Chọn chậu trồng cây: nhựa, đất nung, gốm men, xi măng hay chậu vải

Chậu đất nung thoáng, giá thể khô nhanh, rễ mát, hợp cây chịu khô và người hay tưới nhiều tay; chậu nhựa và gốm men giữ ẩm lâu, nhẹ hoặc đẹp, hợp kiểng lá trong nhà và người hay quên tưới; chậu xi măng bền, nặng, hợp cây lớn ngoài trời nhưng phải ngâm xả trước khi trồng; chậu vải thoáng nhất, rễ không cuộn vòng, hợp cây ban công lâu năm. Không có chất liệu tốt nhất, chỉ có chất liệu hợp với cây, chỗ đặt và thói quen tưới.

Nhiều người chọn chậu theo nội thất trước, rồi mới nghĩ đến cây. Cách đó không sai, nhưng phải chỉnh giá thể và cách tưới cho khớp với chậu đã chọn. Bài này so sánh từng chất liệu theo bốn tiêu chí: thoát hơi qua thành chậu, giữ nhiệt, trọng lượng, độ bền; kèm những bẫy hay gặp như chậu xi măng mới làm vàng lá, chậu nhựa đen hấp nóng ngoài ban công, chậu gốm không lỗ đáy.

Thành chậu thở hay không thở: điều quyết định nhất

Điểm khác biệt lớn nhất giữa các chất liệu là thành chậu có cho hơi nước đi qua hay không. Đất nung không tráng men có vô số lỗ nhỏ, nước trong giá thể thấm ra thành và bốc hơi từ mặt ngoài. Nhờ vậy giá thể khô nhanh hơn, rễ sát thành chậu được thông khí tốt hơn. Đặt tay lên một chậu đất nung vừa tưới, bạn sẽ thấy mặt ngoài mát hẳn do nước bốc hơi.

Nhựa, gốm tráng men, kim loại, composite phủ sơn thì gần như kín. Nước chỉ thoát qua lỗ đáy và bốc hơi qua mặt chậu, nên giá thể ẩm lâu hơn nhiều. Cùng một cây, cùng giá thể, chậu nhựa có thể cần tưới thưa hơn hẳn chậu đất nung. Không có cái nào tốt hơn tuyệt đối: chậu kín có lợi ở phòng máy lạnh khô hanh và với người bận rộn, bất lợi ở mùa nồm hay với người hay tưới.

Xi măng nằm ở giữa: xi măng mới thấm nước khá nhiều, xi măng đã sơn chống thấm hoặc để lâu thì kín dần. Chậu vải và giỏ lưới thì thở cả thành, giá thể khô nhanh nhất, nhưng cũng nhờ đó mà rễ chạm thành vải gặp không khí, tự dừng lại và đâm nhánh mới thay vì cuộn vòng quanh chậu.

So sánh nhanh các chất liệu chậu

Bảng dưới so sánh tương đối giữa các loại chậu phổ biến ở nước ta, với cùng một cỡ chậu:

Đọc bảng theo hai cột đầu: chất liệu càng thoát hơi, giá thể càng nên giữ ẩm hơn; chất liệu càng kín, giá thể càng phải thoáng hơn. Hai thứ bù trừ cho nhau.

Bốn bẫy hay gặp với từng loại chậu

Chậu xi măng mới làm vàng lá, cháy rễ. Xi măng mới đổ còn vôi tự do, làm nước trong chậu kiềm mạnh. Cây trồng ngay vào chậu mới hay bị vàng lá non, chậm lớn. Cách làm quen thuộc là ngâm chậu trong nước vài ngày, thay nước nhiều lần, hoặc để chậu ngoài mưa một thời gian, rồi xả lại trước khi trồng. Chậu đã sơn kín mặt trong thì ít bị hơn.

Chậu nhựa đen hấp nóng ngoài nắng. Nhựa sẫm màu hấp thụ nhiệt; chậu nhựa đen nhỏ đặt ở ban công hướng Tây buổi chiều có thể làm giá thể sát thành nóng tới mức rễ non bị tổn thương. Chọn chậu màu sáng, đặt chậu nhựa trong một chậu lồng khác, hoặc che bóng thành chậu bằng chậu cây bên cạnh.

Chậu gốm đẹp nhưng không có lỗ đáy. Nhiều chậu gốm bán làm đồ trang trí không có lỗ. Trồng thẳng vào là nước tưới đọng lại ở đáy, rễ thối dần mà mặt chậu vẫn trông bình thường. Dùng chậu này làm chậu lồng bên ngoài một chậu nhựa có lỗ, hoặc nhờ thợ khoan lỗ bằng mũi khoan chuyên cho gạch men.

