Ban công quây kính và lô gia kín là môi trường lai giữa trong nhà và ngoài trời: sáng hơn phòng khách nhưng thường ít nắng trực tiếp hơn ban công mở, nóng bí vào ban ngày nếu đóng kín, ẩm đọng vào ban đêm, và gần như không có gió. Hợp nhất ở đây là nhóm cây trong nhà ưa sáng như trầu bà, monstera, bàng Singapore, lan ý, lưỡi hổ, kim tiền, cùng một số cây hoa chịu bóng bán phần. Việc quan trọng nhất không phải chọn cây mà là mở thông gió đều đặn và đọc đúng lượng sáng qua lớp kính.
Nhiều căn hộ được bàn giao với ban công đã quây kính, hoặc chủ nhà tự lắp kính để chống mưa tạt, chống bụi. Cây đặt ở đó lúc đầu trông rất ổn rồi yếu dần sau vài tháng mà không rõ lý do. Bài này giải thích những gì đang diễn ra sau lớp kính và cách sắp xếp để cây sống lâu ở đó.
Kính lọc ánh sáng nhiều hơn mắt ta thấy
Mắt người tự điều chỉnh rất giỏi, nên một khoảng sau kính trông vẫn sáng sủa trong khi lượng ánh sáng thật sự tới lá đã giảm đáng kể. Kính thường trong suốt đã chặn một phần ánh sáng; kính màu, kính phản quang, kính dán phim cách nhiệt chặn nhiều hơn nữa, vì chính nhiệm vụ của chúng là giảm nắng và nhiệt vào nhà. Kính bám bụi, đọng nước mưa khô thành vệt cũng làm giảm thêm.
Ngoài lượng sáng, góc sáng cũng khác. Ban công mở nhận ánh sáng từ cả bầu trời phía trên; ban công có trần, có kính chỉ nhận ánh sáng qua mặt kính đứng, càng vào sâu càng tối nhanh. Một chậu cây đặt sát kính và một chậu đặt cách kính hai mét có thể nhận lượng sáng chênh nhau nhiều lần.
Cách đơn giản để đọc ánh sáng là quan sát bóng. Đưa bàn tay cách mặt lá một gang vào giữa buổi: bóng sắc nét là sáng mạnh, bóng mờ có viền rõ là sáng vừa, bóng nhoè gần như không thấy là sáng yếu. Làm vào vài thời điểm trong ngày và ở vài vị trí khác nhau, bạn sẽ có bản đồ ánh sáng của lô gia. Điện thoại có ứng dụng đo độ rọi cũng giúp so sánh tương đối giữa các vị trí, dù không chính xác như máy đo chuyên dụng.
Nhiệt bí ban trưa và ẩm đọng ban đêm
Một không gian quây kính hướng nắng hoạt động như nhà kính nhỏ: ánh nắng đi qua kính làm nóng sàn, tường, chậu, rồi nhiệt bị giữ lại vì không khí không thoát ra được. Vào giữa trưa và đầu giờ chiều những ngày nắng, nhiệt độ trong lô gia đóng kín có thể cao hơn hẳn ngoài trời. Lá cây sát kính bị cháy dù không có nắng chiếu thẳng, chỉ vì quá nóng.
Ban đêm, khi nhiệt độ ngoài trời giảm, mặt kính lạnh đi nhanh, hơi ẩm từ cây và đất ngưng đọng thành giọt trên kính và trên lá. Không khí không lưu thông nên lá ướt lâu, đất trong chậu khô chậm. Đó là điều kiện thuận lợi cho nấm lá, thối gốc, ruồi đất và rệp sáp, những thứ hay xuất hiện ở lô gia kín hơn là ban công mở.
Ở miền Bắc, mùa nồm làm tình trạng này nặng thêm: kính, tường, sàn lô gia ướt đẫm, cây trong chậu không khô nổi trong nhiều ngày. Ở miền Nam, mùa mưa với độ ẩm cao kéo dài cũng gây hệ quả tương tự. Cả hai trường hợp, chìa khoá đều là cho không khí di chuyển.
Thông gió: thói quen nhỏ quyết định sức khoẻ của cây
Nếu chỉ làm được một việc cho cây ở lô gia kín, hãy làm việc này. Cách làm cụ thể:
- Mở kính hằng ngày: hé một vài cánh vào buổi sáng và chiều mát; mở rộng hơn khi trời nắng gắt để nhiệt thoát ra, trừ khi có mưa tạt.
- Tạo luồng gió xuyên: mở đồng thời một cánh kính và cửa thông vào nhà, hoặc một cửa sổ phía đối diện, để không khí đi qua chứ không chỉ quẩn trong lô gia.
- Dùng quạt nhỏ: một chiếc quạt đặt chế độ nhẹ, quay chậm, chạy vài giờ mỗi ngày giúp lá khô và giảm nấm rõ rệt, nhất là mùa nồm.
- Mùa nồm ở miền Bắc: đóng kính khi không khí ngoài trời ẩm hơn bên trong, dùng quạt và máy hút ẩm nếu có, giảm tưới hẳn.
