Giữ vườn chậu sân thượng qua mùa nắng nóng dựa vào năm việc: che bớt nắng gắt giữa trưa và chiều bằng lưới, kê chậu khỏi mặt sàn nóng, phủ mặt chậu để giữ ẩm, gom chậu nhỏ thành cụm để chúng che nhau, và tưới sâu vào sáng sớm, tốt nhất bằng hệ tưới nhỏ giọt hẹn giờ. Làm đủ năm việc này, phần lớn cây cảnh chịu nắng sẽ qua mùa nóng mà không bị suy.
Sân thượng là nơi nắng nhất, nóng nhất và gió khô nhất trong nhà. Mặt sàn bê tông hay gạch hấp nhiệt cả ngày rồi toả lên chậu; sân thượng có mái tôn che một phần thì phần dưới mái lại hầm nóng. Những đợt nắng nóng kéo dài, cây trồng đất vườn còn có rễ ăn sâu để chống đỡ, còn cây trong chậu chỉ có một khối đất nhỏ, khô và nóng lên rất nhanh. Bài này đi theo những gì người trồng cây trên sân thượng nhà phố có thể làm ngay.
Vì sao cây trong chậu trên sân thượng chịu nóng kém hơn cây đất vườn
Cây trồng dưới đất có cả một khối đất lớn bên dưới, ẩm và mát hơn bề mặt, rễ có thể đi sâu tìm nước. Cây trong chậu bị giới hạn trong vài chục lít đất, mọi phía đều lộ ra không khí nóng. Thành chậu nóng lên thì phần rễ ở rìa, nơi tập trung nhiều rễ hút, bị tổn thương trước. Đất trong chậu khô nhanh hơn đất vườn nhiều lần.
Sân thượng thêm ba lớp nóng. Lớp thứ nhất là mặt sàn: bê tông, gạch tối màu hấp nhiệt cả buổi rồi toả ngược lên. Lớp thứ hai là tường bao, lan can xây quanh sân thượng hắt nhiệt và chắn gió. Lớp thứ ba là gió khô buổi trưa kéo hơi nước khỏi lá. Ba lớp này cộng lại khiến một chậu cây trên sân thượng có thể khô kiệt chỉ trong một buổi, dù sáng đã tưới.
Mái tôn che một phần sân thượng là trường hợp đặc biệt. Phía dưới mái được che nắng thẳng nhưng tôn nóng bức xạ nhiệt xuống, không khí dưới mái tù đọng, nhiệt độ có khi còn cao hơn chỗ thoáng bên ngoài. Cây đặt sát dưới mái tôn thấp hay bị héo bí, lá mềm rũ dù đất còn ẩm. Mái tôn càng thấp, càng ít khe thoáng ở đỉnh thì vùng nóng bên dưới càng dày; mái cao, có lớp cách nhiệt hoặc có khe thoát khí ở nóc thì phía dưới dễ chịu hơn nhiều, có thể dùng làm chỗ trú cho những cây cần bóng.
Lưới che nắng: chọn độ che và cách căng
Chọn độ che theo nhóm cây. Lưới che nắng được bán theo phần trăm nắng cản lại. Cây hoa ưa nắng như hoa giấy, dừa cạn, hoa mười giờ chỉ cần che nhẹ hoặc không che. Hồng, dạ yến thảo, cây gia vị hợp với lưới cản khoảng một nửa trong những tuần gắt nhất. Cây lá trong nhà mang ra sân thượng cần che dày hơn.
Màu lưới. Lưới đen phổ biến, rẻ và bền; lưới màu sáng hoặc lưới phản quang hắt bớt nhiệt nhưng đắt hơn. Lưới màu xanh lá thường cản sáng kém đồng đều hơn. Với cây cảnh, độ che phù hợp quan trọng hơn màu.
