Giâm cành trong nước là cắm đoạn cành có mắt vào ly nước sạch, đặt chỗ sáng không nắng gắt, thay nước vài ngày một lần cho tới khi rễ dài khoảng ba đến năm phân thì chuyển sang đất. Cách này hợp nhất với cây thân thảo, thân leo và kiểng lá như trầu bà, trầu bà lá xẻ, lá gấm, cẩm nhung, thài lài tím, ráy, vạn niên thanh; cây thân gỗ cứng và cây mọng nước thường thối trước khi ra rễ.
Người mới thích giâm nước vì nhìn thấy rễ mọc mỗi ngày, không phải đoán. Điểm yếu nằm ở bước cuối: rễ mọc trong nước có cấu tạo khác rễ mọc trong đất, nên nhiều cây đang xanh tốt trong ly lại héo rũ sau khi trồng xuống chậu. Bài này nói kỹ cả bước ấy.
Cây nào giâm nước dễ, cây nào nên giâm đất
Danh sách dưới đây dựa trên kinh nghiệm chung của người chơi cây trong chậu ở Việt Nam. Một cây vẫn có thể ra rễ trong nước dù không có tên ở cột dễ, nhưng tỷ lệ thối cao hơn:
| Mức độ | Ví dụ | Ghi chú |
|---|---|---|
| Rất dễ | Trầu bà vàng, trầu bà xanh, thài lài tím, lá gấm, cẩm nhung, khoai lang cảnh | Rễ thường nhú sau một đến hai tuần |
| Dễ | Trầu bà lá xẻ, monstera, philodendron, vạn niên thanh, phát tài (đoạn thân), ráy | Bắt buộc có mắt; cành có rễ khí ra nhanh hơn |
| Được nhưng hay thối | Hoa giấy, hồng, dâm bụt, nguyệt quế | Nên giâm giá thể; nếu thử giâm nước thì thay nước rất đều |
| Không nên | Sen đá, xương rồng, sứ, cây thân gỗ cứng | Phần lớn thối nhũn hoặc rất lâu ra rễ; giâm giá thể khô |
Có một nhóm cây sống được lâu dài trong nước như trầu bà, phát tài, lan ý. Đó là trồng thuỷ canh, khác với giâm để chuyển lên đất; nếu muốn nuôi trong nước luôn thì không cần lo bước chuyển.
Các bước giâm cành trong nước
Đồ dùng chỉ gồm một ly hoặc lọ thuỷ tinh, nước sạch và dao kéo sắc. Lọ trong giúp bạn quan sát; lọ màu tối hoặc bọc giấy bên ngoài giúp hạn chế rêu tảo:
- Chọn đoạn cành có ít nhất một đến hai mắt; với cây họ Ráy như trầu bà, monstera, mắt là chỗ có cuống lá đính vào và thường có rễ khí nhú ra.
- Cắt dưới mắt khoảng một đến hai phân, bỏ lá ở phần sẽ ngâm trong nước. Lá chìm trong nước sẽ thối và làm đục nước.
- Đổ nước sạch ngập qua mắt dưới cùng, không cần ngập sâu. Nước máy để qua đêm cho bay bớt mùi khử trùng, hoặc nước mưa sạch, đều dùng được.
- Đặt chỗ sáng, không nắng chiếu thẳng. Nắng vào lọ thuỷ tinh làm nước nóng và rêu tảo phát triển nhanh.
- Thay nước khoảng hai đến bốn ngày một lần, hoặc ngay khi nước đục, có mùi. Tráng lọ cho sạch nhớt.
- Theo dõi rễ: rễ khoẻ màu trắng hoặc kem, chắc; rễ nâu nhũn, nhớt là đang thối, cắt bỏ phần hỏng và thay nước.
Không cho phân vào nước khi cành chưa có rễ. Khi rễ đã dài mà chưa muốn trồng ngay, có thể pha một lượng phân lỏng rất loãng, nhưng thừa phân trong nước sinh rêu và làm cháy đầu rễ.
Rễ nước khác rễ đất ở đâu
Rễ mọc trong nước thường mảnh, giòn, ít lông hút và quen với môi trường lúc nào cũng đủ nước, ôxy hoà tan ở mức thấp. Rễ mọc trong đất thì phải tìm nước giữa các hạt giá thể, có nhiều lông hút hơn và chịu được giai đoạn đất khô dần giữa hai lần tưới. Khi trồng cành rễ nước xuống chậu, cây phải nuôi một bộ rễ mới thích nghi với đất; trong thời gian đó rễ nước cũ một phần sẽ hỏng đi.
Đây là lý do cây giâm nước hay chững lại, vàng một hai lá già hoặc héo nhẹ trong một hai tuần sau khi lên chậu. Hiện tượng này bình thường nếu cây vẫn đứng được và sau đó nhú lá non. Cây chỉ thật sự gặp nạn khi người trồng hoảng lên tưới thật nhiều, làm đất úng và rễ nước vốn đã yếu bị thối luôn.
