Xơ dừa và mụn dừa là phần vỏ dừa đã nghiền, dùng làm phần giữ ẩm trong giá thể trồng cây; trước khi dùng phải xả chát, tức là ngâm và xả nước nhiều lần để rửa bớt tanin và muối, rồi tốt nhất ngâm thêm trong nước có canxi để thay chỗ cho natri, kali bám trong vật liệu. Mụn dừa (bụi xơ) mịn, giữ nước nhiều; xơ dừa dạng sợi và dạng miếng to, thoáng hơn, hợp kiểng lá và lan.
Nước ta là một trong những nơi trồng dừa nhiều, nên vật liệu dừa rẻ và dễ mua, có mặt trong phần lớn các bao đất sạch. Nhưng chính vì phổ biến mà chất lượng rất chênh: có lô đã xả kỹ, có lô gần như vỏ dừa thô. Bài này giúp nhận diện ba dạng vật liệu, hiểu vì sao phải xả chát, tự xử lý tại nhà, và dùng xơ dừa đúng chỗ.
Ba dạng vật liệu dừa và chỗ dùng hợp
Từ cùng một trái dừa, nhà máy tách ra nhiều sản phẩm theo kích cỡ. Ba dạng người chơi cây hay gặp:
| Dạng | Trông thế nào | Giữ nước | Hợp với |
|---|---|---|---|
| Mụn dừa (bụi xơ dừa) | Mịn như mùn cưa, màu nâu, thường ép thành bánh hoặc đóng bao rời | Rất cao | Phần giữ ẩm cho cây hoa, dương xỉ, gieo hạt, giâm cành |
| Xơ dừa sợi | Sợi dài, dai, đàn hồi | Thấp đến vừa | Lót giỏ treo, trộn làm thoáng, quấn trụ cho cây leo |
| Xơ dừa miếng (chips) | Miếng vỏ dừa cắt nhỏ cỡ đầu ngón tay | Vừa, giữ ẩm bên trong miếng nhưng khe lớn | Kiểng lá họ Ráy, lan, cây cần giá thể thoáng |
| Hỗn hợp trộn sẵn | Mụn dừa trộn sợi, có khi kèm phân | Tuỳ tỷ lệ | Dùng làm nền, trộn thêm phần làm thoáng |
Một bánh mụn dừa ép khô khi ngâm nước nở ra gấp nhiều lần thể tích ban đầu, nên đừng mua theo cảm giác "cục nhỏ". Ngược lại, xơ dừa miếng gần như không nở, mua bao nhiêu dùng bấy nhiêu.
Vì sao phải xả chát: tanin và muối trong vỏ dừa
Vỏ dừa chứa tanin, nhóm hợp chất làm nước ngâm có màu nâu đỏ như nước chè đặc. Tanin ở nồng độ cao có thể ức chế rễ non, nhất là khi gieo hạt và giâm cành. Đây là cái người ta gọi nôm na là "chát". Xả chát là ngâm và xả cho đến khi nước ra trong hơn, gần như không màu.
Vấn đề thứ hai ít được nói tới hơn là muối. Dừa thường được trồng và sơ chế ở vùng ven biển, vỏ dừa có khi được ngâm nước lợ cho mềm trước khi tách xơ. Vật liệu vì thế có thể mang theo natri và kali ở mức cao. Natri thừa trong chậu làm rễ khó hút nước, đầu lá cháy khô, cây chậm lớn mà không rõ lý do.
Muối không làm vật liệu đổi màu nên không nhìn thấy được như tanin. Một lô mụn dừa xả đến khi nước trong vẫn có thể còn mặn nếu mới chỉ ngâm một lần lâu thay vì xả nhiều lượt ngắn. Nước ngâm bão hoà thì không kéo thêm muối ra được nữa, vì vậy thay nước nhiều lần hiệu quả hơn ngâm một lần cả ngày.
