Đèn trồng cây trong nhà nên là đèn LED ánh sáng trắng toàn phổ, đặt đủ gần lá theo khuyến nghị của nhà sản xuất (với đèn thanh hoặc bóng công suất nhỏ thường chỉ vài chục phân), bật khoảng 12–14 giờ mỗi ngày qua ổ hẹn giờ và tắt hẳn vào ban đêm. Chỉ số đáng nhìn trên bao bì là PPFD tại một khoảng cách cụ thể, tức lượng ánh sáng hữu ích cho quang hợp rơi xuống mặt lá, chứ không phải công suất hay độ sáng lumen.
Đèn trồng cây hữu ích nhất cho ba nhóm người: nhà ống, căn hộ thiếu cửa sổ; người muốn chơi sen đá, xương rồng trong nhà mà không có bậu cửa nắng; và người ươm hạt, giâm cành cần ánh sáng đều. Bài này không giới thiệu thương hiệu mà giải thích nguyên lý để bạn tự đọc thông số, tự bố trí, và tránh những lỗi phổ biến khiến đèn bật cả năm mà cây vẫn vươn dài.
Cây "nhìn" ánh sáng khác mắt người
Mắt người nhạy nhất với ánh sáng xanh lục – vàng, nên các đơn vị đo độ sáng quen thuộc như lumen và lux được tính theo độ nhạy của mắt. Cây quang hợp bằng ánh sáng trong dải khoảng 400–700 nanomet, gọi là PAR, và dùng mạnh nhất phần xanh lam và đỏ, dù phần xanh lục vẫn có ích, nhất là với những lớp lá dưới tán. Vì vậy một bóng đèn rất "sáng" với mắt người chưa chắc nuôi cây tốt, và ngược lại đèn tím hồng trông tối mà lại có hiệu quả quang hợp không tệ.
Hai đơn vị bạn sẽ gặp trên thông số đèn trồng cây chuyên dụng: PPFD (micromol photon trên mét vuông mỗi giây) cho biết cường độ ánh sáng hữu ích tại mặt lá ở một khoảng cách; DLI (mol trên mét vuông mỗi ngày) là tổng lượng ánh sáng cây nhận trong cả ngày, tính bằng PPFD nhân số giây đèn bật. Ví dụ giả định: một vị trí nhận PPFD 100 trong 12 giờ sẽ có DLI khoảng 4,3 mol. Cùng một DLI có thể đạt bằng đèn mạnh bật ngắn hoặc đèn yếu bật dài, trong giới hạn cây cần một khoảng tối để nghỉ.
Bạn không cần đo chính xác để trồng cây cảnh. Nắm nguyên lý để hiểu rằng khoảng cách và số giờ bật quan trọng ngang loại đèn, và rằng cây lá trong nhà cần ít sáng hơn nhiều so với sen đá, cây ăn quả, cây hoa.
So sánh các loại đèn hay dùng
Trên thị trường có nhiều kiểu đèn được gọi là đèn trồng cây. Bảng dưới so sánh theo những điểm người chơi cây cảnh tại nhà quan tâm.