Rễ nước càng dài và chằng chịt thì bước chuyển càng khó, vì bộ rễ lớn quen nước phải thay đổi nhiều hơn. Người chơi lâu năm thường chuyển sớm, khi rễ chỉ dài vài phân và mới bắt đầu có rễ phụ, thay vì đợi một lọ đầy rễ như búi tóc mới trồng.
Chuyển cây từ nước sang đất không bị héo
Mục tiêu là cho bộ rễ một quãng chuyển tiếp từ ướt sang ẩm thay vì ném thẳng từ nước vào đất khô:
- Chọn thời điểm: rễ dài khoảng ba đến năm phân, có rễ nhánh. Rễ quá ngắn chưa đủ nuôi cây; rễ quá dài dễ gãy khi trồng.
- Chuẩn bị chậu nhỏ vừa ôm bộ rễ, giá thể thoáng như mụn dừa trộn perlite hoặc đất trồng kiểng lá có nhiều xơ. Chậu quá to giữ nhiều nước thừa.
- Làm ẩm giá thể trước, chọc lỗ, đặt rễ vào nhẹ nhàng rồi rắc đất phủ quanh, không ấn mạnh làm gãy rễ.
- Giữ ẩm đều trong một đến hai tuần đầu: đất ẩm như miếng bọt biển vắt kỹ, không để khô kiệt như cây trưởng thành. Có thể trùm túi nilon thoáng vài ngày nếu trời hanh.
- Đặt chỗ sáng dịu, tránh nắng và gió mạnh cho tới khi cây nhú lá mới.
- Giãn tưới dần từ tuần thứ ba trở đi, cho mặt đất se lại giữa các lần tưới như chăm cây bình thường.
Một cách chuyển tiếp khác là trộn dần giá thể vào lọ nước: mỗi vài ngày thêm một ít mụn dừa hoặc đất vào lọ cho tới khi nước sệt thành bùn ẩm, rồi mới trồng ra chậu. Cách này tốn công hơn nhưng hợp với cây quý mà bạn không muốn mạo hiểm.
Nước đục, rêu xanh, rễ thối: xử lý thế nào
Nước đục và có mùi. Có lá hoặc phần thân mục trong nước, hoặc lâu chưa thay. Rút cành ra, rửa nhẹ dưới vòi, cắt phần thân mềm nhũn, rửa lọ, thay nước mới.
Rêu xanh bám thành lọ. Do ánh sáng chiếu vào nước. Rêu không trực tiếp hại cành nhưng cạnh tranh ôxy và làm bẩn rễ. Đổi sang lọ màu tối, bọc giấy hoặc dời lọ ra xa nắng.
Rễ nâu, nhớt, đầu rễ đen. Rễ thối do nước tù, nóng hoặc thiếu ôxy. Cắt bỏ hết rễ hỏng tới phần trắng chắc, thay nước, đặt chỗ mát hơn. Nếu thối lan vào thân, cắt lên trên tới phần thân lành có mắt và giâm lại từ đầu.
Cành không ra rễ sau nhiều tuần. Kiểm tra lại có mắt ngâm trong nước chưa. Lá đơn lẻ của trầu bà, monstera không có mắt có thể ra rễ nhưng không bao giờ nhú chồi mới.
Lá vàng dần từ dưới lên. Cành đang dùng dự trữ của lá già để nuôi rễ; một hai lá vàng là chấp nhận được. Vàng nhiều lá cùng lúc thì cành có thể đang thối gốc hoặc bị nóng.
Mấy mẹo phổ biến: than hoạt tính, viên kích rễ, nước giá đỗ
Nhiều người thả một mẩu than hoạt tính vào lọ để nước lâu đục. Than có khả năng hấp phụ một số chất hữu cơ, có thể giúp nước trong hơn đôi chút, nhưng không thay được việc thay nước đều đặn. Nếu dùng, chọn loại than sạch dành cho bể cá hoặc trồng cây, không dùng than củi có tro.
Thuốc kích rễ pha vào nước có thể giúp cành khó ra rễ, nhưng với cây đã dễ như trầu bà thì gần như không cần. Pha quá đậm còn làm phần gốc cành bị tổn thương. Nếu dùng, nhúng nhanh phần gốc theo hướng dẫn trên bao bì rồi cắm vào nước sạch, thay vì ngâm cành lâu ngày trong dung dịch.
Mẹo nước giá đỗ, nước vo gạo, nước pha mật ong lan truyền khá rộng trong hội nhóm. Các loại nước này có thể chứa một ít chất hữu cơ, nhưng chưa có bằng chứng thuyết phục rằng chúng kích rễ như chế phẩm chứa auxin; ngược lại, chất hữu cơ trong nước tù dễ làm nước nhanh đục và cành thối. Với giâm nước, nước sạch thay đều vẫn là cách an toàn nhất.
