Năm dáng thế nền của bonsai và cây thế Việt là trực (thân đứng), xiêu (thân nghiêng một phía), hoành (thân hoặc cành chính vươn ngang ra khỏi miệng chậu), huyền (ngọn đổ xuống thấp như thác) và văn nhân (thân mảnh, cao, ít cành, tán dồn lên ngọn). Cách nhận ra nhanh nhất là nhìn góc của thân so với mặt chậu và vị trí ngọn so với miệng chậu, đáy chậu.
Mỗi dáng gợi một hình ảnh ngoài tự nhiên: cây đứng giữa đồng trống, cây bị gió đẩy nghiêng, cây chồm ra khỏi bờ sông, cây mọc vắt từ vách đá xuống, cây già mảnh khảnh ở rìa rừng. Tên gọi giữa trường phái Nhật, Trung Hoa và người chơi Việt không trùng khít hoàn toàn, nên bài này ghi kèm tên Nhật để bạn đối chiếu khi đọc tài liệu nước ngoài, và nói rõ chỗ các trường phái hiểu khác nhau.
Đọc dáng bằng ba câu hỏi
Trước khi nhớ tên, hãy tập nhìn một cây bằng ba câu hỏi. Câu thứ nhất: trục thân từ gốc lên ngọn nghiêng bao nhiêu so với đường thẳng đứng? Câu thứ hai: ngọn cây, hoặc điểm thấp nhất của tán, nằm trên miệng chậu, giữa miệng và đáy chậu, hay dưới đáy chậu? Câu thứ ba: tán dày đều từ dưới lên hay dồn hết lên phần trên, để lộ một đoạn thân dài?
Trả lời ba câu này là xếp được gần hết cây vào một trong năm nhóm nền. Các dáng khác như song thụ, tam đa, quần thụ, bám đá, gió lùa đều là biến thể hoặc tổ hợp: chúng thêm số thân, thêm đá, thêm hướng gió vào năm khung cơ bản. Người chơi lâu năm khi nhìn một phôi cũng hỏi ba câu ấy để quyết định cây hợp dáng nào, thay vì ép mọi cây vào dáng mình thích.
Một lưu ý về mặt trước: dáng chỉ đọc đúng khi nhìn từ mặt trước của cây, tức mặt cho thấy gốc rễ đẹp nhất, thân có độ thuôn rõ nhất và ngọn hơi nghiêng về phía người xem. Một cây nhìn từ mặt sau có thể trông như xiêu, xoay lại mới thấy là trực uốn lượn.
Thế trực: đứng thẳng, gồm trực chuẩn và trực uốn lượn
Trực chuẩn (chokkan). Thân thẳng đứng từ gốc tới ngọn, thuôn đều, to ở gốc nhỏ dần lên. Cành xếp xen kẽ trái, phải, sau, cành dưới cùng to và dài nhất, khoảng một phần ba chiều cao cây tính từ gốc. Dáng này gợi cây mọc đơn độc nơi đất trống, không bị gió, không bị che. Khó làm đẹp vì mọi khuyết điểm của thân đều lộ.
Trực uốn lượn (moyogi). Thân có những khúc cong mềm sang trái phải và trước sau, nhưng ngọn vẫn nằm thẳng trên gốc. Phần lớn bonsai bạn thấy ở các triển lãm Việt Nam thuộc nhóm này vì nó tha thứ cho thân không hoàn hảo và hợp với cây nhiệt đới đâm chồi khoẻ. Khúc cong nên dày ở gốc, thưa và nhỏ dần lên ngọn.
Trực trong cây thế Việt. Người chơi Việt thường gọi thế trực quân tử cho cây thẳng, đứng ngay ngắn, ngụ ý người ngay thẳng; và có các biến thể trực song thân như phu thê, mẫu tử khi hai thân mọc từ một gốc, một lớn một nhỏ. Ý nghĩa được gửi vào nhiều hơn quy tắc tỷ lệ chặt chẽ.
Cây hợp thế trực. Tùng la hán, sam, và những cây có thân thẳng tự nhiên. Cây họ Sung nhiều rễ khí cũng làm trực uốn lượn rất đẹp.
Thế xiêu: thân nghiêng mà vẫn vững
Thế xiêu, người miền Nam có nơi gọi thế đổ, tiếng Nhật là shakan, có thân nghiêng hẳn về một phía, góc nghiêng thường từ khoảng mười lăm đến bốn mươi lăm độ so với đường thẳng đứng. Ngọn vẫn nằm trên miệng chậu. Hình ảnh gốc là cây mọc trên sườn dốc hoặc bị gió thổi một hướng lâu năm, hay cây vươn mình tìm ánh sáng ở bìa rừng.