Căng cao, cách lá. Lưới phải căng cao hơn ngọn cây một khoảng, có chỗ cho khí nóng thoát lên. Phủ lưới sát lên tán làm lá nóng thêm và gió không lùa được.
Che có giờ. Lưới kéo được như rèm, mở buổi sáng cho cây nhận nắng dịu, kéo lại từ khoảng gần trưa, là cách cân bằng tốt giữa đủ sáng và tránh nắng gắt. Khung có ròng rọc, dây kéo giúp làm việc này hằng ngày không tốn công.
Chống gió. Lưới căng là một mặt hứng gió. Khung phải chắc, dây buộc chặt, và nên có cách gỡ nhanh khi có giông bão.
Kê chậu, gom chậu và phủ gốc
Những việc không tốn tiền nhưng giảm nóng rễ rõ rệt:
- Kê khỏi sàn: đặt chậu lên kệ gỗ, chân kê, gạch rỗng hoặc pallet để không khí chạy dưới đáy chậu. Chỉ cần vài phân đã cắt bớt phần lớn nhiệt truyền trực tiếp từ sàn.
- Gom chậu nhỏ thành cụm: chậu đứng sát nhau che thành chậu cho nhau, tạo vùng ẩm hơn quanh lá. Chậu lớn, cây cao xếp phía nắng chiếu tới, chậu nhỏ, cây yếu xếp phía sau.
- Lồng chậu: chậu nhỏ thành mỏng đặt vào chậu lớn hơn, chèn xơ dừa hoặc để lớp không khí ở giữa, rễ được cách nhiệt.
- Phủ mặt chậu: vỏ thông, xơ dừa sợi, rơm, lá khô băm nhỏ cho cây ưa ẩm; sỏi cho cây mọng nước. Lớp phủ dày vài phân giảm bốc hơi và giữ mặt đất không bị nắng nung.
- Làm mát mặt sàn: lát gạch sáng màu, phủ sàn gỗ nhựa, trải thảm cỏ nhân tạo dưới khu vực chậu, hoặc sơn chống nóng sàn; mặt sàn bớt nóng thì cả cây và người đều dễ chịu.
- Dời chậu khỏi mái tôn thấp: cây đặt sát dưới mái tôn nên dời ra rìa thoáng hoặc chỗ có bóng khác.
Tưới trong mùa nóng: sâu, sớm và đều
Tưới vào sáng sớm, trước khi nắng lên, là quan trọng nhất. Tưới đẫm đến khi nước chảy ra lỗ đáy để toàn bộ khối đất ngậm nước, chứ không chỉ làm ướt mặt. Giá thể khô kiệt có xơ dừa, than bùn đôi khi trở nên kỵ nước, nước tưới chảy tuột qua khe giữa bầu đất và thành chậu; khi đó tưới chậm vài lượt cách nhau ít phút, hoặc ngâm cả chậu vào chậu nước một lúc cho đất hút lại.
Chậu nhỏ, chậu đất nung, giỏ treo ở chỗ nắng gió thường cần tưới thêm một lần vào cuối chiều khi nắng đã dịu. Thử bằng ngón tay hoặc nhấc chậu thay vì tưới máy móc. Cây mọng nước vẫn chỉ tưới khi đất khô hẳn; mùa nóng chúng khát nhanh hơn nhưng không vì thế mà hết sợ úng. Nếu dùng nước giếng khoan hay nước bồn phơi nắng, để nước nguội bớt trước khi tưới, vì nước trong ống, trong bồn trên sân thượng giữa trưa có thể nóng tới mức làm hại rễ.
Khi thấy cây héo giữa trưa, đừng vội tưới nước lạnh ào lên lá. Nhiều cây cụp lá buổi trưa để giảm mất nước rồi tự căng lại khi chiều mát, đó là phản ứng bình thường. Nếu đất trong chậu khô thật, hãy kéo chậu vào bóng, chờ chậu bớt nóng rồi tưới vào gốc. Cây héo cả khi đất còn ướt là dấu hiệu rễ đã hỏng vì nóng hoặc úng, cần xem lại rễ.
