Đi vắng dưới khoảng một tuần, phần lớn cây chậu chỉ cần được tưới đẫm trước khi đi, gom vào một chỗ sáng vừa, tránh nắng gắt và gió, là đủ. Đi một hai tuần thì thêm hệ tưới bấc từ xô nước, chai nhỏ giọt hoặc trùm túi giữ ẩm cho cây nhỏ. Đi lâu hơn ba tuần, hoặc có nhiều cây ban công nắng gắt, thì cần người tưới hộ hoặc hệ tưới nhỏ giọt có hẹn giờ.
Nguyên tắc chung là giảm lượng nước cây mất đi và tăng lượng nước cây có thể lấy, nhưng không biến chậu thành đầm lầy. Lỗi hay gặp nhất không phải cây khát mà là người chủ lo quá, ngâm chậu trong chậu nước cả tuần, về nhà thấy rễ thối. Bài này đi theo độ dài chuyến đi, rồi nói về những cây cần lưu ý riêng và cách nhờ người tưới hộ sao cho đúng.
Chuẩn bị chung trước bất kỳ chuyến đi nào
Một hai ngày trước khi đi, tưới đẫm tất cả các chậu cần nước, để nước thừa chảy hết và đổ đĩa lót. Tưới ngay trước lúc ra khỏi nhà thì đất chưa kịp ráo, chậu nặng nề và dễ úng nếu trời chuyển mát. Cắt bỏ hoa đang nở, nụ lớn và lá già sắp rụng: hoa tiêu tốn nhiều nước, lá rụng nằm trên mặt chậu dễ mốc khi không ai dọn.
Dời cây ra khỏi chỗ nắng gắt. Cây ở bậu cửa hướng Tây, ban công nắng chiều nên lùi vào chỗ sáng gián tiếp; ít sáng hơn một chút thì cây ít thoát hơi nước hơn, chịu khô lâu hơn. Đừng dời vào chỗ tối hẳn, đi một hai tuần trong tối cây sẽ rụng lá. Gom các chậu lại gần nhau: một nhóm cây tạo vùng không khí ẩm hơn quanh lá so với từng chậu đứng riêng.
Không bón phân trong vài tuần trước chuyến đi, để cây không ra đợt lá non mềm cần nhiều nước đúng lúc vắng chủ. Kiểm tra sâu hại kỹ, vì vài tuần không ai để mắt là đủ để rệp sáp hay nhện đỏ lan khắp nhóm cây đang đứng sát nhau. Nếu tắt điện toàn nhà, nhớ rằng đèn trồng cây, quạt và máy tạo ẩm cũng tắt theo.
Chọn cách theo độ dài chuyến đi
Bảng dưới là gợi ý cho cây lá trong nhà; cây ban công nắng gió khô nhanh hơn nhiều, nên xếp chúng vào hàng của chuyến đi dài hơn một bậc.
| Độ dài chuyến đi | Cách làm gợi ý | Lưu ý |
|---|---|---|
| Dưới 5 ngày | Tưới đẫm trước, gom cây, dời khỏi nắng gắt | Sen đá, xương rồng, lưỡi hổ, kim tiền không cần làm gì thêm |
| Khoảng 1 tuần | Thêm bấc tưới cho cây ưa ẩm, trùm túi cho chậu nhỏ, kê chậu trên khay sỏi ẩm | Thử hệ bấc ở nhà vài ngày trước khi đi |
| 1–2 tuần | Hệ bấc từ xô nước, chai nhỏ giọt, chậu tự tưới đổ đầy ngăn nước | Cây ban công nên dồn vào chỗ râm có mái che |
| Trên 3 tuần | Nhờ người tưới hộ định kỳ hoặc hệ tưới nhỏ giọt có hẹn giờ | Viết hướng dẫn rõ cho người tưới hộ |
Mức nào cũng nên dựa trên quan sát thực tế: chậu nào ở nhà thường khô sau ba ngày thì đi năm ngày là đã quá giới hạn của nó; chậu nào thường mười ngày mới khô thì đi một tuần không cần làm gì.