- Giữ khoảng cách giữa các chậu: tán lá không chạm nhau, không xếp cây sát kính đến mức lá dính vào mặt kính lạnh.
Thói quen thông gió cũng tốt cho chính căn hộ: lô gia bí là nơi mốc tường, mốc khung cửa nhanh nhất. Cây chỉ là thứ đầu tiên cho thấy không khí đang tù.
Chọn cây theo vị trí trong lô gia
Chia lô gia thành ba vùng theo khoảng cách tới kính và lượng sáng đọc được bằng phép thử bóng tay. Gợi ý dưới đây áp cho kính thường trong suốt, không dán phim tối.
| Vùng | Đặc điểm | Cây gợi ý |
|---|---|---|
| Sát kính hướng nắng | Sáng mạnh, nóng ban trưa | Lưỡi hổ, lô hội, sen đá lá dày, dứa cảnh, ngọc bút; kéo xa kính một chút những ngày nóng |
| Cách kính vừa phải | Sáng gián tiếp nhiều, ít nắng thẳng | Monstera, bàng Singapore, trầu bà các loại, kim tiền, cau tiểu trâm |
| Góc sâu, cạnh tường | Sáng yếu | Lan ý, trầu bà xanh, lưỡi hổ, kim tiền; không đặt cây hoa ở đây |
| Kệ treo cao gần trần | Nóng hơn sàn, ít gió | Cây rủ chịu nóng như trầu bà, cây mọng nước rủ; kiểm tra độ khô thường xuyên |
Cây hoa ưa nắng như hoa giấy, hồng, dạ yến thảo thường không ra hoa đều sau kính, trừ khi lô gia đón nắng trực tiếp nhiều giờ và được mở thông gió tốt. Muốn có hoa ở lô gia kín, chọn cây hoa chịu bóng bán phần như lan ý, hồng môn, và chấp nhận chúng ra hoa thưa hơn ngoài vườn.
Tưới ít hơn bạn nghĩ
Vì ít gió và ít nắng thẳng, đất trong chậu ở lô gia kín khô chậm hơn nhiều so với ban công mở. Người quen tưới theo lịch cố định, mỗi ngày hay cách ngày, rất dễ làm cây úng rễ ở đây. Dấu hiệu đầu tiên thường là lá dưới vàng, mềm, đất có mùi hôi, ruồi đất nhỏ bay quanh chậu.
Hãy tưới theo độ khô của đất. Ấn ngón tay xuống vài đốt hoặc cắm một que tre vào chậu rồi rút ra: đất còn bám ẩm thì chưa tưới. Nhấc chậu lên để cảm nhận trọng lượng lúc khô và lúc vừa tưới cũng là cách nhanh khi đã quen. Mùa nồm hoặc những tuần âm u, có chậu cả tuần mới cần tưới.
Giá thể cho cây ở lô gia kín nên thoáng hơn bình thường: thêm đá perlite, đá bọt hoặc vỏ thông vào hỗn hợp, dùng chậu có lỗ thoát nước, đổ nước đọng ở đĩa lót sau khi tưới. Chậu kiểu "chậu trong chậu" không có lỗ thoát ở chậu ngoài cần được dốc kiểm tra nước đọng thường xuyên, vì nước tích ở đáy là nơi rễ thối mà nhìn bên ngoài không thấy.
Kính màu, rèm, phim cách nhiệt và đèn bổ sung
Kính màu, phim cách nhiệt. Chúng làm lô gia mát hơn cho người nhưng tối hơn cho cây. Nếu đã dán phim tối, nên coi lô gia như một phòng trong nhà và chọn nhóm cây chịu bóng; cây ưa sáng sẽ vươn dài, lá nhỏ dần.
Rèm che. Rèm voan mỏng kéo vào buổi trưa giúp giảm nhiệt và nắng gắt cho cây sát kính mà vẫn giữ được phần lớn ánh sáng. Rèm cản sáng dày nếu đóng cả ngày thì cây sau rèm gần như sống trong bóng tối.
Đèn trồng cây. Với lô gia hướng Bắc hoặc bị toà đối diện che, một hai bóng đèn trồng cây phổ rộng, bật theo hẹn giờ vài giờ mỗi ngày, giúp cây ưa sáng giữ dáng. Đèn chỉ bổ sung cho ánh sáng tự nhiên, nên đặt ở khoảng cách vừa phải theo hướng dẫn của loại đèn, tránh để nóng lá.
Lau kính. Lau mặt kính trong và ngoài định kỳ là cách tăng ánh sáng rẻ nhất. Mặt ngoài ở tầng cao chỉ nên lau bằng dụng cụ dành cho việc đó từ bên trong, không với người ra ngoài.
Côn trùng và nấm hay gặp ở không gian kín
Lô gia kín ít thiên địch, ít gió và ẩm, nên khi một loài hại đã vào thì nó lan nhanh. Rệp sáp thường bám nách lá, mặt dưới lá như những đốm bông trắng; nhện đỏ bùng lên những lúc lô gia nóng khô; ruồi đất là những con ruồi đen nhỏ bay quanh mặt chậu ẩm, ấu trùng sống trong đất và gặm rễ non. Cây mới mua là nguồn mang chúng vào phổ biến nhất.