Giâm nước theo từng nhóm cây quen thuộc
Trầu bà vàng, trầu bà xanh. Cắt thành từng đoạn một đến hai mắt, mỗi đoạn một lá. Đoạn có rễ khí nâu nhú ở mắt thì ra rễ nhanh nhất, có khi chỉ sau vài ngày. Đây là loài lý tưởng để tập.
Monstera, philodendron, trầu bà lá xẻ. Đoạn giâm bắt buộc có mắt, tốt nhất kèm một rễ khí dài. Chỉ cần ngâm phần mắt và rễ khí, phần cuống lá để trên mặt nước. Lá to thì kê lọ chắc chắn hoặc buộc vào que để không đổ.
Lá gấm (coleus), cẩm nhung, thài lài tím. Thân mềm nên lấy đoạn ngọn dài khoảng tám đến mười phân, bỏ lá dưới. Rễ ra nhanh nhưng thân cũng dễ nhũn trong nước nóng, đặt lọ chỗ mát.
Phát tài, thiết mộc lan. Dùng đoạn thân cắt khúc, nhớ đúng chiều trên dưới khi cắm (đầu dưới là phía gần gốc cũ). Đoạn thân không lá vẫn ra rễ và nhú chồi từ mắt ngủ, nhưng chậm hơn.
Vạn niên thanh, ráy. Lấy đoạn ngọn có vài lá và một phần thân có đốt. Nhựa của nhóm này có thể gây ngứa da và nguy hiểm nếu trẻ nhỏ hoặc chó mèo nhai phải, nên đeo găng khi cắt và đặt lọ ngoài tầm với.
Giâm nước hay giâm đất: chọn cách nào
Giâm nước có ưu điểm dễ quan sát, ít tốn đồ, không lo tưới thừa hay thiếu, hợp với người mới và với những loài ra rễ mạnh. Cành nằm trong lọ trên bàn làm việc hay bậu cửa bếp cũng là một góc xanh nhỏ dễ thương trong mấy tuần chờ đợi. Nhược điểm là bước chuyển sang đất, nước tù nếu quên thay, và rễ nước giòn dễ gãy.
Giâm đất hoặc giá thể ngay từ đầu cho bộ rễ quen môi trường sống lâu dài, cây con hầu như không phải chững lại khi lên chậu. Đổi lại, bạn không nhìn được rễ, phải đoán độ ẩm và dễ tưới thừa. Với loài ra rễ chậm, thân bán gỗ hay mọng nước, giâm giá thể gần như luôn an toàn hơn.
Một cách dung hoà là giâm trong giá thể rất thoáng đựng trong cốc nhựa trong: vẫn nhìn thấy rễ qua thành cốc, vẫn là rễ đất. Cũng có thể giâm trong rêu ẩm hoặc perlite ẩm đựng trong hộp kín, cách nhiều người chơi kiểng lá họ Ráy dùng cho các đoạn thân không lá. Chọn cách nào là tuỳ loài cây và thói quen chăm của bạn: người hay quên tưới hợp với lọ nước, người hay tưới thừa hợp với giá thể thoáng.
Câu hỏi thường gặp
Giâm trầu bà trong nước bao lâu thì ra rễ?
Trong điều kiện ấm và đủ sáng, trầu bà thường nhú rễ sau khoảng một đến hai tuần, nhất là khi đoạn cành có sẵn rễ khí. Mùa lạnh ở miền Bắc có thể lâu gấp đôi. Nếu sau một tháng vẫn chưa thấy rễ, kiểm tra xem mắt có nằm dưới nước không và nước có được thay đều không.
Có nên để cành trong nước luôn không trồng đất?
Một số loài như trầu bà, phát tài, lan ý sống được lâu dài trong nước nếu thay nước định kỳ và bổ sung dinh dưỡng loãng dành cho thuỷ canh. Cây trồng nước thường lớn chậm hơn cây trồng đất. Nếu sau này muốn chuyển lên đất, bộ rễ đã quen nước lâu sẽ khó thích nghi hơn.
Dùng nước máy giâm cành có được không?
Được. Nước máy có thể có mùi khử trùng; để nước trong chậu hở qua một đêm cho mùi bay bớt là đủ dùng cho hầu hết cây cảnh. Nước giếng có nhiều phèn hoặc nhiễm mặn thì không nên dùng; nước mưa hứng sạch là lựa chọn tốt nếu có.
Vì sao cành giâm trong nước ra rễ nhưng không ra lá mới?
Có thể đoạn cành không có mắt sống, ví dụ một lá trầu bà cắt kèm cuống mà không có đốt thân. Lá đó vẫn ra rễ nhưng không có điểm sinh trưởng để mọc chồi. Cũng có thể cây đang dồn sức ra rễ; chờ thêm vài tuần sau khi rễ đã nhiều.
Có thể giâm nhiều cành chung một lọ không?
Có thể, miễn lọ đủ rộng để nước không tù. Rễ các cành sẽ quấn vào nhau, khi tách ra trồng riêng dễ đứt. Nếu định trồng chung một chậu cho đầy thì giâm chung một lọ lại tiện, sau đó trồng nguyên cụm.