Điều làm nên một cây xiêu đẹp là cảm giác vững: phía ngược với hướng nghiêng phải có rễ to bám chặt như đang níu đất, còn phía nghiêng có rễ chống. Cành đầu tiên thường mọc về phía ngược hướng nghiêng để cân thị giác. Nếu rễ chỉ toả một phía, cây trông như sắp đổ chứ không phải đang nghiêng.
Khi trồng vào chậu, cây xiêu thường đặt lệch khỏi tâm, gốc nằm phía đối diện hướng nghiêng, để tán có khoảng không vươn ra. Cách đặt này giống như chừa chỗ cho câu chuyện tiếp diễn. Nhiều người mới đặt gốc chính giữa chậu khiến tán vượt quá mép một bên, cả bố cục bị lệch.
Đây là dáng dễ nhất để bắt đầu với một phôi mà thân không thẳng: thay vì cố uốn cho thẳng, xoay chậu, nghiêng gốc lại khi thay chậu, cây tự thành thế xiêu.
Hoành, bán huyền, huyền: phân biệt bằng vị trí ngọn
Ba dáng này hay bị gọi lẫn vì đều có thân hoặc cành chính vươn ra khỏi chậu. Cách phân biệt chắc chắn nhất là xem điểm thấp nhất của tán so với chậu. Lưu ý các tài liệu Việt Nam không thống nhất hoàn toàn: có nơi xếp hoành vào cùng nhóm bán huyền, có nơi coi hoành là thân vươn ngang song song mặt đất; bảng dưới theo cách hiểu phổ biến của người chơi trong nước.
| Dáng | Tên Nhật để đối chiếu | Đặc điểm nhận diện | Chậu thường dùng |
|---|---|---|---|
| Hoành | gần với han-kengai | Thân hoặc cành chính vươn ngang ra khỏi miệng chậu, gần song song mặt đất, không đổ thấp hơn đáy chậu | Chậu vừa, có khi hơi sâu |
| Bán huyền | han-kengai | Ngọn hoặc tán chính đổ xuống thấp hơn miệng chậu nhưng chưa quá đáy chậu | Chậu sâu vừa, vuông hoặc tròn |
| Huyền (thác đổ) | kengai | Thân đổ xuống, điểm thấp nhất của tán nằm dưới đáy chậu, như cây mọc trên vách đá | Chậu sâu, cao, đặt trên đôn hoặc mép kệ |
Cây huyền và bán huyền cần trưng trên giá cao hoặc đôn gỗ, nếu đặt sát nền thì phần đổ xuống không có chỗ. Khi chăm, nhớ rằng phần thân thấp nhất xa gốc nhất thường yếu đi vì nhựa cây ưu tiên chảy lên phần cao; cần để chồi phần thấp phát triển mạnh hơn và bấm ngọn phần cao sớm hơn.
Thế văn nhân: ít mà tinh
Văn nhân, tiếng Nhật là bunjin hay bunjingi, lấy cảm hứng từ những bức tranh thuỷ mặc của giới văn nhân Trung Hoa vẽ cây thông gầy mọc trên núi. Thân cao, mảnh, uốn khúc nhẹ hoặc gãy góc, gần như không có cành ở phần dưới, tán nhỏ dồn lên phần trên cùng. Cây toát ra vẻ già nua, thanh thoát, tiết chế.
Đây là dáng mà người mới hay đánh giá thấp vì trông "ít cây quá", nhưng lại khó làm nhất về mặt thẩm mỹ: không có tán dày để che khuyết điểm, mỗi đường cong của thân phải có chủ ý. Chậu dùng cho văn nhân thường nhỏ, nông, tròn, màu trầm, có khi là chậu thô không men, để không lấn át thân mảnh.
Với người chơi tại nhà, văn nhân có một lợi thế: hợp với những phôi thân cao, mảnh mà không ai muốn mua vì "thân không to". Một cây khế, một cây sam hương thân dài vốn bị coi là hỏng có thể thành văn nhân đẹp nếu bạn bỏ bớt cành dưới, giữ một hai cụm tán gọn ở trên. Tránh bón nhiều, vì tán to sẽ phá vẻ thanh mảnh của dáng.
Một số người chơi để lại một vài cành khô bóc vỏ trên thân văn nhân để tăng vẻ phong sương; kỹ thuật tạo lũa này cần làm có tính toán, không nên thử trên cây đang yếu.
Chọn dáng theo phôi, đừng ép phôi theo dáng
Người chơi lâu năm hay nói cây sẽ tự cho biết nó muốn thành dáng gì. Câu nói nghe huyền hoặc nhưng thật ra rất thực tế: mỗi phôi có sẵn một vài đặc điểm không đổi được, như hướng toả của rễ gốc, độ thuôn và độ cong của đoạn thân dưới, chỗ có cành to. Dáng hợp nhất là dáng tận dụng được những đặc điểm đó, thay vì bắt cây làm ngược lại.