Tưới bấc từ xô nước
Đây là cách rẻ và hiệu quả nhất cho chuyến đi một hai tuần với nhiều chậu cây lá. Bấc dẫn nước từ xô lên đất nhờ hiện tượng mao dẫn, cây hút tới đâu nước lên tới đó.
- Chọn bấc: dây sợi bông, dải vải cotton cắt từ áo thun cũ, hoặc dây bấc chuyên dụng; dây nilon trơn không dẫn nước.
- Ngâm ướt toàn bộ dây trước khi dùng; dây khô dẫn nước rất chậm lúc đầu.
- Đặt xô hoặc thau nước ngang hoặc cao hơn mặt chậu một chút, ở giữa nhóm cây.
- Cắm một đầu dây sâu vào đất chậu, khoảng một nửa chiều sâu chậu, gần vùng rễ; đầu kia thả chìm xuống đáy xô, có thể buộc vật nặng để giữ.
- Mỗi chậu một dây, chậu lớn có thể hai dây. Tưới đẫm các chậu lần cuối để đất và dây thông nước với nhau.
- Thử hệ thống ở nhà ba bốn ngày trước khi đi: đất có ẩm đều không, xô cạn nhanh hay chậm, chậu nào khô, chậu nào quá ướt, rồi điều chỉnh số dây.
Giới hạn của tưới bấc: không hợp sen đá, xương rồng, lưỡi hổ vì giữ đất luôn ẩm; đất quá chặt hoặc quá thô dẫn nước kém. Để xô xa nắng và đậy bớt miệng để nước không bốc hơi nhanh và muỗi không đẻ.
Những cách khác cho cây nhỏ và vừa
Chai nhỏ giọt. Chai nhựa đục một hai lỗ nhỏ ở nắp, đổ đầy nước, cắm ngược xuống đất cạnh thành chậu. Tốc độ chảy khó kiểm soát: lỗ to thì chai cạn trong một buổi, đất sũng; lỗ quá nhỏ thì tắc. Thử ở nhà trước vài lần. Các đầu cắm bằng gốm, đất nung bán sẵn cho chai nhựa thấm nước đều hơn.
Trùm túi giữ ẩm. Với chậu nhỏ, cây giâm cành, dương xỉ, tưới đẫm rồi trùm kín bằng túi nilon trong, dùng que chống để túi không chạm lá, buộc ở miệng chậu. Hơi nước đọng lại và nhỏ xuống, cây gần như không mất nước. Đặt túi ở chỗ sáng gián tiếp, tuyệt đối không ra nắng vì trong túi sẽ rất nóng.
Khay sỏi ẩm, chậu lồng chậu. Đặt chậu trên khay sỏi có nước, mặt nước thấp hơn đáy chậu; hoặc đặt chậu nhỏ vào trong chậu lớn hơn, nhồi rêu hoặc xơ dừa ẩm vào khe giữa. Hai cách này chủ yếu làm chậm tốc độ khô, phù hợp chuyến đi ngắn.
Chậu tự tưới. Nếu đã có sẵn chậu tự tưới thì đổ đầy ngăn nước trước khi đi; một ngăn đầy thường đủ cho cây lá cỡ vừa trong khoảng một tuần trở lên tuỳ cây và mùa. Không nên chuyển cây sang chậu tự tưới ngay trước chuyến đi, vì cây cần thời gian để rễ làm quen.
Bồn tắm hoặc chậu rửa. Một số người đặt cây lên khăn dày ướt trong bồn tắm có cửa sổ, đáy bồn có chút nước. Cách này được cho chuyến đi ngắn, nhưng cây không được ngâm trực tiếp đáy chậu trong nước nhiều ngày.
