Tách bụi là chia một cây đang mọc thành cụm thành nhiều phần, mỗi phần có đủ lá và rễ riêng, rồi trồng mỗi phần vào một chậu. Đây là cách nhân giống chắc ăn nhất vì cây con có rễ ngay từ đầu, không phải chờ ra rễ như giâm hay chiết. Cách này dùng cho cây mọc bụi hoặc mọc thân rễ bò ngang như lưỡi hổ, lan ý, dương xỉ, đuôi công, cỏ lan chi, kim tiền, trúc mây, cau vàng, lô hội, dứa cảnh.
Thời điểm hợp lý nhất là khi cây đã chật chậu và đang vào mùa sinh trưởng, thường gộp chung với lần thay chậu. Một cây lưỡi hổ đầy chậu có thể cho ba bốn chậu mới; một bụi lan ý già bị trơ lõi giữa, tách ra lại trẻ hoá. Khó nhất của việc tách bụi không phải kỹ thuật mà là dám ra tay cắt đúng chỗ.
Cây nào tách bụi được: nhìn cách cây mọc
Cây tách được là cây có nhiều điểm mọc lên từ gốc. Mỗi điểm như vậy, dù gọi là chồi, nhánh hay cây con, đều có thể trở thành một cây độc lập nếu mang theo được phần rễ. Cách nhận biết đơn giản: nhìn mặt chậu, nếu thấy nhiều thân hay nhiều cụm lá mọc lên từ những chỗ khác nhau trên mặt đất thay vì một thân duy nhất, cây đó có thể tách.
Có ba kiểu mọc thường gặp. Kiểu thứ nhất là thân rễ bò ngang dưới đất rồi trồi lên thành cụm lá mới, như lưỡi hổ, kim tiền, đuôi công, nhiều loài dương xỉ. Kiểu thứ hai là bụi chồi mọc sát nhau từ một gốc, như lan ý, trúc mây, cau vàng, vạn niên thanh già. Kiểu thứ ba là cây con mọc kề cây mẹ hoặc trên ngồng, như dứa cảnh, lô hội, sen đá ra nhánh, cỏ lan chi thả cây con trên cuống dài.
Cây chỉ có một thân thẳng, một điểm sinh trưởng như cau vua, phát tài một thân hay cây thân gỗ phân cành phía trên thì không tách bụi được; muốn nhân phải dùng giâm, chiết hoặc gieo hạt. Một vài cây trông như bụi nhưng thật ra là nhiều cây trồng chung một chậu, như các chậu trầu bà, phát tài hay cau tiểu trâm bán sẵn; tách ra thì càng dễ vì mỗi cây vốn đã có rễ riêng.
Cách tách theo từng loài quen thuộc
Bảng tóm tắt cách làm cho các cây hay gặp trong nhà và ngoài ban công. Thời điểm chung là mùa sinh trưởng; miền Bắc tránh giữa đông:
| Cây | Kiểu mọc | Cách tách | Lưu ý riêng |
|---|---|---|---|
| Lưỡi hổ | Thân rễ bò ngang | Cắt thân rễ bằng dao sạch, mỗi phần có một đến vài cụm lá và rễ | Để vết cắt khô se một đến hai ngày rồi mới trồng; tưới ít tuần đầu |
| Lan ý | Bụi chồi | Gỡ đất, tách bằng tay theo khe tự nhiên, mỗi phần ba đến năm chồi | Có thể ngừng ra hoa một thời gian sau khi tách |
| Dương xỉ | Thân rễ, bụi | Cắt bụi làm hai đến bốn phần bằng dao, cắt tỉa lá già | Giữ ẩm đều, đặt chỗ râm; lá có thể cháy mép vài tuần |
| Đuôi công | Thân rễ ngắn | Tách nhẹ tay theo cụm, mỗi phần vài lá | Rất nhạy khi bị động rễ; giữ ẩm không khí cao sau khi tách |
| Kim tiền | Củ và thân rễ | Tách cụm có củ, giữ nguyên củ | Củ trữ nước, tưới rất thưa sau khi tách để tránh thối |
| Cỏ lan chi | Cây con trên ngồng | Ghim cây con xuống chậu đất bên cạnh, ra rễ thì cắt ngồng | Cây con đã có mầm rễ thì ra rễ rất nhanh |
| Dứa cảnh | Cây con mọc cạnh gốc | Cắt sát cây mẹ khi cây con lớn cỡ một phần ba đến một nửa cây mẹ | Cây mẹ thường tàn dần sau khi ra hoa, đó là đặc tính tự nhiên |
Với cây mọng nước có thân rễ như lưỡi hổ, kim tiền, vết cắt khô se trước khi trồng là bước giúp giảm thối rõ rệt. Với cây lá mỏng ưa ẩm như dương xỉ, đuôi công, làm ngược lại: trồng ngay, giữ ẩm ngay.
Các bước tách một chậu cây
Chuẩn bị chậu mới nhỏ hơn chậu cũ, giá thể hợp với loài, dao sắc lau cồn, một tấm bạt hoặc thau rộng để làm cho đỡ bừa bộn:
- Tưới đẫm chậu cây từ hôm trước để rễ mềm, bầu đất dễ ra mà không vỡ vụn.