Chậu đất nung khô quá nhanh ngoài ban công. Ở ban công nắng gió, chậu đất nung nhỏ có thể khô kiệt chỉ sau một ngày. Với cây ưa ẩm, chọn chậu to hơn, giá thể giữ ẩm hơn, hoặc đổi sang chậu tráng men; với sen đá, xương rồng thì đây lại là ưu điểm.

Chậu đất nung: cách dùng cho bền và sạch

Chậu đất nung mới nên ngâm nước vài giờ trước khi trồng. Thành chậu khô hút nước rất mạnh, nếu không ngâm thì lần tưới đầu tiên phần lớn nước bị thành chậu lấy mất, giá thể sát thành khô, rễ mới trồng bị hụt nước.

Theo thời gian, mặt ngoài chậu đất nung có lớp cặn trắng và rêu xanh. Cặn trắng là muối khoáng từ nước tưới và phân bón bị đẩy ra theo đường thoát hơi, đọng lại khi nước bốc hơi. Rêu là dấu hiệu chậu ẩm lâu và thiếu nắng. Nhiều người thích vẻ cũ này; nếu muốn sạch, cọ bằng bàn chải với nước pha giấm loãng rồi xả sạch. Cặn trắng dày ở mép trong chậu là lời nhắc nên xả rửa giá thể.

Đất nung chịu nhiệt tốt nhưng không chịu va đập. Chậu lớn nên đặt trên đế có bánh xe hoặc đôn gỗ, không kéo lê trên nền gạch. Ở vùng có mùa đông lạnh, chậu ngậm nước có thể nứt khi nhiệt độ xuống thấp kéo dài, dù trường hợp này ở nước ta chỉ gặp ở vùng núi cao phía Bắc.

Chọn cỡ chậu và hình dáng chậu

Chất liệu chỉ là một nửa câu chuyện; cỡ và dáng chậu ảnh hưởng không kém. Chậu quá to so với bộ rễ là lỗi phổ biến nhất của người muốn "cho cây chỗ lớn": phần giá thể không có rễ hút sẽ ẩm lâu, thành vùng úng. Khi thay chậu, thường chỉ nên tăng đường kính thêm vài phân so với chậu cũ.

Chậu cao, hẹp thoát nước tốt hơn chậu nông, rộng cùng thể tích, vì cột giá thể cao hơn thì nước ở phần trên rút xuống nhanh hơn. Cây có rễ cọc dài như hoa hồng, hoa giấy, cây ăn trái nhỏ hợp chậu sâu; cây rễ chùm nông như sen đá, nhiều loại kiểng lá nhỏ hợp chậu nông hoặc chậu thấp. Bonsai dùng chậu rất nông vì mục đích thẩm mỹ và kiểm soát sinh trưởng, đổi lại phải chăm sát hơn.

Miệng chậu loe rộng hơn thân giúp lấy cây ra dễ khi thay chậu. Chậu miệng thắt lại như bình là đẹp nhưng gần như phải đập vỡ mới lấy được cây có bộ rễ kín chậu. Nếu đã chọn dáng này, nên trồng trong một chậu nhựa lót bên trong.

Chậu lồng: lời giải cho chậu đẹp không lỗ đáy

Chậu lồng là cách dùng hai lớp: cây trồng trong một chậu nhựa mỏng có lỗ, đặt lọt vào một chậu trang trí bên ngoài. Cách này phổ biến ở văn phòng và căn hộ vì nhiều lợi ích:

• Tưới xong có thể nhấc chậu trong ra cho ráo nước rồi đặt lại, không để nước đọng ở đáy chậu ngoài.
• Đổi chậu trang trí theo mùa, theo dịp Tết mà không phải đụng vào rễ cây.
• Chậu trong bằng nhựa nhẹ, dễ mang ra ban công tắm nắng hoặc mang đi xử lý sâu bệnh.
• Có thể kê vài viên sỏi hoặc một đế nhựa nhỏ dưới đáy chậu ngoài để chậu trong không ngồi trong nước đọng.
• Một điều cần nhớ: kiểm đáy chậu ngoài sau mỗi lần tưới, nhất là sau khi tưới đẫm. Nước đọng vài ngày trong chậu ngoài là chỗ sinh muỗi và làm đáy chậu trong luôn ướt.

Chọn chậu theo chỗ đặt: phòng máy lạnh, ban công hướng Tây, sân thượng

Phòng máy lạnh đóng cửa cả ngày có không khí khô, nhưng cây trong phòng lại dùng nước chậm vì ít sáng. Ở đây, chậu nhựa hay gốm men giúp giá thể không khô quá nhanh ở mặt, còn giá thể phải thoáng để phần dưới không ẩm lâu. Chậu đất nung nhỏ trong phòng máy lạnh thường khô mặt rất nhanh, người trồng tưới liên tục, phần lõi lại không kịp khô.