| Loại đèn | Ưu điểm | Nhược điểm | Hợp với |
|---|---|---|---|
| LED trắng toàn phổ (thanh, bảng, bóng đui xoáy) | Ánh sáng dễ chịu, nhìn cây đúng màu, ít nóng, tiết kiệm điện | Loại rẻ không ghi PPFD, khó biết cường độ thật | Phần lớn góc cây trong nhà, kệ cây |
| LED đỏ – xanh (ánh tím hồng) | Hiệu quả quang hợp cao trên mỗi oát | Ánh tím khó chịu trong phòng ở, nhìn cây sai màu, khó phát hiện sâu bệnh | Kệ ươm, tủ trồng kín, phòng không ở |
| Đèn tuýp LED thường 4000–6500K | Rẻ, dễ mua, dễ lắp thành kệ | Cường độ thấp, phải đặt rất gần lá | Cây con, giâm cành, cây lá chịu bóng |
| Đèn huỳnh quang, compact | Đã quen dùng lâu năm | Nóng hơn LED, giảm sáng theo thời gian, có thuỷ ngân khi vỡ | Thay dần bằng LED khi hỏng |
| Đèn sợi đốt, halogen | Không có | Rất nóng, phần lớn năng lượng thành nhiệt, ít ánh sáng hữu ích | Không nên dùng cho cây |
Với người chơi cây trong phòng ở, LED trắng toàn phổ là lựa chọn hợp lý vì bạn còn sống cùng thứ ánh sáng ấy. Nhiệt độ màu khoảng 4000K tới 6500K đều dùng được; ánh trắng ấm hơn dễ chịu cho phòng khách, ánh trắng lạnh hơn thường phổ biến ở kệ ươm.
Treo cách lá bao xa
Cường độ ánh sáng giảm rất nhanh khi đèn ra xa: với một bóng đèn nhỏ, tăng gấp đôi khoảng cách có thể làm lượng sáng tới lá giảm còn khoảng một phần tư. Đây là lỗi hay gặp nhất: đèn gắn sát trần, cây đặt dưới sàn cách hơn một mét, đèn bật mười mấy tiếng mà cây vẫn vươn dài vì thực tế nhận được rất ít sáng. Đèn thanh, đèn tuýp nên ở gần lá hơn nhiều so với cảm giác của người mới.
Khoảng cách chuẩn phụ thuộc công suất và thiết kế đèn, nên ưu tiên số liệu nhà sản xuất cung cấp (bảng PPFD theo khoảng cách nếu có). Khi không có thông số, có thể bắt đầu ở mức gần vừa phải rồi quan sát cây trong vài tuần: lá mới ra ngắn đốt, màu đậm, cây không nghiêng về phía nào là đủ sáng; lá bạc màu, vàng nhạt ở đỉnh tán gần đèn, mép lá cháy là quá gần hoặc quá mạnh, nâng đèn lên.
Với kệ nhiều tầng, mỗi tầng một thanh đèn riêng đặt phía trên tán cây của tầng đó hiệu quả hơn nhiều so với một đèn to chiếu từ trên cùng. Cây cao thấp khác nhau trên cùng một tầng thì kê chậu thấp lên cao để ngọn các cây gần bằng nhau, hoặc đặt cây ưa sáng ở giữa vùng chiếu, cây chịu bóng ở rìa.
Bật bao nhiêu giờ và vì sao cần bóng tối
Cây lá trong nhà. Nhiều người chơi để đèn chạy khoảng 12–14 giờ mỗi ngày. Nếu đèn chỉ bổ sung cho cửa sổ, có thể bật vào buổi chiều tối để kéo dài ngày, hoặc bật vào những ngày âm u, mùa đông miền Bắc trời xám nhiều ngày liên tiếp.
Sen đá, xương rồng. Cần cường độ cao hơn hẳn cây lá; với đèn yếu thì kéo dài số giờ không bù được, cây vẫn vươn và mất màu. Đặt sen đá gần đèn hơn và dùng đèn mạnh hơn là cách đúng.
Cây con, giâm cành. Ánh sáng đều, không quá mạnh, thời lượng dài giúp cây con không vươn. Đặt đèn gần, nâng dần lên khi cây lớn.
Không bật 24 giờ. Phần lớn cây cần một khoảng tối mỗi ngày cho các quá trình sinh lý về đêm. Bật đèn suốt ngày đêm không làm cây lớn nhanh hơn tương xứng và có thể gây stress, lá biến màu ở một số loài.
Cây cảm ứng quang kỳ. Một số cây ra hoa hoặc đổi màu theo độ dài đêm, như trạng nguyên cần nhiều đêm dài liên tục để lá bắc đỏ lên, hay một số loài lan, hoa đêm ngắn. Đèn trong phòng bật khuya có thể làm những cây này không ra hoa; đặt chúng ở chỗ không bị đèn chiếu buổi tối.
