Rào xanh trên ban công, sân thượng là một hàng cây trồng trong bồn dài hoặc chậu xếp sát nhau, hoặc cây leo phủ một khung lưới, đủ cao để chắn tầm nhìn từ nhà đối diện và lối đi bên dưới. Cây hay dùng là các loài trúc cảnh, tre cảnh dáng gọn, cau, nguyệt quế, chuỗi ngọc dáng bụi, hồng lộc, cây leo như tigon, đậu biếc, trầu bà trên lưới. Rào xanh làm tốt việc che mắt và làm dịu cảnh quan; nó giảm bụi và nắng ở mức vừa phải, còn tiếng ồn thì chỉ giảm rất ít.
Ở phố đông, nhà đối diện cách vài mét, chung cư nhìn thẳng sang nhau, một hàng cây thường dễ chịu hơn vách kính mờ hay tấm tôn. Bài viết đi qua cách chọn kiểu rào, chọn loài theo chiều cao và nắng, chọn bồn, giữ rào kín đều mà không bí gió, và những điều cần tránh ở chung cư.
Rào xanh làm được gì và không làm được gì
Việc rào xanh làm tốt nhất là che tầm nhìn. Lá cây không cần kín hoàn toàn mới hiệu quả: một tán lá dày vừa phải làm mờ hình ảnh phía sau, người bên kia không còn nhìn rõ sinh hoạt bên này, trong khi ánh sáng và gió vẫn lọt qua. Rào cây cũng làm mềm tầm nhìn của chính mình, thay vì nhìn sang một bức tường hay dàn điều hoà nhà bên.
Về bụi, lá cây giữ lại một phần bụi bám trên bề mặt, rồi mưa rửa đi. Hiệu quả có thật nhưng phụ thuộc vào độ dày tán và lượng bụi; một hàng cây trên ban công không biến căn hộ cạnh đường lớn thành nơi không bụi. Về nắng, rào xanh chặn được nắng xiên buổi sáng hoặc chiều tuỳ hướng, giúp mép ban công dịu hơn.
Về tiếng ồn, nhiều người kỳ vọng quá mức. Để giảm tiếng ồn giao thông đáng kể cần những dải cây rất dày, rộng nhiều mét, hoặc tường đặc. Một hàng cây trong bồn trên ban công chủ yếu tạo cảm giác dễ chịu hơn và che đi nguồn ồn khỏi tầm mắt, còn mức âm thanh thực tế đổi không nhiều. Muốn giảm ồn thật sự, cửa kính cách âm vẫn là giải pháp chính.
Ba kiểu rào xanh và khi nào dùng
Mỗi kiểu có chi phí, độ kín, trọng lượng và công chăm khác nhau. Chọn theo chiều cao cần che và khoảng trống có được.
| Kiểu | Cấu tạo | Hợp với | Điểm cần lường |
|---|---|---|---|
| Hàng cây bụi trong bồn dài | Bồn dài hẹp, trồng cây bụi hoặc trúc sát nhau | Che từ ngang hông đến ngang đầu; sân thượng, ban công rộng | Nặng, cần vị trí chịu lực; cây cao phải cố định |
| Cây leo trên khung lưới | Chậu dưới chân, lưới hoặc dây căng đứng | Ban công hẹp, cần che cao mà ít chỗ | Mất một mùa đến vài năm mới kín; lưới phải gắn chắc |
| Kệ chậu nhiều tầng | Kệ bậc thang hoặc kệ đứng đặt chậu nhỏ | Che vừa phải, thích thay đổi cây | Kín không đều, nhiều chậu nhỏ phải tưới nhiều |
Có thể phối hai kiểu: bồn cây bụi thấp ở dưới, cây leo trên lưới ở phía trên cho phần cần che cao. Cách này vừa nhẹ hơn một hàng trúc cao, vừa kín hơn chỉ dùng cây leo.
Chọn cây cho rào xanh theo nắng và chiều cao
Trúc, tre cảnh dáng gọn. Các loài trúc cảnh thân nhỏ, mọc cụm như trúc quân tử, trúc đùi gà, và tre cảnh thân mảnh mọc thành bụi đứng là lựa chọn cổ điển để che cao. Lá mảnh, đung đưa nhẹ trong gió, che mờ tốt. Cần bồn đủ sâu và cố định vì cây cao hứng gió. Tránh những loài tre có thân ngầm bò lan mạnh, vì chúng làm nứt bồn và chui ra ngoài.
Cây bụi tán dày cắt tỉa được. Nguyệt quế, hồng lộc, chuỗi ngọc dáng bụi, cẩm tú mai là những loài chịu cắt tỉa, có thể giữ thành một bức vách lá gọn. Hồng lộc cho đọt non đỏ, chuỗi ngọc cho hoa tím và chùm quả vàng; nguyệt quế có hoa thơm buổi tối.
Cau và cây dáng cột. Cau vàng, cau tiểu trâm trong bồn tạo vách lá mềm cho chỗ nắng vừa; cau lá to mỏng dễ rách ở chỗ gió mạnh. Cây dáng cột như tùng thơm cho vẻ gọn gàng nhưng khá kén khí hậu nóng ẩm.
