Các loài dễ làm bonsai nhất ở Việt Nam là những cây nhiệt đới chịu cắt, bật chồi khoẻ trên gỗ già và quen khí hậu nóng ẩm: si, sanh và các cây họ Sung khác, sung, khế, bùm sụm, mai chiếu thuỷ, linh sam; tùng la hán bền và chịu lạnh tốt nhưng mọc chậm. Người ở miền Bắc nên ưu tiên loài chịu được vài tuần rét đậm, người ở miền Nam nên ưu tiên loài chịu nắng gắt và mưa dầm.
Không loài nào hoàn hảo cho mọi người. Bài này so các loài theo những tiêu chí người chơi tại nhà thật sự quan tâm: lá có thu nhỏ được không, cắt mạnh có chết không, cần bao nhiêu nắng, chịu úng hay chịu hạn, và điểm khó riêng mà nhà vườn ít khi kể. Cuối bài có gợi ý tổ hợp hai ba loài cho từng hoàn cảnh nhà ở.
Ba câu hỏi trước khi chọn loài
Chỗ đặt của bạn có bao nhiêu giờ nắng trực tiếp? Đếm thật vào một ngày nắng: bao nhiêu giờ ánh nắng chiếu thẳng vào chỗ đặt chậu. Dưới ba bốn giờ, chỉ nhóm họ Sung là lựa chọn thực tế. Từ năm sáu giờ trở lên, các loài ra hoa mới có cơ hội ra hoa đều.
Bạn tưới được mấy lần mỗi ngày? Nếu đi làm cả ngày và chỉ tưới được buổi sáng, hãy tránh cây mini chậu nông vào mùa nắng và chọn loài chịu hạn như linh sam, hoặc giữ cây trong chậu sâu hơn. Nếu ở nhà nhiều, mọi loài đều mở ra với bạn.
Bạn thích cây lá hay cây hoa? Cây chơi lá như si, sanh, tùng la hán dễ giữ dáng gọn quanh năm. Cây hoa như mai chiếu thuỷ, linh sam, khế cho niềm vui theo mùa nhưng đòi hỏi tính toán thời điểm tỉa để không mất nụ. Biết mình thích gì giúp bớt mua cây theo phong trào.
Họ Sung: si, sanh, đa — cửa vào của hầu hết người chơi
Nhóm cây họ Sung gồm si, sanh, đa và nhiều loài gần nhau, là lựa chọn đầu tiên của hầu hết người chơi ở Việt Nam vì sức sống gần như không giới hạn. Chúng bật chồi trên gỗ già, chịu cắt trụi, ra rễ khí buông từ cành xuống, và hồi phục nhanh sau những sai lầm của người mới. Rễ khí có thể dẫn xuống đất thành trụ phụ, tạo dáng cây cổ thụ nhiều chân như cây đa đầu làng.
Si có lá nhỏ hơn đa, cành mềm, rất hợp với cây mini và cây cỡ vừa. Sanh có lá dày bóng, thân dễ to và vỏ già sần nhanh. Tên gọi giữa các vùng không thống nhất, cùng một cây có nơi gọi si, nơi gọi sanh; khi trao đổi với người bán nên mô tả lá, vỏ thay vì chỉ nói tên.
Điểm khó của nhóm này là lá dễ to khi được bón nhiều và đặt thiếu nắng, cần cắt lá định kỳ để thu nhỏ. Nhựa mủ trắng chảy ra khi cắt, có thể gây ngứa da. Nhóm họ Sung cũng là nhóm chịu được đặt trong nhà lâu hơn các loài khác nếu có ánh sáng tốt, nhưng vẫn khoẻ nhất khi ở ngoài trời.
Sung: lá to, quả mọc trên thân
Cây sung được chơi bonsai một phần vì ý nghĩa sung túc trong văn hoá Việt, một phần vì quả mọc thành chùm trên thân và cành già, tạo điểm nhấn hiếm có. Sung khoẻ, chịu cắt, chịu úng tương đối tốt nhờ bản tính ưa đất ẩm ven ao, ven sông.
Khó nhất của sung là lá to. Một cây sung mini với lá dài gần bằng bàn tay sẽ mất tỷ lệ. Người chơi xử lý bằng cách giữ cây trong chậu nhỏ, bón ít đạm, cắt lá một hai lần trong mùa sinh trưởng; qua vài năm lá sẽ nhỏ đi rõ, nhưng hiếm khi nhỏ như si. Vì vậy sung thường đẹp ở cỡ vừa và lớn hơn là mini.
Muốn có quả, cây cần đủ tuổi, đủ nắng và không bị cắt quá mạnh. Đừng kỳ vọng cây non vài năm tuổi ra quả đều. Khi cây có quả, tránh tưới phân đạm mạnh làm cây dồn sức ra lá. Sung cũng là cây dễ bị rệp sáp ở kẽ lá non và gốc quả, cần kiểm thường xuyên.
