Uốn dây bonsai là quấn một sợi dây kim loại mềm quanh cành theo hình xoắn ốc, nghiêng khoảng 45 độ, rồi bẻ cành theo hướng muốn và để dây giữ nó cho tới khi gỗ định hình. Người mới nên dùng dây nhôm, chọn cỡ dây dày khoảng một phần ba đường kính cành, uốn từ từ trong một lần, và kiểm vết hằn mỗi tuần; ở khí hậu nóng ẩm Việt Nam, nhiều cành nhiệt đới chỉ cần vài tuần đến vài tháng là định hình và có thể bắt đầu hằn dây.
Dây là công cụ cho phép đặt cành vào đúng chỗ trong không gian thay vì chờ cây tự mọc tới đó. Bài này đi qua việc chọn loại và cỡ dây, kỹ thuật quấn một cành và hai cành bằng một sợi, cách uốn mà không gãy, khi nào nên tháo, cách tháo đúng, cùng những phương pháp thay thế như néo dây, kẹp, và phương pháp cắt rồi để mọc của người chơi cây nhiệt đới.
Dây nhôm hay dây đồng
Hai loại dây phổ biến nhất trong bonsai là nhôm đã ủ mềm và đồng ủ. Chúng khác nhau về độ cứng, cách dùng và loài cây hợp. Người mới gần như luôn nên bắt đầu với nhôm.
| Tiêu chí | Dây nhôm | Dây đồng |
|---|---|---|
| Độ cứng với cùng cỡ | Mềm hơn, cần dây to hơn để giữ cùng một cành | Cứng hơn sau khi uốn, giữ cành chắc với cỡ nhỏ hơn |
| Dễ dùng | Dễ quấn, dễ chỉnh, dễ tháo; sai thì quấn lại được | Cứng lại khi bị uốn, khó chỉnh lại; cần quen tay |
| Loài hợp | Cây lá rộng, cây nhiệt đới vỏ mỏng như si, sanh, khế, mai chiếu thuỷ | Cây lá kim, cành cứng, đàn hồi mạnh |
| Màu | Thường có lớp phủ nâu đồng để đỡ lộ | Đỏ nâu, xỉn dần, hoà với vỏ cây |
| Tái sử dụng | Thẳng lại và dùng tiếp được | Thường dùng một lần với cành quan trọng |
Tránh dùng dây kẽm mạ hoặc dây thép cứng mua ở tiệm điện nước: chúng cứng, khó tháo, có thể gỉ và làm hỏng vỏ. Dây điện lõi đồng bóc vỏ có thể dùng tạm cho cành nhỏ, nhưng lõi đồng chưa ủ khá cứng, dễ làm trầy vỏ cây non.
Chọn cỡ dây và độ dài
Quy tắc phổ biến là dây dày khoảng một phần ba đường kính cành cần uốn khi dùng dây nhôm; đồng thì có thể mảnh hơn một chút. Thử bằng cách quấn vài vòng ở gốc cành rồi uốn nhẹ: nếu cành bật trở về như cũ, dây quá mảnh; nếu dây cứng tới mức quấn khó, làm trầy vỏ, dây quá to. Cành càng đàn hồi, như cành của cây lá kim, càng cần dây chắc.
Độ dài dây cắt ra thường gấp khoảng một lần rưỡi chiều dài đoạn cành cần quấn, vì dây đi vòng xoắn. Cắt dư một chút tốt hơn thiếu, vì nối dây giữa chừng không giữ được lực. Phần đầu dây phải được neo chắc: hoặc quấn hai ba vòng quanh thân trước khi lên cành, hoặc dùng một sợi cho hai cành cạnh nhau, vòng qua thân ở giữa, để cành này làm điểm tựa cho cành kia.
Với một cây, hãy quấn theo thứ tự từ thân, đến cành chính, đến nhánh nhỏ; dây to trước, dây mảnh sau. Tránh để hai sợi dây chạy song song bắt chéo lung tung trên cùng một cành, vừa xấu vừa khó tháo.
Quấn dây một cành từng bước
Kỹ thuật quấn quyết định dây có giữ được cành và có làm hại vỏ hay không. Thực hành trên một cành không quan trọng trước khi làm cành chính.
- Tưới cây trước một ngày để cành có nước, mềm và ít gãy hơn. Không uốn cành khi cây vừa bị khát, lá rũ.
- Neo đầu dây: quấn quanh thân hoặc quanh cành mẹ ở phía dưới, hoặc ghép với cành bên cạnh như đã nói, sao cho dây không xoay khi bạn uốn.
- Quấn dây theo hình xoắn ốc với góc khoảng 45 độ so với trục cành. Vòng quá dày sẽ không đỡ lực, vòng quá thưa sẽ không giữ được độ cong.