Cây leo trên lưới. Chỗ nắng nhiều dùng tigon, đậu biếc, sử quân tử; chỗ nắng ít, ban công có mái dùng trầu bà, vạn niên thanh leo trên cột rêu hoặc lưới. Cây leo nhẹ, che được chiều cao lớn với ít chỗ dưới sàn.
Tránh cây có gai ở lối đi. Hoa giấy làm rào rất đẹp nhưng gai và lá rụng làm phiền ở ban công hẹp, lối đi chung. Dành nó cho mép sân thượng rộng, ít người qua lại.
Bồn và giá thể cho một hàng rào sống lâu
Rào xanh là cây sống chung một bồn dài, sát nhau, nên bồn và đất quyết định rào có kín đều sau vài năm hay lỗ chỗ.
- Độ sâu: cây che cao cần bồn sâu tương xứng; bồn nông làm cây cao chậm lớn, dễ đổ, khô nhanh.
- Chất liệu: bồn nhựa dày, composite nhẹ hợp ban công; bồn xi măng, gạch xây hợp sân thượng có vị trí chịu lực. Bồn xây phải chống thấm bên trong.
- Chia ngăn: bồn dài vài mét nên có vách ngăn hoặc chia thành nhiều bồn nối nhau, để một cây chết, một đoạn úng không kéo cả hàng; cũng dễ thay từng đoạn.
- Khoảng cách trồng: đủ gần để tán chạm nhau khi trưởng thành, không quá dày đến mức cây tranh nhau dinh dưỡng và phần dưới trơ lá.
- Giá thể: đất trồng trộn phân hữu cơ, xơ dừa, trấu hun cho nhẹ và giữ ẩm vừa; bổ sung phân hữu cơ mỗi năm vì nhiều cây chung một bồn ăn nhanh hết đất.
- Thoát nước: lỗ thoát dọc đáy bồn, kê bồn khỏi sàn, nước thoát dẫn về phễu chứ không chảy tràn ra mép.
Giữ rào kín đều từ gốc đến ngọn
Lỗi hay gặp nhất của rào xanh sau vài năm là phần trên rậm, phần dưới trơ thân, nhìn xuyên qua được. Cách giữ rào kín:
- Ngay từ đầu bấm ngọn cây non để cây đẻ nhánh thấp, đừng để vọt cao ngay.
- Khi cắt tỉa, cắt mặt trên nhiều hơn mặt bên, giữ mặt cắt hơi thu lại ở phía trên để ánh sáng xuống được phần dưới.
- Tỉa đều đặn theo mùa sinh trưởng, mỗi lần một ít, thay vì để rậm rồi cắt trụi.
- Bón phân đều cho cả hàng; đoạn nào thưa lá thường là đoạn đất kém hoặc thiếu nắng.
- Thay cây chết ngay bằng cây cùng loài cỡ gần bằng, để khoảng hở không kéo dài.
Với trúc, tre cảnh, cắt bỏ thân già, thân khô ở gốc mỗi năm để thân non mọc lên lấp chỗ. Với cây leo trên lưới, dẫn dây toả ngang ở phần dưới trước khi để chúng vươn lên, nếu không cây chỉ phủ dày ở phần trên.
Rào xanh ở chung cư: an toàn và quy định
Ở chung cư, rào xanh gặp ba giới hạn. Thứ nhất là an toàn rơi: cây cao trong bồn đặt sát lan can tầng cao là vật có thể đổ, gãy cành rơi xuống khi gió mạnh. Bồn phải đặt hẳn trong sàn, cây cao phải buộc vào khung cố định phía trong, và không có cành nào vươn ra ngoài lan can.
Thứ hai là mặt ngoài toà nhà. Nhiều toà nhà quy định không được thay đổi hình thức mặt ngoài, không gắn khung, lưới, giàn ra phía ngoài lan can. Rào xanh vì thế nên được làm như một lớp nội thất đặt phía trong. Cây leo trên lưới phải dùng lưới gắn vào khung đứng tự do hoặc vào tường trong, không bám vào lan can kính, vì vừa khó vệ sinh vừa có thể ảnh hưởng tới kết cấu lan can.
Thứ ba là lối thoát hiểm. Ở một số căn hộ, ban công, lô gia là nơi có lối thoát hoặc vị trí cứu hộ tiếp cận khi có cháy. Một bức rào cây kín, bồn nặng chắn ngang có thể cản trở việc đó. Hãy giữ một khoảng trống đủ để người qua lại và mở được cửa, lan can theo thiết kế, và hỏi ban quản lý nếu không chắc.
Ba tình huống hay gặp và cách làm rào cho từng chỗ
Nhà phố, sân thượng nhìn sang sân thượng nhà bên cách vài mét. Cần che cao từ ngang ngực tới quá đầu người đứng. Một bồn dài xây hoặc bồn composite dọc tường bao phía nhà bên, trồng trúc cảnh mọc cụm xen cây bụi tán dày ở chân, sau một hai năm thành vách lá kín. Đặt bồn trên tường bao hoặc dầm biên, cây cao buộc vào khung thép thấp chạy dọc bồn.
