Chăm cây cảnh hằng ngày không có nghĩa là tưới mỗi ngày: việc hằng ngày chủ yếu là nhìn cây vài giây, thử đất những chậu sắp khô; việc hằng tuần là tưới những chậu cần, xoay chậu, soi mặt dưới lá; việc hằng tháng là lau bụi lá, ngắt lá già, xả đất, bón phân trong mùa cây lớn. Thêm vào đó là việc theo mùa như thay chậu, cắt tỉa và chuẩn bị cho mùa lạnh, mùa mưa.
Người chơi lâu năm ít khi làm việc gì lớn với cây; họ làm những việc nhỏ đều đặn, nhờ đó thấy vấn đề từ khi mới chớm. Bài này gom những việc ấy thành một lịch dễ theo, kèm chuyện độ ẩm không khí, một thứ hay bị hiểu sai nhất trong chăm cây trong nhà, nhất là ở phòng máy lạnh. Lịch dưới đây viết cho cây trong nhà và ban công ở cả hai miền; chỗ nào hai miền khác nhau thì có ghi riêng.
Việc hằng ngày: một vòng quan sát vài phút
Không cần làm gì nhiều; điều quan trọng là thành thói quen nhìn cây mỗi ngày, ví dụ lúc pha cà phê buổi sáng hoặc trước khi đi ngủ:
- Nhìn tổng thể: cây nào rũ, nghiêng khác thường, lá nào đổi màu so với hôm qua.
- Thử đất những chậu bạn biết là sắp tới lượt khô, chậu nhỏ, chậu ở chỗ nắng gió.
- Nhìn lá non đang ra: lá mới khoẻ là tín hiệu tốt nhất cho thấy cách chăm đang đúng.
- Đổ nước đọng ở đĩa lót nếu hôm trước có tưới hoặc mưa tạt.
- Với cây ban công, để ý dự báo thời tiết: nắng gắt, mưa giông, gió mùa để dời chậu kịp thời.
Vòng quan sát này giúp bạn biết nhịp của từng chậu nhanh hơn mọi bảng lịch tưới. Sau vài tháng, bạn sẽ nhìn lá là đoán được đất trong chậu đang thế nào, và chỉ cần thử đất để xác nhận. Người bận rộn có thể gộp vòng quan sát vào hai ba lần mỗi tuần, miễn là đều đặn.
Việc hằng tuần
Tưới những chậu cần tưới. Gom việc tưới vào một hai buổi cố định trong tuần với cây trong nhà giúp bạn không quên, nhưng vẫn thử đất từng chậu; chậu chưa khô thì để lượt sau. Cây ban công mùa nắng có thể cần tưới thường xuyên hơn.
Xoay chậu. Xoay mỗi chậu một phần tư vòng theo cùng một chiều để cây nhận sáng đều, tán không lệch về phía cửa sổ. Đánh dấu một điểm trên chậu để nhớ đã xoay tới đâu.
Soi mặt dưới lá và nách lá. Lật vài lá ở mỗi cây, nhìn kỹ nách lá, gốc thân. Rệp sáp, nhện đỏ, bọ trĩ, rệp vảy phát hiện sớm khi chỉ có vài con thì lau bằng bông tăm, khăn ẩm hoặc rửa nước là xong; để vài tuần thì phải xử lý cả nhóm cây.
Ngắt hoa tàn, lá úa. Hoa tàn để lâu trên cây dễ mốc, nhất là mùa ẩm; lá úa nằm trên mặt đất là chỗ nấm và ruồi đất bắt đầu. Ngắt gọn bằng tay hoặc kéo sạch.
Kiểm tra cây giâm, cây con. Cành giâm trong nước thay nước; khay ươm kiểm tra độ ẩm, mở nắp hộp cho thoáng khí.
Việc hằng tháng: lau lá, xả đất, kiểm rễ
Bụi bám trên mặt lá làm giảm ánh sáng tới được lá và làm lá xỉn màu, nhất là ở thành phố nhiều bụi và nhà gần đường lớn. Với cây lá to, bóng như monstera, bàng Singapore, đa búp đỏ, kim tiền, lau từng lá bằng khăn mềm ẩm, đỡ lá bằng tay kia để không gãy cuống. Cây lá nhỏ, nhiều lá thì có thể tắm cả cây dưới vòi sen nước nhiệt độ phòng, che mặt đất bằng túi để đất không trôi, rồi để ráo trước khi đưa về chỗ cũ. Không cần dùng sản phẩm làm bóng lá; lớp phủ bóng có thể làm bít bề mặt lá, và lá sạch tự nhiên đã đủ đẹp.
Xả đất là tưới một lượng nước nhiều, chậm, cho chảy qua lỗ thoát một lúc, nhằm rửa bớt muối khoáng tích tụ từ phân bón và nước cứng. Dấu hiệu cần xả là lớp cặn trắng trên mặt đất, quanh lỗ thoát và thành chậu đất nung, mép lá cây khô nâu dù tưới đều. Làm vào một ngày cây đang cần tưới, đổ hết nước thừa sau đó.