- Dây ôm sát nhưng không siết vào vỏ, chừa một khe nhỏ đủ để cành lớn lên một chút.
- Khi qua một chỗ có lá hoặc chồi, đi vòng qua để không đè lên lá, mắt chồi.
- Quấn đến tận đầu cành nếu muốn uốn cả đầu, cắt phần dư và bẻ đầu dây ép sát.
- Uốn: hai tay giữ hai bên đoạn cần cong, ngón cái đặt ở mặt ngoài của khúc cong để đỡ, uốn chậm và một lần đến vị trí mong muốn. Uốn qua lại nhiều lần làm gãy mạch dẫn bên trong.
Hướng xoắn của dây nên cùng chiều với hướng bạn sẽ bẻ cành: khi cành bị bẻ, dây sẽ siết chặt hơn thay vì nới ra. Nếu muốn cong sang trái, đặt dây sao cho ở mặt ngoài khúc cong, dây đang chạy kéo căng.
Bao lâu thì tháo dây và tháo thế nào
Không có thời gian cố định. Ở miền Nam, cây nhiệt đới đang mùa mưa có thể bắt đầu hằn dây chỉ sau ba bốn tuần; ở miền Bắc mùa lạnh, cùng cây ấy để vài tháng vẫn chưa hằn. Vì vậy hãy xem cây, không xem lịch: mỗi tuần kiểm các chỗ dây ôm, đặc biệt ở mặt ngoài khúc cong và chỗ phân cành, nơi cành lớn nhanh nhất.
Khi dây bắt đầu ép xuống vỏ, vỏ hai bên dây hơi gồ lên, là lúc phải tháo. Nếu cành chưa giữ được dáng, tháo dây cũ và quấn lại dây mới ở một góc xoắn khác để không ép đúng vào chỗ cũ. Để dây hằn sâu, vết xoắn sẽ còn lại nhiều năm, ở cây vỏ mỏng như si, sanh, mai chiếu thuỷ rất khó mờ.
Cách tháo an toàn là dùng kìm cắt dây cắt từng vòng một, thành từng đoạn ngắn rơi ra. Đừng gỡ ngược dây theo chiều xoắn: lực kéo khi gỡ có thể tước vỏ hoặc gãy những nhánh nhỏ đã định hình. Dây nhôm cắt nhỏ vẫn có thể thu gom bán ve chai, nhưng đừng cố tiết kiệm bằng cách gỡ nguyên sợi trên cành quan trọng.
Uốn cành to và những cành dễ gãy
Biết giới hạn của loài. Mỗi loài có độ dẻo khác nhau. Si, sanh, mai chiếu thuỷ khá dẻo khi còn non. Khế, linh sam, những cành đã già hoá gỗ cứng giòn hơn nhiều. Thử uốn nhẹ trước để cảm nhận.
Bọc cành trước khi uốn mạnh. Với cành to cần cong nhiều, quấn một lớp băng vải, băng keo giấy hoặc dải cao su mỏng quanh cành trước khi quấn dây. Lớp bọc giữ vỏ không nứt toác, nếu có nứt nhỏ phía trong cũng giữ được mạch dẫn liền.
Uốn làm nhiều lần. Cành không thể cong một lần tới góc mong muốn thì uốn một phần, để vài tuần cho cây thích nghi, lần sau uốn thêm.
Nếu nghe tiếng rắc. Dừng ngay, giữ cành ở vị trí đó, bọc chặt chỗ nứt bằng băng keo và giữ dây. Nhiều cành nứt một phần vẫn sống và liền lại nếu phía vỏ còn nối.
Cành quá to. Cành to bằng ngón tay cái trở lên ở cây nhiệt đới thường không nên uốn bằng dây. Dùng néo dây kéo dần, hoặc bỏ cành và nuôi một cành mới đúng hướng.
Néo dây, kẹp và lối "cắt rồi để mọc"
Néo dây là buộc một sợi dây, thường là dây mềm bọc nhựa hoặc dây kẽm có lót, từ cành xuống mép chậu, xuống một cành dưới hoặc vào thân, rồi kéo căng dần để hạ cành xuống. Cách này hợp với cành to không quấn dây được, hoặc khi muốn hạ cả một cành mà không làm thay đổi đường cong nhỏ của nó. Chỗ dây ôm cành nên lót một miếng cao su để không hằn.
Người chơi cây nhiệt đới, đặc biệt ở vùng Hoa Nam và Đông Nam Á, còn dùng nhiều lối cắt rồi để mọc: để cành mọc tự do, sau đó cắt lùi về một chồi có hướng đúng, chồi đó mọc ra thì lại cắt lùi về chồi tiếp theo đổi hướng. Sau vài vòng, cành sẽ có những khúc gãy góc tự nhiên mà không cần dây. Cách này chậm hơn nhưng không để lại vết dây và hợp với cây mọc nhanh trong nắng nóng.