Căn hộ chung cư, ban công nhìn thẳng sang toà đối diện. Chỉ cần làm mờ tầm nhìn vào phòng khách, không cần kín hẳn. Hai ba chậu cao vừa phải như cau tiểu trâm, nguyệt quế dáng bụi đặt lùi khỏi lan can, cộng một khung lưới đứng tự do có trầu bà hoặc đậu biếc ở đoạn cần che cao. Mọi thứ nằm phía trong, không bám lan can.
Ban công tầng thấp sát đường, nhiều bụi và người qua lại. Mục tiêu là che mắt người đi đường và lọc bớt bụi. Bồn dài thấp đặt dọc lan can trồng cây lá dày chịu bụi, cắt tỉa thành vách, phía trên thêm vài chậu treo bên trong mái hiên. Rửa lá định kỳ để cây không bị lớp bụi đường phủ kín, giảm quang hợp.
Mùa nào nên làm rào và công chăm mỗi năm
Thời điểm tốt để trồng rào xanh là đầu mùa mưa ở miền Nam và mùa xuân ở miền Bắc, khi cây được nước trời và nhiệt độ dễ chịu để bén rễ. Trồng giữa mùa khô nóng vẫn được nhưng phải tưới rất đều trong những tuần đầu, và nên che nhẹ cho cây mới trồng vài ngày.
Một hàng rào xanh trưởng thành cần các việc định kỳ: tưới gần như mỗi ngày mùa nắng, bón phân hữu cơ một hai lần mỗi năm, tỉa giữ dáng theo mùa sinh trưởng, tách bụi trúc hoặc thay đất cho bồn sau vài năm, kiểm tra cây cao còn được buộc chắc không trước mùa mưa bão. Khối lượng công việc không lớn nếu làm đều, nhưng sẽ dồn thành một đợt rất nặng nếu bỏ mặc cả năm.
Khi tính làm rào, hãy tính luôn ai sẽ chăm khi gia đình đi vắng lâu. Rào xanh khô chết một đoạn giữa mùa nóng để lại khoảng trống khó lấp, vì cây mới trồng phải mất thời gian mới cao bằng cây cũ. Dây tưới nhỏ giọt chạy dọc bồn là khoản đầu tư hợp lý nhất cho một hàng rào sống.
Câu hỏi thường gặp
Cây nào lên nhanh nhất để che ban công khỏi nhà đối diện?
Cây leo một năm như đậu biếc, bìm bìm và tigon trên lưới cho độ che nhanh nhất, thường trong vài tháng mùa ấm. Trúc cảnh, cây bụi cần một đến vài năm mới đủ cao và kín. Có thể dùng cây leo che tạm trong lúc chờ rào cây bụi lớn lên.
Trồng trúc trong chậu trên ban công có bị nứt chậu không?
Có thể, với những loài có thân ngầm bò mạnh hoặc khi cụm trúc đã kín chậu nhiều năm. Chọn loài mọc cụm, dùng bồn đủ lớn, mỗi vài năm tách bớt bụi, cắt thân già. Nếu thấy chậu phình, nứt, rễ trồi lên mặt, đó là lúc tách bụi.
Rào xanh có làm ban công thêm muỗi không?
Lá cây dày tạo chỗ nghỉ mát cho muỗi, nhưng muỗi sinh sản ở nước đọng. Không để nước đọng trong đĩa lót, bồn, máng, đồ vật trên ban công thì lượng muỗi không tăng đáng kể. Cắt tỉa cho rào thông thoáng, không ẩm bí cũng giúp.
Rào xanh có cần tưới nhiều hơn chậu cây thường không?
Thường cần hơn, vì nhiều cây sống chung một bồn dài, tán dày thoát nhiều hơi nước, và bồn nằm ở mép ngoài hứng nắng gió. Bồn dài rất hợp với dây tưới nhỏ giọt hẹn giờ chạy dọc bồn, giúp cả hàng được tưới đều.
Có thể dùng cây giả làm rào che ban công không?
Được, nhiều nhà dùng vách lá giả vì không cần chăm. Nhược điểm là bạc màu dưới nắng sau một thời gian, bám bụi, không mát như lá thật và chất liệu nhựa có thể giòn vỡ ở chỗ nắng gắt. Một số nhà phối lá giả ở chỗ khó chăm với cây thật ở chỗ dễ với tới.
Hàng rào cây có ảnh hưởng tới ánh sáng vào phòng không?
Có, nếu rào cao và kín đặt sát cửa phòng. Đặt rào ở mép ngoài ban công, giữ phần trên rào thấp hơn đỉnh cửa một chút, hoặc dùng cây lá mảnh như trúc thay vì cây lá to dày để ánh sáng vẫn lọt qua. Rào phía nắng gắt thì việc che bớt lại là lợi.