Mỗi tháng, nhìn đáy chậu xem rễ có thò ra lỗ thoát, có chui vòng quanh mặt đất không; nhấc thử vài chậu thấy cây đã kín rễ, nước tưới chảy qua rất nhanh mà đất vẫn khô thì ghi lại để thay chậu vào mùa thích hợp. Trong mùa cây đang lớn, đây cũng là nhịp bón phân thường gặp với phân nước pha loãng, theo hướng dẫn của sản phẩm.
Độ ẩm không khí: hiểu đúng để làm đúng
Nhiều cây lá trong nhà có nguồn gốc rừng nhiệt đới ẩm, nên khi không khí khô, mép và chóp lá dễ khô nâu, lá non xoăn hoặc không mở hết. Không khí khô gặp nhiều nhất ở phòng bật máy lạnh suốt ngày, phòng bật sưởi mùa đông miền Bắc, và những ngày hanh khô gió bắc. Ở những thời điểm khác, độ ẩm tự nhiên ở Việt Nam thường đủ cho phần lớn cây cảnh phổ biến.
Phun sương lên lá là cách được nhắc nhiều nhất nhưng hiệu quả kém nhất: độ ẩm quanh lá tăng lên trong ít phút rồi trở lại như cũ, trong khi lá ướt thường xuyên ở phòng kín lại dễ nấm. Khay sỏi có nước đặt dưới chậu tăng ẩm rất ít, chủ yếu ngay sát chậu. Gom các cây lại gần nhau giúp một chút vì lá thoát hơi nước tạo vùng ẩm hơn quanh nhóm cây.
Cách thật sự làm tăng độ ẩm cả phòng là máy tạo ẩm, đặt gần nhóm cây ưa ẩm, có ích cả cho người khi phòng máy lạnh quá khô. Vệ sinh máy theo hướng dẫn để không nuôi vi khuẩn, nấm trong bình nước. Một ẩm kế điện tử đơn giản giúp bạn biết độ ẩm phòng thực tế thay vì đoán. Với những cây cực kỳ ưa ẩm như một số loài dương xỉ, kiểng lá mỏng, đặt chúng trong phòng tắm có cửa sổ sáng, hoặc trồng trong hộp kính, bình kính kiểu terrarium, là giải pháp bền hơn.
Lịch việc theo mùa
Ngoài nhịp tuần và tháng, mỗi mùa có việc riêng. Bảng gộp hai miền; điều chỉnh theo nơi bạn ở.
| Thời điểm | Miền Bắc | Miền Nam |
|---|---|---|
| Đầu mùa cây lớn | Mùa xuân ấm hẳn: thay chậu, thay đất, cắt tỉa, giâm cành, bắt đầu bón nhẹ | Đầu mùa mưa: thay đất cho cây hay úng, giâm cành, kê chậu cao |
| Giữa mùa cây lớn | Mùa hè: tưới đều theo đất, che nắng chiều, bón theo nhịp | Giữa mùa mưa: giãn tưới, che mưa cho cây kỵ nước, bắt ốc sên |
| Cuối mùa cây lớn | Mùa thu: giảm bón dần, kiểm tra sâu trước khi đưa cây vào nhà | Cuối mùa mưa: bón bổ sung nhẹ, chuẩn bị lưới che cho mùa nắng |
| Mùa cây nghỉ hoặc chịu khắc nghiệt | Mùa đông, nồm: tưới thưa, ngừng bón, chống lạnh, chống nấm | Mùa khô nắng: tưới sáng sớm, chống nóng chậu, soi nhện đỏ |
Đánh dấu vài mốc này trên lịch điện thoại là cách đơn giản để không bỏ lỡ thời điểm thay chậu, cắt tỉa tốt nhất trong năm.
Những việc không cần làm thường xuyên như nhiều người nghĩ
Xới đất mặt mỗi tuần. Xới mạnh mặt chậu làm đứt rễ non nằm sát mặt. Chỉ cần xới nhẹ khi mặt đất bị đóng váng cứng, nước tưới không ngấm.
Bón phân quanh năm. Cây chỉ cần dinh dưỡng thêm khi đang lớn. Mùa đông miền Bắc, hay khi cây đặt ở chỗ thiếu sáng lớn rất chậm, bón đều đặn chỉ làm tích muối trong đất.
Thay đất mỗi năm cho mọi cây. Cây khoẻ, rễ chưa kín chậu, đất vẫn tơi và thoát nước tốt thì chưa cần thay. Thay đất không cần thiết là thêm một lần sốc cho rễ.
Phun thuốc phòng định kỳ. Trong nhà có người, trẻ nhỏ, thú cưng, phun thuốc phòng khi chưa có sâu bệnh là việc không cần thiết. Soi lá hằng tuần và xử lý thủ công khi mới chớm hiệu quả và an toàn hơn.
Đổi chỗ cây liên tục cho đẹp. Mỗi lần đổi chỗ là một lần cây phải làm quen với ánh sáng mới. Muốn đổi bố cục, nên chọn những cây chịu đổi chỗ, hoặc đổi theo mùa chứ không theo tuần.