Dùng ổ hẹn giờ. Ổ cắm hẹn giờ cơ hoặc điện tử giúp nhịp sáng tối đều đặn mỗi ngày, cũng là công cụ quan trọng khi bạn đi vắng. Bật tắt bằng tay thường không đều, cây khó thích nghi.
Đọc thông số trên hộp đèn
Hộp đèn trồng cây thường in rất nhiều con số, có con số hữu ích, có con số chủ yếu để quảng cáo. Những mục nên đọc và cách hiểu:
- Công suất tiêu thụ thực tế (W): cho biết điện năng dùng; cẩn thận với cụm "tương đương" hay "thay thế bóng" vì đó không phải công suất thật.
- PPF (micromol mỗi giây): tổng lượng ánh sáng hữu ích đèn phát ra; chia cho công suất ra hiệu suất, con số càng cao đèn càng tiết kiệm.
- PPFD theo khoảng cách: mục quý nhất, cho biết ở độ cao bao nhiêu thì mặt lá nhận bao nhiêu; đèn tử tế thường có bảng hoặc sơ đồ.
- Nhiệt độ màu (K) và chỉ số hoàn màu (CRI): ảnh hưởng tới cảm giác trong phòng và việc nhìn ra màu lá thật để phát hiện bệnh sớm.
- Độ chống nước, chống bụi (IP) và dấu hợp chuẩn điện: quan trọng khi đèn đặt gần chỗ tưới, chỗ ẩm.
- Lumen, lux: đo theo mắt người, chỉ dùng để so sơ bộ giữa các đèn trắng cùng loại, không nói được đèn nuôi cây tốt tới đâu.
Nếu hộp đèn chỉ có mỗi công suất và chữ "toàn phổ", hãy coi đó là đèn thường, đặt gần lá và quan sát cây để điều chỉnh.
Dựng một góc cây có đèn: các bước
Một kệ cây có đèn trong căn hộ không cần đắt hay cầu kỳ. Trình tự gợi ý:
- Chọn vị trí gần ổ điện, xa chỗ nước bắn, có thể lau dọn được; tránh đặt sát rèm vải và đồ dễ cháy.
- Chọn kệ có tầng đủ cao để treo đèn phía trên cây và còn khoảng điều chỉnh độ cao; kệ kim loại, kệ gỗ đều được.
- Chọn đèn LED toàn phổ có thông số rõ ràng, dây và bộ nguồn có dấu hợp chuẩn, ưu tiên loại có thể treo hoặc dán nam châm để điều chỉnh độ cao.
- Lắp đèn, đi dây gọn, dùng ổ cắm có hẹn giờ; đặt ổ cắm cao hơn mặt chậu, không để dây nằm dưới đĩa lót nước.
- Xếp cây theo nhu cầu sáng: cây ưa sáng ở giữa vùng chiếu, gần đèn; cây chịu bóng ở rìa hoặc tầng dưới.
- Theo dõi lá mới trong hai ba tuần đầu, điều chỉnh độ cao đèn và thời gian bật.
- Nhớ rằng cây dưới đèn hút nước nhiều hơn khi ở góc tối; thử đất thường xuyên hơn trong tháng đầu.
An toàn điện là chuyện không được bỏ qua: nước tưới, độ ẩm cao và ổ cắm nối dài lỏng lẻo là sự kết hợp nguy hiểm, nhất là nhà có trẻ nhỏ. Lau khô kệ sau khi tưới, kiểm tra dây và nguồn định kỳ, không dùng đèn có vỏ nứt, dây chảy nhựa.