Khế và bùm sụm: lá nhỏ, có hoa, hợp cây mini
Khế có lá kép với nhiều lá chét nhỏ, trông rất cân đối với cây mini và cây nhỏ. Hoa tím hồng li ti nở thành chùm trên cành, có khi đậu được quả nhỏ, rất được người chơi yêu thích. Khế bật chồi tốt sau khi cắt, thân già có vỏ sần đẹp. Điểm khó: lá khế cụp lại và rụng nhanh khi thiếu nước hoặc khi bị chuyển chỗ đột ngột, nhìn rất đáng sợ dù cây thường hồi lại được; cành khế khá giòn, uốn dây cần nhẹ tay.
Bùm sụm có lá nhỏ bóng xanh đậm, hoa trắng nhỏ, quả nhỏ chín đỏ, là một trong những loài được dùng nhiều nhất cho bonsai mini và siêu mini ở các nước Đông Nam Á. Cây chịu cắt, phân cành dày. Nhược điểm là không ưa lạnh: ở miền Bắc những đợt rét đậm cây có thể rụng lá nhiều, cần dời vào chỗ kín gió, ấm hơn. Bùm sụm cũng nhạy với tưới thừa, đất cần thoát nước tốt.
Hai loài này hợp với người ở chung cư muốn vài cây nhỏ trên lan can, vì lá nhỏ tự nhiên, không cần nhiều năm cắt lá để đạt tỷ lệ.
Mai chiếu thuỷ và linh sam: cây hoa của người chơi miền Nam, miền Trung
Mai chiếu thuỷ, tên khoa học Wrightia religiosa, thuộc họ Trúc đào, có lá nhỏ, hoa trắng năm cánh nhỏ, thơm nhẹ, nở thành nhiều đợt trong năm. Cây ưa nắng và ưa ẩm, thích hợp với khí hậu Nam Bộ. Cành mềm khi non, uốn dây dễ. Điểm khó: thiếu nắng là ít hoa, tưới thiếu là rụng lá nhanh; ở miền Bắc mùa đông cây thường rụng lá, phát triển chậm, cần chỗ ấm.
Linh sam là cây lá nhỏ, hoa tím, thân và gốc nhanh trông xù xì già cỗi, được chơi nhiều ở miền Trung và miền Nam. Cây chịu hạn, ưa nắng, ghét úng. Đây là loài mà phần lớn phôi thân già trên thị trường có nguồn gốc khai thác từ vùng đồi núi đá ven biển; người chơi có trách nhiệm nên chọn cây giâm, chiết hoặc gieo hạt, chấp nhận nuôi lâu hơn.
Với cả hai loài, tỉa ngay sau đợt hoa tàn để không cắt mất nụ của đợt sau, và chuẩn bị tinh thần là cây hoa thường cần nắng nhiều hơn cây chỉ chơi lá.
Tùng la hán và các cây lá kim: bền, chậm, chịu lạnh
Tùng la hán, tên khoa học Podocarpus macrophyllus, là cây lá kim dạng lá dẹt, rất bền, sống lâu, chịu lạnh tốt hơn hầu hết cây nhiệt đới, nên được người chơi miền Bắc ưa chuộng. Cây hợp thế trực, trực uốn lượn và có dáng trang nghiêm. Điểm khó là mọc chậm, người mới dễ sốt ruột; cắt quá mạnh vào gỗ già có thể không bật lại chồi.
Các loài lá kim ôn đới như tùng, bách, thông kiểu Nhật nhìn rất hấp dẫn nhưng thường không hợp khí hậu đồng bằng nóng ẩm. Chúng cần mùa đông lạnh thật sự để nghỉ, cần nắng gắt và gió khô. Ở vùng cao như Đà Lạt, một số loài sống tốt hơn; ở Hà Nội, TP.HCM, chúng thường suy dần sau một hai năm dù được chăm kỹ.
Người mới nên để nhóm cây này sau khi đã chơi thành thạo một hai loài nhiệt đới, hoặc chỉ chọn tùng la hán nếu muốn một cây lá kim.
Bảng so sánh nhanh
Bảng dưới tóm tắt theo đánh giá chung của người chơi; từng cây cụ thể còn phụ thuộc nguồn gốc và cách chăm.
| Loài | Chịu cắt | Lá thu nhỏ | Nhu cầu nắng | Hợp miền Bắc | Hợp miền Nam |
|---|---|---|---|---|---|
| Si, sanh | Rất tốt | Tốt | Vừa đến nhiều | Tốt | Tốt |
| Sung | Tốt | Vừa | Nhiều | Tốt | Tốt |
| Khế | Tốt | Lá nhỏ sẵn | Nhiều | Khá | Tốt |
| Bùm sụm | Tốt | Lá nhỏ sẵn | Nhiều | Cần che rét | Tốt |
| Mai chiếu thuỷ | Tốt | Lá nhỏ sẵn | Nhiều | Cần chỗ ấm | Rất hợp |
| Linh sam | Khá | Lá nhỏ sẵn | Nhiều | Khá | Rất hợp |
| Tùng la hán | Vừa | Chậm | Vừa đến nhiều | Rất hợp | Khá |
"Hợp miền" ở đây chỉ mức độ cây sống khoẻ quanh năm mà không cần che chắn đặc biệt. Không có nghĩa loài ghi "cần che rét" không chơi được ở miền Bắc; chỉ là bạn cần một góc kín gió, hoặc mang cây vào hiên trong những đợt rét đậm.