Lắp hệ tưới nhỏ giọt hẹn giờ cho sân thượng
Hệ tưới nhỏ giọt quy mô vài chục chậu khá đơn giản, các bộ phận bán sẵn ở cửa hàng vật tư nông nghiệp và cây cảnh. Trình tự lắp phổ biến:
- Nguồn nước: lấy từ vòi nước trên sân thượng. Nếu áp lực nước yếu hoặc muốn chủ động, dùng bồn chứa đặt cao kèm bơm nhỏ.
- Bộ hẹn giờ: lắp ngay sau vòi, chọn loại đặt được nhiều lần tưới mỗi ngày và thời lượng mỗi lần.
- Lọc và giảm áp: một bộ lọc nhỏ chặn cặn làm tắc đầu nhỏ giọt; bộ giảm áp nếu nước máy mạnh, để các khớp nối không bung.
- Ống chính và ống nhánh: ống chính chạy dọc các hàng chậu, từ đó trích ống nhánh nhỏ tới từng chậu.
- Đầu tưới: đầu nhỏ giọt cắm vào chậu, chậu lớn dùng hai đầu hoặc đầu lưu lượng lớn hơn; bồn dài dùng ống nhỏ giọt có lỗ sẵn chạy dọc bồn.
- Chạy thử: chạy vài ngày khi đang ở nhà, kiểm tra từng chậu có ướt đều không, nước có tràn ra sàn không, rồi chỉnh thời lượng.
Gom cây có nhu cầu nước giống nhau vào cùng một nhánh, vì một nhánh chỉ tưới theo một lịch. Cây mọng nước tách ra khỏi hệ hoặc bịt đầu tưới của chúng. Mỗi tháng kiểm tra lọc, đầu tưới tắc, khớp rò; một khớp rò chạy cả tuần lúc đi vắng có thể làm sàn sân thượng ngập nước và lãng phí lượng nước lớn.
Đi vắng giữa mùa nóng và những dấu hiệu cây đã quá sức
Nếu chưa có hệ tưới tự động mà phải đi vắng vài ngày giữa mùa nóng, hãy dồn tất cả chậu nhỏ vào chỗ râm nhất, sát nhau, tưới đẫm, phủ mặt chậu dày; chậu nhỏ có thể đặt vào khay có lớp nước nông hoặc lót xơ dừa ẩm, chấp nhận rủi ro úng nhẹ trong vài ngày còn hơn khô chết. Đi lâu hơn, nhờ người tưới và dặn kỹ cây nào không được tưới nhiều.
Sau một đợt nóng, quan sát cây để biết cây nào quá sức. Lá cháy mép, cháy loang ở phía hứng nắng là tổn thương do nắng nóng; lá cũ cháy không xanh lại được, nhưng nếu đọt và chồi còn khoẻ thì cây sẽ hồi phục. Lá rụng hàng loạt, đọt khô đen, cành non teo là cây bị nặng hơn, cần dời vào bóng và chăm nhẹ. Không bón phân cho cây đang bị sốc nóng; chờ cây ra lá mới đã.
Cây suy đi sau mùa nóng không có nghĩa là bạn chăm sai hoàn toàn. Có những mùa nắng nóng gay gắt bất thường, và có những loài đơn giản là không hợp với sân thượng nhà mình. Ghi lại cây nào qua mùa tốt, cây nào chật vật, để mùa sau chọn cây và xếp chỗ hợp hơn. Sau vài năm, mỗi sân thượng sẽ có một bộ cây "sống khoẻ ở đây" riêng.