Cây ban công và cây cần lưu ý riêng
Cây ban công, sân thượng ở miền Nam mùa khô, miền Bắc mùa hè là nhóm khó nhất khi đi vắng: nắng và gió có thể làm chậu nhỏ khô trong một ngày. Dồn các chậu nhỏ vào chỗ có mái che, sát tường, xa lan can gió lùa; chậu lớn đặt quanh làm hàng rào chắn gió. Che lưới cắt nắng nếu có. Với những ban công nhiều cây, bộ tưới nhỏ giọt có hẹn giờ nối vòi nước là khoản đầu tư đáng cân nhắc, nhưng phải chạy thử vài tuần khi bạn còn ở nhà và kiểm tra rò rỉ, vì một ống tuột lúc vắng nhà có thể gây ngập ban công.
Sen đá, xương rồng gần như là cây dễ để lại nhất: tưới đẫm trước khi đi vài ngày, đặt chỗ sáng, đi hai ba tuần vẫn ổn, nhất là vào mùa mưa. Mùa nồm miền Bắc thì ngược lại, nên để khô, đừng tưới ngay trước khi đi. Bonsai chậu nông là nhóm khó nhất trong nhà người chơi: chậu nông, ít đất, khô rất nhanh; đi lâu nên gửi cây cho người cùng chơi hoặc đặt chậu trên khay cát ẩm ở chỗ râm.
Dịp Tết là lúc nhiều nhà vắng lâu nhất trong năm, đúng thời điểm miền Bắc rét và nồm, miền Nam khô hanh. Ở miền Bắc, cây trong nhà kín ít thoát nước, thường cần tưới ít hơn bạn lo; ở miền Nam, cây ban công cần sắp xếp kỹ hơn.
Một cách học rất hiệu quả là làm một chuyến đi giả: vào một tuần bình thường, chuẩn bị cây y như sắp đi xa, rồi không tưới chậu nào trong vài ngày, chỉ quan sát và ghi lại. Chậu nào khô trước, chậu nào hệ bấc dẫn nước kém, chậu nào bị nắng xiên vào buổi chiều mà bạn không để ý, tất cả lộ ra khi bạn còn ở nhà để sửa. Lần đi thật sau đó, bạn biết chính xác chậu nào cần thêm dây bấc, chậu nào cần dời chỗ, và chậu nào không cần làm gì.
Cây nào chịu vắng nhà tốt, cây nào cần lo trước
Chịu tốt nhất. Sen đá, xương rồng, lưỡi hổ, kim tiền, cây có củ hoặc thân mọng nước. Những cây này trữ nước trong lá, thân, củ, nên một hai tuần không tưới thường không sao, nhất là ở trong nhà.
Chịu khá. Trầu bà, monstera, cây lá họ Ráy dày lá, cau cảnh, phát tài. Đất giữ ẩm được khoảng một tuần trong nhà nếu được tưới đẫm và tránh nắng; lâu hơn cần bấc hoặc người tưới hộ.
Cần lo trước. Dương xỉ, cây lá mỏng ưa ẩm, cây hoa đang nở, cây giâm cành mới ra rễ, bonsai chậu nông và hầu hết cây ban công nắng. Đây là nhóm nên được dùng hệ bấc, trùm túi hoặc gửi người tưới.
Cây con, hạt đang ươm. Khó để lại nhất vì đất mỏng, rễ nông. Cách đơn giản là đặt khay ươm trong hộp nhựa trong có nắp, tạo môi trường kín ẩm, để chỗ sáng gián tiếp.
Nhờ người tưới hộ sao cho đúng
Người tưới hộ thiện chí nhưng không quen cây của bạn rất dễ tưới quá tay. Một tờ hướng dẫn ngắn dán gần chỗ cây giúp tránh phần lớn sự cố:
- Chia cây thành nhóm và đánh dấu bằng màu băng keo trên chậu: nhóm tưới mỗi lần tới, nhóm tưới cách một lần, nhóm không tưới (sen đá, xương rồng).