Một phôi có rễ to toả đều bốn phía và thân dưới thẳng là ứng viên cho thế trực. Phôi có đoạn thân dưới cong mạnh một phía, rễ khoẻ dồn về phía ngược lại hợp với thế xiêu. Phôi mà thân đã mọc chúc xuống do từng đổ ngã hay mọc từ chỗ dốc hợp với hoành hoặc huyền. Phôi thân dài mảnh, ít cành dưới thì gần như chỉ đẹp được ở dáng văn nhân. Cố uốn một thân gỗ cứng đã cong thành thẳng thường gãy cây, hoặc để lại vết uốn trông gượng.
Cách làm thực tế là đặt phôi lên bàn xoay hay một chiếc ghế đẩu, xoay chậm từng chút, chụp ảnh mỗi góc. Thử nghiêng chậu bằng cách kê một bên, nhìn xem góc nào thân thuôn rõ nhất và rễ đẹp nhất. Dùng tay che bớt cành để hình dung cây sau khi tỉa. Nhiều khi chỉ thay đổi góc trồng mười lăm hai mươi độ đã đưa cây từ dáng tầm thường sang dáng có hồn, mà không cần một vòng dây nào.
Các dáng mở rộng từ năm khung nền
Khi đã nhìn ra năm dáng nền, bạn sẽ nhận ra các dáng khác là sự cộng thêm. Một số dáng bạn sẽ gặp ở hội nhóm và triển lãm:
- Gió lùa, bạt phong (fukinagashi): thân và toàn bộ cành dạt về một hướng như bị gió biển thổi liên tục. Khác thế xiêu ở chỗ cả cành cũng bị kéo theo, kể cả cành mọc phía ngược gió.
- Chổi xể (hokidachi): thân thẳng ngắn, cành toả đều từ một điểm thành tán tròn như cây bàng, cây me ngoài phố. Hợp với cây lá nhỏ, cành mảnh.
- Song thụ, tam đa, ngũ phúc: hai, ba, năm thân mọc từ một gốc, thân to thân nhỏ khác nhau. Người Việt gửi nhiều ý nghĩa gia đình vào các dáng này.
- Quần thụ, rừng (yose-ue): nhiều cây riêng trồng chung một chậu nông dài, gợi một khoảnh rừng. Số cây thường lẻ và các cây không đặt thẳng hàng.
- Bám đá, ôm đá (seki-joju, ishitsuki): rễ ôm qua một hòn đá xuống đất, hoặc cây trồng hẳn trong hốc đá. Cây họ Sung rất hợp vì rễ khoẻ.
- Thế long, thế phượng: dáng mang tích của cây thế Việt, thân uốn lượn nhiều khúc gợi hình rồng, cành bố cục như cánh phượng. Mỗi vùng và nghệ nhân có cách tạo riêng, không có một khuôn duy nhất.
Người mới nên làm vững một trong năm dáng nền trước. Các dáng mở rộng đòi hỏi kiểm soát nhiều thân, nhiều cây cùng lúc, hoặc cần cây đã có tuổi.
Câu hỏi thường gặp
Dáng thế nào dễ làm nhất cho người mới?
Trực uốn lượn và xiêu là hai dáng dễ nhất vì chấp nhận thân không thẳng hoàn hảo và tận dụng được hình dáng sẵn có của phôi. Bạn chỉ cần chọn mặt trước, xoay góc trồng và tỉa cành cho gọn, không phải uốn nhiều.
Một cây có thể đổi từ dáng này sang dáng khác không?
Có thể trong một chừng mực, nhất là khi cây còn non và thân chưa hoá gỗ cứng: nghiêng gốc khi thay chậu biến trực thành xiêu, bỏ cành dưới biến cây cao thành văn nhân. Cây đã già thân cứng thì đổi dáng lớn rất rủi ro.
Thế huyền có khó chăm hơn các thế khác không?
Khó hơn một chút vì phần ngọn đổ thấp nằm xa gốc, thường yếu hơn phần trên. Cần để chồi phía dưới phát triển tự do lâu hơn, bấm ngọn phía trên sớm hơn, và tưới đủ vì chậu sâu dễ khô mặt trên mà ướt đáy.
Vì sao cùng một cây mà người này gọi hoành, người kia gọi bán huyền?
Vì các tài liệu và trường phái trong nước dùng thuật ngữ không thống nhất. Khi trao đổi, nên mô tả kèm vị trí ngọn so với miệng và đáy chậu, hoặc dùng tên Nhật để đối chiếu, sẽ tránh hiểu lầm.
Cây thế Việt có phải theo đúng quy tắc tỷ lệ của bonsai Nhật không?
Không bắt buộc. Quy tắc Nhật như vị trí cành đầu ở một phần ba chiều cao là gợi ý giúp cây cân đối, không phải luật. Nhiều cây thế Việt đẹp nhờ ý tưởng và tích truyện, miễn tổng thể hài hoà và cây khoẻ.