Ban công hướng Tây chịu nắng chiều gắt, gió mạnh ở tầng cao. Chậu nhựa mỏng màu sẫm nóng lên nhanh; chậu đất nung nhỏ khô kiệt trong ngày. Lựa chọn hợp là chậu to hơn bình thường, màu sáng, thành dày (gốm, composite, xi măng nhẹ), hoặc chậu nhựa đặt lồng trong chậu khác để có lớp không khí cách nhiệt. Chậu cao nhẹ dễ đổ khi gió giật, nên chọn dáng đáy rộng hoặc buộc cố định vào lan can.

Sân thượng nhà phố cho phép chậu lớn, nhưng phải tính tải trọng và chống thấm. Chậu xi măng đúc sẵn bền và rẻ, nhưng rất nặng khi đầy đất ướt. Đặt chậu lớn trên chân kê để nước thoát ra không đọng trên sàn, không làm sàn ẩm loang lâu ngày. Những chuyện tải sàn, chống thấm chi tiết thuộc danh mục ban công, sân thượng; ở đây chỉ cần nhớ rằng chất liệu chậu và giá thể nhẹ là hai cách giảm tải từ phía người trồng.

Kiểm gì trước khi mua một chiếc chậu

Ở chợ cây, tiệm gốm hay khi đặt mua trên mạng, vài điểm dưới đây giúp tránh mua phải chậu đẹp mà khó trồng:

• Lỗ đáy: có không, to không, có nhiều lỗ không. Chậu không lỗ chỉ nên mua làm chậu lồng.
• Đáy có chân hay rãnh để nước thoát ra không bị nền chặn. Đáy phẳng tuyệt đối cần thêm đế kê.
• Kích thước lòng chậu, không phải kích thước ngoài. Chậu thành dày, vành rộng có lòng nhỏ hơn nhiều so với vẻ ngoài.
• Miệng chậu có rộng hơn thân không, để sau này lấy cây ra được.
• Với gốm tráng men: men có rạn, có chỗ nứt chân chim ở đáy không; gõ nhẹ nghe tiếng đều hay tiếng rè.
• Với chậu nhựa: thành có quá mỏng, bóp lõm được không; nhựa mỏng để nắng vài tháng là giòn.
• Với chậu xi măng: mặt trong có sơn chống thấm không, đã để lâu hay mới đúc. Chậu mới đúc cần ngâm xả trước khi trồng.
• Với đĩa lót đi kèm: đĩa có vừa đáy chậu, có chân kê không, có chứa được lượng nước thừa của một lần tưới không.

Câu hỏi thường gặp

Chậu nhựa có độc cho cây không?

Chậu nhựa dùng làm chậu cây phổ biến hiện nay không gây hại cho cây trong điều kiện bình thường. Vấn đề thật của chậu nhựa là nóng khi để nắng và giòn, nứt sau vài năm phơi nắng, chứ không phải độc tố đi vào cây.

Có nên trồng cây trong chậu không có lỗ thoát nước?

Không nên trồng thẳng, trừ khi bạn trồng bán thuỷ canh có kiểm soát mực nước. Với giá thể thông thường, chậu không lỗ gần như chắc chắn dẫn tới úng rễ sau một thời gian. Dùng làm chậu lồng bên ngoài thì được.

Chậu đất nung bị rêu bám có hại cho cây không?

Rêu bám mặt ngoài chậu không hại cây, chỉ cho thấy chậu ẩm lâu và chỗ đặt ít nắng. Nếu đi kèm cây yếu, lá vàng, nên xem lại cách tưới và độ thoát nước của giá thể chứ không phải lớp rêu.

Chậu vải dùng trong nhà được không?

Được, nhưng giá thể trong chậu vải khô rất nhanh và thành vải thấm ẩm có thể làm ướt sàn, kệ gỗ. Trong nhà nên đặt chậu vải trên đĩa lót rộng, hoặc dùng cho cây đặt gần cửa sổ có nhiều nắng.

Làm sao giảm trọng lượng chậu lớn trên ban công?

Chọn chậu composite hoặc nhựa thay vì xi măng, dùng giá thể nhẹ nhiều mụn dừa, perlite, viên đất nung thay cho đất thịt. Với chậu rất cao, có thể kê một chậu nhựa úp ngược ở đáy để giảm thể tích giá thể không cần thiết.

Chậu sành và chậu đất nung khác nhau thế nào?

Chậu sành được nung ở nhiệt độ cao hơn, xương đất kết chặt, ít thấm nước, gõ kêu đanh, thường dày và nặng. Chậu đất nung nung nhiệt thấp hơn, xốp, thấm nước, thở qua thành. Vì vậy chậu sành giữ ẩm gần giống chậu tráng men hơn là chậu đất nung.