Gợi ý tổ hợp theo hoàn cảnh nhà ở
Thay vì mua một loạt loài, hãy chọn hai ba loài hợp chỗ ở để học sâu. Một vài tổ hợp tham khảo:
- Ban công chung cư hướng Đông, miền Bắc: một cây si hoặc sanh để tập cắt tỉa, một cây khế để học cây hoa lá nhỏ, thêm tùng la hán nếu muốn cây bền qua mùa đông.
- Sân thượng nhà phố nắng cả ngày, miền Nam: mai chiếu thuỷ, linh sam giâm, bùm sụm — ba cây ưa nắng, ra hoa, chịu khí hậu nóng; nhớ che lưới chiều.
- Lan can hẹp, ít thời gian tưới: chọn họ Sung trong chậu sâu hơn bình thường; tránh bùm sụm mini vì khô quá nhanh.
- Muốn một cây để trưng trong nhà nhiều ngày: si lá nhỏ trong chậu vừa, kèm đèn trồng cây, xoay ra ban công định kỳ.
- Gia đình có trẻ nhỏ tham gia: khế và sung — dễ, có hoa, có quả để trẻ quan sát; nhắc trẻ không nghịch nhựa mủ của sung.
Những loài người mới nên để sau
Ngoài các cây lá kim ôn đới đã nói, có vài nhóm cây trông hấp dẫn ở chợ cây nhưng làm người mới nản. Thứ nhất là những phôi thân rất già mà bộ rễ đã bị cắt cụt khi đào, thường được bán kèm lời hứa "cây đã thuần". Cây loại này có thể trông khoẻ nhiều tháng nhờ năng lượng dự trữ rồi suy đột ngột; người có kinh nghiệm cứu được, người mới thường không.
Thứ hai là những loài sinh trưởng rất chậm và không chịu cắt vào gỗ già: cắt sai một nhát là mất cành vĩnh viễn. Thứ ba là cây đã được ép hoa, ép trái để bán dịp lễ Tết, vì cây đang kiệt sức sau khi bị ép. Mua về chơi ngắn ngày thì được, nhưng nếu định làm bonsai lâu dài, hãy chọn cây đang trong giai đoạn mọc khoẻ, không hoa không trái.
Khi đã có một hai năm kinh nghiệm với các loài dễ, bạn sẽ đọc được tình trạng cây tốt hơn, và việc thử những loài khó trở thành thử thách thú vị chứ không phải một lần mất tiền mất cây.
Câu hỏi thường gặp
Cây cảnh trong nhà như kim tiền, lưỡi hổ có làm bonsai được không?
Không hợp. Bonsai cần cây có thân gỗ, phân cành, chịu cắt và bật chồi lại. Các cây lá mọng như kim tiền, lưỡi hổ không có cấu trúc thân cành như vậy, cắt đi không mọc lại thành cành mới; chúng đẹp nhất khi chơi như cây kiểng lá.
Cây ăn quả như ổi, chanh, quất có làm bonsai được không?
Được, nhiều người chơi bonsai ổi, chanh, quất, lựu ở cỡ vừa. Lá và quả to hơn các loài kể trên nên khó làm mini. Cây ra quả cần nắng nhiều và bón kali đủ; nếu cây còn đang nuôi dáng, nên ngắt bớt quả để cây không suy.
Mua cây non ở chợ cây về làm bonsai có được không?
Được, thậm chí là cách học tốt và rẻ. Chọn cây non khoẻ, có thân hơi to và cành phân sớm. Trồng vài năm trong chậu luyện để thân to rồi mới tạo dáng; trong lúc chờ, tập tỉa và uốn trên chính cây đó.
Có loài nào ít bị sâu bệnh để người mới bớt lo không?
Si và sanh khá chống chịu, nhưng vẫn có thể bị rệp sáp, rệp vảy khi đặt chỗ bí gió. Tùng la hán ít bị sâu bệnh hơn nhiều loài lá rộng. Không loài nào miễn nhiễm; đặt cây chỗ thoáng, nắng đủ là cách phòng chung tốt nhất.
Cây đào, cây mai vàng chơi Tết có làm bonsai quanh năm được không?
Được, mai vàng và đào đều có người chơi thành cây thế. Tuy nhiên chúng cần chế độ chăm riêng theo mùa, như lặt lá, điều chỉnh thời điểm ra hoa, và cây chơi Tết bị ép hoa thường yếu sau Tết, cần phục hồi một mùa trước khi tạo dáng.
Có nên chơi nhiều loài cùng lúc khi mới bắt đầu?
Hai ba loài là vừa. Mỗi loài có nhịp tưới, nhu cầu nắng và mùa tỉa khác nhau; chơi quá nhiều loài cùng lúc dễ lẫn và cây nào cũng chăm nửa vời. Khi đã thuộc một loài, việc học loài mới nhanh hơn rất nhiều.