Phòng ngừa đơn giản hơn chữa: cách ly cây mới mua vài tuần ở một góc riêng, kiểm tra mặt dưới lá khi tưới, để mặt đất khô giữa hai lần tưới để ruồi đất không đẻ trứng, lau lá bụi định kỳ. Khi phát hiện, tách cây bị hại ra xa các chậu khác ngay.
Vì là không gian gắn liền với nhà, mọi việc phun xịt ở lô gia ảnh hưởng trực tiếp tới người sống trong nhà. Ưu tiên biện pháp thủ công như lau, rửa, cắt bỏ phần bị hại, bẫy dính màu vàng cho ruồi đất. Nếu phải dùng thuốc, mang cây ra chỗ thoáng, xa trẻ nhỏ và thú cưng. Chi tiết nhận diện và xử lý có ở chuyên mục sâu bệnh cây cảnh trong chậu.
Lô gia vừa phơi đồ, vừa đặt máy giặt, vừa trồng cây
Ở nhiều căn hộ, lô gia là chỗ của máy giặt, giàn phơi, bình nước nóng, dàn nóng điều hoà, và cây chỉ là phần chen vào. Cách sắp xếp hợp lý là chia lô gia theo chiều cao: dưới sàn và sát tường là máy giặt, chậu cây thấp; khoảng giữa là lối đi và chỗ đứng phơi đồ; phía trên là giàn phơi kéo lên được. Cây treo nên tránh đúng chỗ treo quần áo, vì nước nhỏ từ đồ ướt làm úng chậu, còn quần áo cọ vào lá thì dính bụi, dính côn trùng.
Dàn nóng điều hoà thổi ra luồng khí rất nóng khi chạy, đủ để làm cháy lá cây đặt trước mặt nó trong một buổi chiều. Giữ cây cách xa luồng thổi ra, không đặt cây che chắn dàn nóng vì vừa hại cây vừa làm máy chạy kém hiệu quả. Nước ngưng từ điều hoà, nếu được dẫn ra lô gia, không nên cho chảy thẳng vào chậu cây trừ khi lượng nước đó thấp và chậu thoát tốt.
Lô gia nhỏ chỉ nên có vài chậu khoẻ đặt ở chỗ sáng nhất. Một hai chậu lưỡi hổ, một chậu trầu bà rủ trên kệ cao, một chậu kim tiền ở góc là đủ để không gian dễ chịu mà vẫn đi lại, phơi đồ, sửa máy được.
Câu hỏi thường gặp
Cây đặt ở ban công kính có cần mang ra ngoài phơi nắng không?
Cây trong nhà ưa sáng gián tiếp thì không cần, chỉ cần vị trí đủ sáng và thông gió. Mang cây quen sống sau kính ra nắng thẳng đột ngột dễ làm cháy lá. Nếu muốn cho cây ra ngoài, tăng dần thời gian, bắt đầu bằng nắng sáng sớm.
Vì sao lá cây sát kính bị cháy dù không có nắng chiếu vào?
Thường do nhiệt bí sau kính vào buổi trưa, lá áp sát mặt kính nóng hoặc lạnh, hoặc nắng chiếu xiên qua kính vào một số giờ mà bạn không để ý. Kéo chậu lùi khỏi kính một khoảng, mở thông gió giờ trưa và kéo rèm mỏng khi nắng gắt.
Lô gia kín có nên đặt máy giặt, máy sấy cạnh cây không?
Máy giặt, máy sấy thải nhiệt và ẩm, máy sấy thông hơi còn làm không khí nóng ẩm hơn. Đặt cây cách xa đầu thoát hơi của máy sấy, không để cây hứng nước bắn khi giặt. Lô gia vừa giặt phơi vừa trồng cây càng cần mở thông gió nhiều.
Có nên đóng kính lô gia khi trời mưa bão?
Có. Khi mưa lớn, gió mạnh, đóng kính để bảo vệ cây và nhà. Sau khi trời tạnh, mở lại để không khí ẩm thoát ra. Ở tầng cao, kiểm tra cây cao, kệ treo trong lô gia không đổ vào mặt kính khi gió lùa qua khe.
Đèn trồng cây có tốn điện và có hại mắt không?
Đèn LED trồng cây công suất nhỏ dùng vài giờ mỗi ngày tiêu thụ điện không đáng kể so với các thiết bị khác trong nhà. Một số đèn có ánh sáng tím hồng chói, nhìn lâu khó chịu; nên chọn loại ánh sáng trắng phổ rộng và lắp sao cho không chiếu thẳng vào mắt người ngồi.
Lô gia kín hướng Bắc nên trồng cây gì?
Hướng Bắc ít nắng thẳng, hợp với nhóm cây chịu bóng như lưỡi hổ, kim tiền, lan ý, trầu bà xanh, dương xỉ, cau tiểu trâm. Tránh cây hoa ưa nắng và cây lá màu sặc sỡ cần nhiều sáng, vì chúng sẽ nhạt màu, vươn dài và yếu dần.