Nhóm cây trụ tốt và nhóm cây chật vật trên sân thượng mùa nóng
Phân nhóm dưới đây dựa trên kinh nghiệm chung của người trồng cây chậu ở khí hậu nóng; từng sân thượng còn tuỳ hướng nắng, gió và cách chăm.
| Nhóm | Ví dụ | Cách giữ qua mùa nóng |
|---|---|---|
| Trụ tốt, gần như không cần che | Hoa giấy, dừa cạn, hoa mười giờ, sam hoa, lô hội, lưỡi hổ, dứa cảnh | Kê chậu, tưới sáng sớm, không bón nhiều giữa đợt nóng |
| Trụ được nếu che bớt giờ gắt | Hồng, cây gia vị, mai chỉ thiên, nguyệt quế, cẩm tú mai | Lưới nhẹ từ gần trưa, phủ gốc dày, tưới đều |
| Chật vật, cần chỗ râm hẳn | Dạ yến thảo, cây lá mỏng trong nhà, dương xỉ, lan ý | Đưa vào bóng, dưới giàn, hoặc vào nhà trong những tuần gắt nhất |
| Mọng nước kén mưa nắng xen kẽ | Sen đá lá mỏng, các loài mọng nước nhập | Che nắng gắt, tránh tưới khi đất còn ẩm, đặt chỗ có mái che mưa giông |
Nếu sân thượng của bạn mùa nào cũng có vài cây chết vì nóng, hãy dồn danh sách cây về hai nhóm đầu và dành nhóm thứ ba cho chỗ có bóng cố định. Vườn sân thượng khoẻ thường là vườn biết từ chối những loài không hợp.
Câu hỏi thường gặp
Có nên tưới cây trên sân thượng vào buổi trưa khi trời quá nóng?
Nếu cây đã héo vì đất khô kiệt thì tưới vẫn tốt hơn để cây chết khô, nhưng nên kéo chậu vào bóng và tưới vào gốc. Còn tưới định kỳ thì làm vào sáng sớm và chiều mát, nước thấm sâu hơn và ít bốc hơi phí.
Lưới che nắng loại nào hợp với vườn cây cảnh hỗn hợp trên sân thượng?
Với vườn có cả cây hoa ưa nắng lẫn cây lá, lưới cản khoảng một nửa lượng nắng là mức trung dung, căng theo kiểu kéo được để mở ra buổi sáng. Cây hoa ưa nắng xếp ở mép ngoài vùng lưới, cây lá xếp sâu bên trong.
Hệ tưới nhỏ giọt có làm cây bị úng không?
Có thể, nếu đặt thời lượng quá dài, gom cây ưa khô và cây ưa ẩm chung một nhánh, hoặc mùa mưa đến mà quên chỉnh lịch. Chỉnh thời lượng theo mùa, tách cây mọng nước ra, và tắt hệ những ngày mưa liên tục.
Cây đặt dưới mái tôn sân thượng bị héo dù đất còn ẩm là vì sao?
Thường do không khí dưới mái tôn nóng bí, lá mất nước nhanh và rễ bị nóng, cũng có khi rễ đã úng vì đất ẩm lâu trong chỗ ít gió. Dời cây ra chỗ thoáng hơn, kiểm tra rễ, chỉ tưới khi đất khô mặt.
Phủ gốc bằng gì cho cây chậu trên sân thượng?
Vỏ thông, xơ dừa sợi, rơm, lá khô băm nhỏ đều được với cây ưa ẩm; sỏi, đá nhỏ dùng cho cây mọng nước. Lớp phủ cách gốc một khoảng nhỏ để thân không ẩm liên tục. Ở chỗ gió mạnh, chọn vật liệu nặng hoặc phủ lưới mỏng lên để không bay.
Sơn chống nóng sàn sân thượng có giúp cây không?
Có giúp gián tiếp, vì mặt sàn bớt nóng thì nhiệt toả lên chậu và cây ít hơn, đồng thời phòng bên dưới mát hơn. Nên làm trước khi bày chậu, chọn loại sơn tương thích với lớp chống thấm hiện có, và vẫn kê chậu khỏi sàn để bảo vệ lớp sơn.