngoài tán thường mọc mạnh nhất vì nhận nhiều nắng, phần dưới và phía trong yếu hơn. Bấm phần trên mạnh tay hơn, phần dưới nhẹ tay hơn để cân bằng sức sống. Bỏ qua điều này, sau vài năm cây sẽ có ngọn rậm còn cành dưới chết dần — lỗi hay gặp nhất ở bonsai chăm lâu.
Với cây họ Sung, khi bấm hoặc cắt sẽ chảy nhựa mủ trắng. Thấm nhẹ bằng khăn ẩm hoặc chờ nhựa tự khô, không cần bôi gì thêm. Người da nhạy cảm nên đeo găng mỏng, vì nhựa mủ dính lâu trên tay có thể gây ngứa, rát.
Cắt lá: khi nào làm, khi nào tuyệt đối không
Cắt lá là bỏ toàn bộ hoặc gần như toàn bộ phiến lá, giữ lại cuống, để cây ra một đợt lá mới nhỏ hơn và kích thích bật thêm chồi trong tán. Kỹ thuật này hợp với cây lá rộng khoẻ như si, sanh, sung, một số loài lá rụng. Với cây sung, si lá to, cắt lá vài lần qua các năm kết hợp bón vừa phải giúp lá thu nhỏ rõ rệt, cân với kích thước tán.
Không cắt lá cây đang yếu, cây vừa thay chậu, cây vừa bị cắt cành nặng, cây lá kim, và những loài mọc chậm. Cắt lá tước đi toàn bộ nhà máy quang hợp của cây trong vài tuần; cây phải dùng năng lượng dự trữ để ra lá mới. Cây không đủ dự trữ sẽ ra lá yếu, có khi chết cành.
Cách làm an toàn cho người mới là cắt lá một phần: bỏ những lá to nhất, lá già, giữ lại lá nhỏ, hoặc chỉ cắt lá ở phần ngọn mạnh, giữ phần dưới yếu. Sau khi cắt, để cây ở chỗ nắng nhẹ, tưới vừa vì cây ít lá thoát hơi nước chậm, đất lâu khô hơn bình thường.
Lỗi tỉa hay gặp và cách sửa
Tán thành quả bóng tròn đều. Do chỉ cắt viền ngoài như cắt hàng rào. Cây trông giống bụi tỉa chứ không giống cây già. Cách sửa là tỉa thưa vào trong, mở khoảng trống giữa các tầng cành để thấy được thân và cành chính.
Cành dưới chết dần. Ngọn được để mọc mạnh, che hết nắng của tầng dưới. Bấm ngọn mạnh tay hơn, mở tán phần trên, để cành dưới mọc tự do một mùa cho khoẻ lại.
U phình ở chỗ nhiều cành. Do giữ ba bốn cành mọc từ một điểm hoặc để chồi bật chùm quanh vết cắt. Giảm dần về một hai cành, các chồi chùm bấm bỏ ngay khi còn non.
Mấu khô trên thân. Do cắt chừa đoạn mấu rồi quên. Cắt lại sát thân bằng kìm cắt lõm khi cây đang mọc mạnh, hoặc khoét thành một vết lũa nhỏ có chủ ý nếu nằm ở mặt sau.
Tỉa xong cây đứng yên cả tháng. Thường do cắt đúng lúc cây đang yếu hoặc giữa mùa lạnh. Để yên ở chỗ sáng, tưới vừa, không bón đậm; lần sau dời việc nặng sang đầu mùa sinh trưởng.
Chăm sau khi tỉa
Cây vừa mất một phần lá sẽ thoát hơi nước ít hơn, đất trong chậu khô chậm hơn mấy hôm trước. Vì vậy sau một lần tỉa nặng, giảm lượng tưới theo thực tế đất, đừng giữ nhịp cũ. Che nắng nhẹ những ngày đầu nếu trời quá gắt, nhất là với cây vừa bị cắt lá, vì thân và cành vừa lộ ra có thể bị cháy vỏ ở những loài vỏ mỏng.
Theo dõi các mắt ngủ quanh vết cắt: cây nhiệt đới thường bật chồi sau một đến ba tuần. Khi chồi đã ra, chọn chồi mọc đúng hướng để giữ, bấm bỏ chồi mọc vào trong, mọc ngược hoặc mọc chùm. Chọn sớm khi chồi còn non thì vết bấm nhỏ, cây không lãng phí sức nuôi chồi sẽ bỏ.
Ghi lại ngày tỉa và những gì đã cắt vào một cuốn sổ hoặc ghi chú điện thoại, kèm ảnh trước và sau. Sau vài năm, cuốn sổ sẽ cho bạn biết loài nào hồi phục nhanh, tháng nào cây phản ứng tốt nhất ở chính ban công của bạn — thông tin không sách nào có.
Câu hỏi thường gặp
Một lần tỉa được cắt bao nhiêu phần tán là an toàn?
Không có con số chung cho mọi loài, nhưng người chơi thường giữ lại ít nhất phần lớn tán lá khi tỉa tạo dáng một lần, và chia việc bỏ nhiều cành ra hai ba mùa. Cây nhiệt đới khoẻ chịu cắt mạnh hơn cây lá kim, cây ra hoa.
Có cần bôi keo liền sẹo cho mọi vết cắt không?
Không. Vết nhỏ trên cây khoẻ thường tự liền tốt. Keo hoặc sáp hữu ích cho vết lớn, vết ở thân chính và trong mùa mưa nhiều, để giữ mép vỏ không khô ngược và hạn chế nước đọng gây nấm.
Vì sao sau khi tỉa cây ra toàn chồi vượt mọc thẳng đứng?
Cắt mạnh làm mất cân bằng giữa rễ và tán, cây phản ứng bằng cách đẩy chồi khoẻ ở chỗ nhiều nhựa nhất. Giữ lại vài chồi cần thiết, bấm bớt chồi thừa sớm, lần sau chia việc cắt ra nhiều đợt để cây không bị sốc.
Tỉa xong có nên bón phân ngay để cây mau ra chồi?
Không nên bón đậm ngay sau khi cắt nặng. Đợi cây bật chồi mới đều, thường vài tuần, rồi bón nhẹ. Bón đậm lúc cây vừa mất nhiều lá dễ làm rễ tổn thương trong khi cây chưa dùng hết dinh dưỡng.
Có thể dùng kéo làm vườn thường để tỉa bonsai không?
Dùng được cho cành nhỏ và tỉa lá, miễn kéo sắc và sạch. Với việc bỏ cành sát thân, kìm cắt lõm cho vết liền phẳng hơn hẳn. Kéo cùn làm dập mô, vết cắt lâu liền và dễ nhiễm nấm.
Cây bonsai ra hoa thì tỉa thế nào để không mất hoa?
Cần biết loài đó ra hoa trên cành non hay cành già. Nguyên tắc an toàn là tỉa ngay sau khi đợt hoa tàn, rồi để cây ra chồi tự do một thời gian cho kịp hình thành nụ đợt sau. Tỉa sát trước mùa hoa thường cắt mất nụ.