- Lấy cây ra khỏi chậu: nghiêng chậu, gõ nhẹ quanh thành, đỡ gốc cây. Chậu nhựa chật cứng có thể bóp hoặc cắt chậu; chậu sành đáy hẹp miệng rộng thì dùng que luồn quanh thành.
- Gỡ bớt đất cũ bằng tay để nhìn rõ các cụm và đường thân rễ. Rễ quấn thành vòng quanh đáy thì gỡ bung nhẹ.
- Tìm ranh giới tự nhiên: khe giữa các cụm lá, chỗ thân rễ thắt lại. Thử tách bằng tay trước; chỗ nào không tách được bằng tay thì mới dùng dao.
- Chia phần sao cho mỗi phần có đủ lá và đủ rễ tương xứng. Phần quá nhỏ, chỉ một lá yếu và vài sợi rễ, sống chậm và dễ chết.
- Cắt bỏ rễ thối, rễ đen nhũn và lá già hỏng. Phần lõi giữa bụi đã già, trơ lá có thể bỏ, giữ các phần mép trẻ khoẻ.
- Trồng vào chậu mới ở đúng độ sâu cũ, không vùi sâu hơn. Ém nhẹ giá thể, tưới vừa đủ.
- Đặt chỗ sáng dịu, kín gió một đến hai tuần, chưa bón phân cho tới khi cây ra lá mới.
Nếu chưa chắc, đừng chia quá nhỏ ở lần đầu. Chia đôi một bụi khoẻ an toàn hơn chia năm phần nhỏ, và bạn vẫn có thể chia tiếp ở lần thay chậu sau.
Khi nào nên tách và khi nào nên để yên
Dấu hiệu cây cần tách: rễ trồi lên mặt chậu hoặc mọc ra lỗ đáy, đất khô rất nhanh sau khi tưới vì chậu toàn rễ, cây chen chúc làm lá giữa bụi vàng và rụng, chậu nhựa phình méo hay chậu sành nứt do thân rễ đẩy. Với lan ý và đuôi công, khi bụi quá dày, lá non bị chen không xoè được, tách ra sẽ thấy cây khoẻ lại rõ.
Ngược lại, không phải cây chật chậu nào cũng nên tách ngay. Một số cây ra hoa tốt hơn khi hơi chật chậu, ví dụ lan ý và một số dứa cảnh; tách khi cây đang chuẩn bị ra hoa là bỏ mất một mùa hoa. Cây đang yếu, đang bị sâu bệnh, vừa mới chuyển nhà hay vừa thay chậu không nên tách thêm, vì mỗi lần tách là một lần cây phải hồi phục bộ rễ.
Về thời tiết, miền Bắc nên tách vào cuối xuân hoặc đầu thu, tránh rét đậm khi cây gần như ngừng lớn và tránh những ngày nồm ẩm kéo dài khi vết cắt khó khô. Miền Nam tách được gần như quanh năm, chỉ tránh những tuần nóng gắt cao điểm mùa khô và để chậu mới tách dưới mái che khi mưa dầm.
Cây con trên ngồng và cây con quanh gốc: cách làm riêng
Cỏ lan chi, một số loài dương xỉ và thuỷ trúc thả cây con ra xa cây mẹ, trên ngồng hoặc thân bò. Cách nhân dễ nhất là không cắt vội: đặt một chậu nhỏ đựng giá thể ẩm sát cạnh chậu mẹ, ghim cây con xuống mặt đất bằng một đoạn dây thép uốn chữ U hoặc kẹp tóc, giữ ẩm. Cây con vẫn được cây mẹ nuôi qua ngồng trong lúc ra rễ, thường vài tuần là bám chắc, khi đó mới cắt ngồng. Đây cũng là nguyên lý của chiết cành, chỉ là cây tự làm phần khó.
Lô hội, dứa cảnh, sen đá đầu con và nhiều loài mọng nước mọc cây con sát gốc mẹ. Gạt đất quanh gốc để nhìn xem cây con đã có rễ riêng chưa. Có rễ thì cắt hoặc bẻ sát chỗ dính với cây mẹ, giữ càng nhiều rễ càng tốt, để vết cắt khô se một hai ngày rồi trồng vào giá thể thoáng. Chưa có rễ thì để thêm vài tuần, hoặc tách ra và chăm như một cành giâm mọng nước.
Với dứa cảnh, kích thước cây con quyết định tỷ lệ sống. Cây con quá nhỏ chưa đủ dự trữ, tách ra dễ khô héo; người chơi thường chờ cây con lớn cỡ một phần ba đến một nửa cây mẹ. Trong lúc chờ, cây mẹ đã ra hoa vẫn tiếp tục nuôi cây con, nên không cần vội cắt bỏ cây mẹ dù trông đã tàn.