Ghi chép: cách nhanh nhất để học nhịp của nhà mình
Mỗi căn nhà có ánh sáng, gió, độ ẩm riêng, nên lời khuyên chung chỉ là điểm khởi đầu. Người chơi giỏi thường có một cuốn sổ hoặc một ghi chú trên điện thoại: chậu nào, đặt ở đâu, tưới ngày nào, bón ngày nào, thay chậu khi nào, chụp một tấm ảnh mỗi tháng từ cùng một góc. Chỉ sau một mùa, bạn sẽ thấy rõ chậu nào uống nước nhanh, cây nào lớn mạnh vào tháng nào, cây nào đứng yên cả mùa đông.
Ảnh chụp theo tháng đặc biệt hữu ích khi cây có vấn đề: bạn so được lá bây giờ với lá ba tháng trước, thấy cây vươn dài dần vì thiếu sáng mà mắt thường hằng ngày không nhận ra. Khi hỏi bệnh cây trong hội nhóm, gửi kèm ảnh toàn cây, ảnh cận lá cả hai mặt, ảnh mặt đất và mô tả nhịp tưới, chỗ đặt, những thay đổi gần đây sẽ giúp người khác trả lời đúng nhanh hơn nhiều so với một tấm ảnh lá vàng.
Đồ nghề gọn cho người chơi cây trong nhà
Bình tưới vòi dài, nhỏ. Vòi dài, miệng nhỏ giúp tưới đúng gốc, len dưới tán lá mà không làm ướt lá, không xói đất.
Kéo cắt cành sạch và cồn lau kéo. Một chiếc kéo nhỏ sắc dùng cho ngắt lá, cắt rễ, lấy cành giâm; lau cồn trước và sau khi dùng, nhất là khi vừa cắt cây bệnh.
Đũa tre, que gỗ. Dùng thử đất ở chậu sâu, xới nhẹ mặt đất bị nén, làm cọc đỡ cho cây con.
Khăn mềm, bông tăm. Lau lá, lau rệp sáp ở nách lá; khăn riêng cho cây bệnh để không lây.
Sổ hoặc ghi chú điện thoại. Ghi ngày tưới, ngày bón, ngày thay chậu và ảnh chụp cây theo tháng. Đây là công cụ học nhanh nhất về nhịp của chính nhà bạn, và là thứ giúp ích nhiều khi hỏi bệnh cây trong hội nhóm.
Găng tay mỏng. Nhựa của nhiều cây họ Ráy, trạng nguyên, xương rồng có thể gây ngứa, kích ứng da; đeo găng khi cắt tỉa, thay chậu và rửa tay sau đó, nhất là nhà có trẻ nhỏ.
Câu hỏi thường gặp
Có nên dùng sữa, bia, dầu ăn để lau bóng lá không?
Không nên. Những chất này để lại lớp màng trên lá, dễ bám bụi, có thể gây mùi và thu hút côn trùng, nấm. Lau bằng khăn ẩm nước sạch là đủ; nếu bụi bám chặt có thể dùng nước pha rất loãng với chút xà phòng nhẹ rồi lau lại bằng nước sạch.
Cây lá có lông như violet, lá nhung có lau lá được không?
Không lau bằng khăn ướt vì nước đọng giữa lông lá dễ gây đốm, thối. Dùng cọ mềm khô quét nhẹ bụi trên lá. Khi tưới, tránh làm ướt lá; tưới từ đáy là cách hợp với những cây này.
Có cần nói chuyện hay bật nhạc cho cây không?
Chưa có bằng chứng đáng tin cậy cho thấy nói chuyện hay bật nhạc giúp cây cảnh lớn tốt hơn. Lợi ích thật nếu có là bạn ở gần cây nhiều hơn, nhìn cây kỹ hơn và phát hiện vấn đề sớm hơn.
Phòng máy lạnh chạy cả ngày thì nên chọn cây gì?
Chọn cây lá dày, có lớp sáp hoặc mọng nước, chịu được không khí khô như lưỡi hổ, kim tiền, trầu bà lá dày, cao su cảnh. Tránh cây lá mỏng ưa ẩm như dương xỉ, kiểng lá mỏng, trừ khi có máy tạo ẩm. Đặt cây tránh hướng gió thổi trực tiếp.
Bao lâu thì nên thay chậu cho cây trong nhà?
Không có mốc cố định; thay khi rễ kín chậu, rễ thò ra lỗ thoát, nước chảy qua ngay mà đất không ngấm, hoặc giá thể đã mục, nén chặt. Với nhiều cây lá trong nhà, khoảng một tới hai năm một lần là phổ biến. Thay vào đầu mùa cây lớn.
Nhà ít thời gian thì nên giảm việc gì trước?
Giữ lại hai việc quan trọng nhất là thử đất trước khi tưới và soi sâu hại hằng tuần; đó là hai thứ quyết định cây sống hay chết. Lau lá, xoay chậu có thể thưa hơn. Chọn những cây chịu bỏ bê như lưỡi hổ, kim tiền, sen đá cũng là một cách giảm việc.