Những lỗi hay gặp với đèn trồng cây
Lỗi thứ nhất là mua đèn theo công suất. Hai đèn cùng công suất có thể phát lượng ánh sáng hữu ích khác nhau đáng kể tuỳ chất lượng chip LED và bộ nguồn; một số đèn rẻ ghi công suất "tương đương" chứ không phải công suất tiêu thụ thật. Khi so sánh, xem thông số PPFD theo khoảng cách, nếu không có thì xem công suất thực tế và hiệu suất ghi trên nhãn.
Lỗi thứ hai là kỳ vọng đèn thay được hoàn toàn nắng ngoài trời cho cây ưa nắng. Một thanh LED nhỏ đủ nuôi trầu bà, kim tiền, dương xỉ, nhưng để hoa giấy, hoa hồng ra hoa đều trong nhà thì cần cường độ cao hơn rất nhiều, chi phí đèn và điện tăng tương ứng. Cây ưa nắng tốt nhất vẫn nên ở ban công, bậu cửa nắng.
Lỗi thứ ba là bật đèn mà quên chỉnh cách chăm. Cây dưới đèn quang hợp mạnh hơn, hút nước nhiều hơn và cần dinh dưỡng đều hơn so với khi ở góc tối; lịch tưới cũ có thể khiến cây khát. Ngược lại, khi đi vắng mà ổ hẹn giờ hỏng, cây quen đèn bị bỏ trong tối nhiều ngày sẽ rụng lá. Kiểm tra ổ hẹn giờ trước những chuyến đi dài.
Câu hỏi thường gặp
Đèn LED chiếu sáng bình thường trong nhà có dùng làm đèn trồng cây được không?
Được, nếu đặt đủ gần lá và bật đủ lâu. Đèn LED trắng thông thường vẫn phát ánh sáng trong dải cây dùng được; khác biệt chủ yếu là cường độ tại mặt lá. Một bóng đèn đui xoáy công suất vừa đặt cách cây vài chục phân có thể nuôi được cây lá chịu bóng.
Ánh đèn tím hồng có hại cho mắt không?
Ánh sáng màu tím hồng không phải tia cực tím, nhưng nhìn lâu gây khó chịu, mỏi mắt và làm khó nhận ra màu lá thật. Một số đèn trồng cây có phát thêm tia cực tím hoặc hồng ngoại; với loại đó, nên đọc khuyến cáo của nhà sản xuất và không nhìn thẳng vào đèn.
Đèn trồng cây tốn nhiều điện không?
Tuỳ công suất và số giờ bật. Cách tự tính: công suất tiêu thụ thực tế (oát) nhân số giờ bật mỗi ngày nhân số ngày trong tháng, chia một nghìn, ra số kWh. Ví dụ giả định một đèn 20 W bật 12 giờ mỗi ngày dùng khoảng 7,2 kWh mỗi tháng.
Có cần tắt đèn khi trời nắng không?
Nếu cây đặt ở chỗ có cửa sổ sáng, bật đèn giữa trưa nắng ít thêm được bao nhiêu. Nhiều người hẹn giờ cho đèn bật vào sáng sớm và chiều tối để kéo dài ngày. Nếu cây hoàn toàn dựa vào đèn thì bật theo khung giờ cố định mỗi ngày.
Cây dưới đèn bị bạc lá, cháy lá là sao?
Thường do đèn quá gần hoặc quá mạnh so với loại cây, nhất là cây lá mỏng chịu bóng. Nâng đèn cao lên hoặc dời cây ra rìa vùng chiếu. Kiểm tra cả nhiệt: đèn công suất lớn đặt sát có thể làm nóng mặt lá dù là LED.
Sen đá dưới đèn vẫn bị vươn dài thì sao?
Sen đá cần cường độ rất cao để giữ dáng chặt và màu đẹp. Vươn dưới đèn nghĩa là đèn chưa đủ mạnh hoặc quá xa. Hạ đèn gần hơn, dùng đèn mạnh hơn, và bổ sung thời gian ở bậu cửa nắng nếu có thể. Phần đã vươn không co lại được, có thể cắt ngọn giâm lại.