- Ghi rõ lượng nước bằng vật dụng cụ thể, ví dụ một ca nhựa cho chậu nhỏ, hai ca cho chậu vừa, thay cho chữ "tưới vừa đủ".
- Dặn đổ nước đọng ở đĩa lót sau khi tưới.
- Hướng dẫn cách thử đất bằng ngón tay, và nguyên tắc khi không chắc thì không tưới.
- Chỉ chỗ để bình tưới, chỗ ổ hẹn giờ đèn, và không cần di chuyển cây.
- Nhờ chụp vài tấm ảnh nhóm cây mỗi lần qua, để bạn nhận ra sớm nếu có cây rũ.
Nếu có thể, tưới thử cùng người đó một lần trước khi đi. Và khi về nhà, đừng ngay lập tức tưới bù hay bón phân; thử đất từng chậu, quan sát vài ngày rồi trở lại nhịp chăm bình thường.
Nếu người tưới hộ là hàng xóm hoặc bạn bè không quen chơi cây, nên để sẵn bình tưới đã đổ đầy, đặt cạnh nhóm cây, và gom những chậu không cần tưới sang một chỗ riêng. Càng ít quyết định người đó phải tự đưa ra, càng ít khả năng cây bị tưới nhầm.
Câu hỏi thường gặp
Ngâm chậu vào chậu nước cả tuần khi đi vắng có được không?
Không nên. Ngâm đáy chậu trong nước nhiều ngày làm đất sũng liên tục, rễ thiếu ôxy và dễ thối, nhất là với cây không ưa ẩm. Ngâm chỉ dùng trong khoảng nửa giờ để đất hút nước, rồi nhấc ra.
Có thể dùng gel giữ ẩm trộn vào đất trước khi đi không?
Hạt giữ ẩm trộn vào đất có thể giữ thêm nước, nhưng cần trộn khi thay đất chứ không phải rắc lên mặt chậu ngay trước chuyến đi. Với cây hay úng, đất giữ nước nhiều hơn lại là bất lợi. Cách an toàn hơn vẫn là gom cây, tưới bấc.
Sen đá đi vắng một tháng có sao không?
Sen đá khoẻ, đặt chỗ sáng có mái che, tưới đẫm trước khi đi vài ngày thường chịu được vài tuần. Một tháng trong mùa nắng gắt thì lá già có thể teo, nhưng thường hồi lại khi được tưới. Mùa mưa thì mối lo là cây bị mưa tạt nhiều hơn là khô.
Có cần bật máy lạnh cho cây khi đi vắng không?
Không cần. Cây nhiệt đới chịu được nhiệt độ phòng đóng cửa ở hầu hết nơi tại Việt Nam, miễn là không đặt sát kính nắng chiều. Đóng kín nhà làm không khí ẩm hơn, có khi còn tốt cho cây. Chỉ lưu ý đợt rét đậm miền Bắc với cây để gần cửa hở.
Về nhà thấy cây rũ thì làm gì trước?
Thử đất trước khi tưới. Đất khô thì tưới đẫm hoặc ngâm đáy nửa giờ, đặt cây chỗ râm, thường cây căng lại sau vài giờ. Đất ẩm mà cây rũ thì nghi úng rễ hoặc nóng, kiểm rễ và xem chỗ đặt. Không bón phân trong vài tuần đầu.
Hệ tưới bấc có làm đất bị úng không?
Bấc chỉ dẫn nước khi đất khô hơn bấc, nên ít gây úng hơn chai nhỏ giọt. Tuy nhiên với giá thể giữ nước nhiều, nhiều dây bấc cho một chậu nhỏ, hoặc xô đặt cao hơn hẳn chậu, đất có thể ẩm hơn cây muốn. Vì vậy cần chạy thử trước khi đi.