Chăm cây sau khi tách
Tưới ít hơn bạn nghĩ. Cây vừa tách mất một phần rễ nên hút nước kém hơn, đất trong chậu mới lại chưa có rễ len kín, nước đọng lâu. Tưới một lần sau khi trồng rồi chờ mặt đất se mới tưới tiếp, nhất là với lưỡi hổ, kim tiền.
Giữ ẩm không khí cho cây lá mỏng. Dương xỉ, đuôi công, lan ý sau khi tách dễ cháy mép lá vì bộ rễ chưa kịp hút đủ nước cho lá. Đặt chỗ râm, gom các chậu gần nhau hoặc phun sương buổi sáng.
Chấp nhận vài lá vàng. Một hai lá già vàng trong tuần đầu là cây đang tự cân đối lại giữa lá và rễ. Cắt bỏ lá vàng, đừng vì thế mà tưới thêm hay bón phân.
Chưa bón phân. Bón khi cây đã ra lá non mới, thường sau ba đến sáu tuần, bắt đầu bằng phân pha loãng hơn bình thường.
Xoay chậu để cây mọc đều. Phần tách ra thường lệch một phía vì trước đó nằm ở mép bụi. Xoay chậu vài ngày một lần để cụm lá mới mọc cân đối hơn.
Tách bụi để tặng, để đổi: chuẩn bị phần tách cho gọn
Trong các hội nhóm chơi cây, phần tách từ cây nhà là món quà và món đổi phổ biến nhất, vì nó có rễ sẵn, sống chắc, và mang theo câu chuyện của cây mẹ. Nếu định mang đi tặng, nên tách trước khoảng hai ba tuần và trồng tạm vào chậu nhỏ, để người nhận được một cây đã ổn định thay vì một phần mới tách còn đang sốc.
Nếu cần mang đi ngay, bọc phần rễ trong một nắm giá thể ẩm hoặc rêu ẩm, cho vào túi, buộc nhẹ quanh gốc; phần lá để ngoài. Ghi lại tên cây và vài lưu ý chăm cho người nhận, ví dụ lưỡi hổ tưới thưa, dương xỉ giữ ẩm. Một cây tặng mà người nhận không biết chăm thì thường chết trong tháng đầu, và người tặng cũng tiếc.
Cũng nên kiểm tra kỹ phần tách trước khi tặng hay đổi: lật mặt dưới lá tìm rệp sáp, nhện đỏ; nhìn gốc xem có ốc sên, ruồi đất. Cây con mang sâu bệnh sang vườn người khác là chuyện dễ gặp và dễ làm mất lòng nhau trong hội chơi cây.
Câu hỏi thường gặp
Tách lưỡi hổ xong bao lâu thì ra cây mới?
Phần tách có sẵn lá và rễ nên sống ngay, nhưng lưỡi hổ lớn chậm. Thường phải vài tuần đến vài tháng mới thấy mầm lá mới nhú lên từ thân rễ, nhanh hơn vào mùa nóng ẩm và chậm hơn vào mùa lạnh. Trong thời gian chờ, tưới thưa và không đào lên xem.
Tách bụi có cần thuốc kích rễ không?
Thường là không, vì phần tách đã có rễ. Có thể dùng một ít bột kích rễ hoặc bột chống nấm trên vết cắt thân rễ lớn, nhưng điều quan trọng hơn là dao sạch, vết cắt gọn và giá thể thoáng. Phần tách gần như không có rễ thì nên coi như một cành giâm và chăm theo cách giâm.
Cỏ lan chi ra nhiều cây con trên ngồng, nên cắt hết không?
Cây con làm cây mẹ tốn sức và chậu trông rối hơn, nhưng cũng là nét đẹp của cỏ lan chi treo. Nếu muốn nhân giống thì ghim cây con xuống chậu bên cạnh cho ra rễ rồi cắt ngồng. Nếu không cần thì cắt bớt ngồng để cây mẹ dồn sức ra lá.
Lan ý tách xong không ra hoa nữa có sao không?
Không sao. Lan ý sau khi tách thường dồn sức nuôi rễ và lá, nên có thể ngừng ra hoa một thời gian. Khi cây đã đầy chậu trở lại, đủ sáng và được bón phân đều, hoa sẽ quay lại. Đặt cây ở chỗ sáng gián tiếp nhiều hơn là cách thường giúp lan ý ra hoa.
Dứa cảnh ra hoa xong cây mẹ héo là bị bệnh à?
Không. Phần lớn các loài dứa cảnh chỉ ra hoa một lần trên mỗi cây, sau đó cây mẹ tàn dần trong nhiều tháng và để lại các cây con quanh gốc. Đó là vòng đời tự nhiên. Chờ cây con lớn cỡ một phần ba đến một nửa cây mẹ rồi tách trồng riêng.
Tách bụi vào mùa mưa có được không?
Được nếu để chậu dưới mái che và dùng giá thể thoáng. Mùa mưa không khí ẩm giúp cây lá mỏng hồi phục nhanh, nhưng giá thể dễ sũng nước làm thối vết cắt, nhất là với lưỡi hổ, kim tiền. Với hai loài này, nên chờ những ngày khô ráo hơn hoặc để vết cắt khô kỹ trước khi trồng.