Trên thực tế, người chơi lâu năm phối hợp cả hai: dùng dây cho những vị trí cần đặt chính xác, dùng cắt rồi để mọc để tạo phân nhánh và độ gãy góc của cành nhỏ. Người mới nên thử cả hai trên các cành khác nhau của cùng một cây để thấy khác biệt.
Chăm cây đang mang dây
Cây đang mang dây không cần chăm khác nhiều, nhưng có ba điều cần nhớ. Thứ nhất, tránh để dây kim loại nóng rực dưới nắng trưa gắt trên cành non, nhất là dây đồng sẫm màu ở ban công hướng Tây; che lưới nhẹ những ngày nắng gắt nhất. Thứ hai, khi tưới, đừng xịt vòi mạnh vào cành đang uốn làm cành rung, dễ gãy ở chỗ vừa bẻ.
Thứ ba, cây được bón đều và đang mọc mạnh sẽ lớn nhanh, hằn dây nhanh. Đó vừa là điều tốt, vì cành định hình nhanh, vừa là lý do phải kiểm dây thường xuyên hơn. Một số người giảm bón phân đạm khi đang giữ dây trên những cành quan trọng để làm chậm việc hằn.
Không nên uốn dây và thay chậu tỉa rễ nặng trong cùng một đợt với cây yếu. Cây mất rễ cần thời gian hồi phục; cành mới uốn cũng cần nhựa để liền những tổn thương nhỏ bên trong. Nếu buộc phải làm cùng đợt, chỉ uốn nhẹ, chủ yếu cành nhỏ.
Ba sai lầm uốn dây hay gặp
Quấn dây cho mọi cành. Cây quấn kín dây từ gốc tới ngọn trông như bị bó, và người mới thường quấn cả những cành sắp bỏ. Chỉ quấn những cành đã quyết định giữ và cần đổi hướng; cành chỉ cần ngắn lại thì tỉa, không cần dây.
Uốn mà không có hình dung trước. Bẻ cành theo cảm hứng dễ làm các cành đều cong giống nhau, như lò xo. Trước khi quấn, nhìn từ mặt trước và mặt trên, xác định mỗi cành sẽ đi về đâu, các khúc cong to ở gần thân và nhỏ dần ra đầu cành.
Quên hạ cành xuống. Cành tự nhiên của cây non mọc chếch lên trời; cây già ngoài tự nhiên có cành ngang hoặc hơi rủ do sức nặng của tán. Hạ nhẹ cành chính xuống, nâng đầu cành lên một chút, cây trông già đi ngay mà không cần thay đổi gì khác. Chỗ cành gặp thân là chỗ dễ nứt nhất khi hạ, nên đặt ngón tay đỡ ngay tại đó khi bẻ.
Câu hỏi thường gặp
Uốn dây vào mùa nào tốt nhất?
Với cây nhiệt đới, uốn được gần như quanh năm khi cây khoẻ. Nhiều người chọn lúc cây vừa ra đợt đọt mới cứng lại một chút, cành dẻo mà không quá non. Ở miền Bắc nên tránh giữa mùa lạnh vì cây đứng yên, vết nứt nhỏ lâu liền.
Có nên uốn dây cho cây vừa mua về?
Không nên trong những tuần đầu. Cây cần thích nghi với chỗ ở mới; đợi cây ra đợt lá mới khoẻ rồi mới uốn. Ngoại lệ là tháo những sợi dây cũ đang hằn sâu, việc đó nên làm ngay sau khi mua.
Dây hằn rồi thì có sửa được không?
Tháo ngay để vết không sâu thêm. Vết hằn nhẹ thường mờ dần sau vài mùa khi thân to ra. Vết hằn sâu xoắn ốc ở cây vỏ mỏng có thể còn lại lâu; một số người chấp nhận nó như dấu vết, số khác che bằng cách xoay mặt trước.
Có thể dùng dây buộc nhựa thay dây kim loại không?
Dây nhựa và dây cao su dùng tốt để néo cành, kéo cành xuống mép chậu, vì mềm và ít hằn. Còn để quấn xoắn uốn cong cành thì cần dây kim loại mềm như nhôm, vì dây nhựa không giữ được hình sau khi bẻ.
Cành vừa uốn bị héo lá thì sao?
Thường là mạch dẫn bên trong bị nứt nhiều. Giữ nguyên dây, không uốn thêm, đặt cây chỗ sáng nhẹ, tưới vừa. Nếu cành vẫn còn sống ở phía vỏ liền, chồi mới có thể bật lại sau vài tuần; nếu cả cành khô, cắt bỏ và rút kinh nghiệm uốn chậm hơn.