Vấn đề thứ ba nằm ở cách xơ dừa giữ khoáng. Bề mặt sợi dừa có khả năng giữ các ion mang điện dương, và lúc mới sản xuất, những chỗ này đã bị kali, natri chiếm. Khi bón phân, canxi và magie bị xơ dừa giữ lại thay vào chỗ của chúng, cây trồng trong giá thể dừa chưa xử lý vì thế hay biểu hiện thiếu canxi, thiếu magie dù đã bón đủ. Ngâm vật liệu trong dung dịch có canxi trước khi trồng (người trong nghề gọi là đệm canxi) để canxi chiếm sẵn các chỗ đó.
Tự xả chát và đệm canxi tại nhà
Với lượng vài bao cho chậu cảnh trong nhà, quy trình dưới đây đủ dùng. Vật liệu đã ghi rõ "đã xử lý" từ nơi bán uy tín thì vẫn nên xả lại một lượt cho chắc:
- Bẻ nhỏ bánh mụn dừa hoặc đổ xơ dừa ra thau lớn, đổ nước ngập, để vài giờ cho nở hết. Bánh ép chặt có thể cần ngâm qua đêm.
- Dùng tay đảo, vắt, rồi chắt bỏ nước. Lần đầu nước rất sẫm màu.
- Đổ nước mới, ngâm tiếp vài giờ, lặp lại ba đến năm lần, đến khi nước vắt ra chỉ còn hơi vàng nhạt. Với xơ dừa miếng, có thể cho vào bao lưới, xịt vòi nước mạnh và nhồi bóp, nhanh hơn ngâm.
- Đệm canxi: ngâm vật liệu đã xả trong nước có pha canxi nitrat hoặc nước vôi trong rất loãng, khoảng nửa ngày. Liều pha theo hướng dẫn trên bao phân; không chắc thì pha loãng hơn mức ghi.
- Xả lại bằng nước sạch một lượt để bỏ phần dư.
- Vắt ráo đến mức bóp không chảy nước, trải ra cho bớt ẩm rồi mới trộn với phần làm thoáng và phân.
Không có canxi nitrat thì chỉ xả kỹ bằng nước sạch cũng đã giảm phần lớn tanin và muối. Khi đó nên bón bổ sung phân có canxi và magie trong vài tháng đầu.
Nhận biết mụn dừa đã xử lý và chưa xử lý
Cách nhanh nhất là lấy một nắm cho vào ly nước trong, khuấy rồi để yên vài phút. Nước chỉ hơi ngả vàng là vật liệu đã xả khá kỹ; nước sẫm như chè đặc là chưa xử lý hoặc xử lý sơ sài. Nếm thử tay (chạm đầu lưỡi rồi nhổ) có vị mặn rõ là dấu hiệu muối nhiều, nên xả kỹ hơn.
Mụn dừa tốt có màu nâu đều, mùi đất sạch, ít lẫn sợi dài và mảnh vỏ cứng. Mụn dừa ẩm mốc, có mùi chua, mùi hắc là đã để lâu trong kho ẩm hoặc đã lên men, không nên dùng cho gieo hạt hay giâm cành. Bao mụn dừa nặng bất thường so với thể tích là đang chứa nhiều nước, mua theo ký sẽ thiệt.
Với giá thể trộn sẵn có ghi thành phần mụn dừa, bạn khó biết lô đó đã xả hay chưa. Cách làm của nhiều người chơi lâu năm là tưới đẫm thử một chậu, hứng nước chảy ra đáy: nước sẫm màu kéo dài sau vài lần tưới là nên xả cả bao trước khi trồng cây đắt tiền.
Ưu và nhược điểm của giá thể dừa so với than bùn
Tái tạo, dễ mua. Xơ dừa là phụ phẩm của cây trồng hằng năm, trong khi than bùn hình thành qua hàng nghìn năm ở các đầm lầy ôn đới. Nhiều nước châu Âu đang khuyến khích giảm dùng than bùn vì lý do môi trường; ở nước ta, than bùn chủ yếu là hàng nhập, còn dừa thì sẵn.
Dễ thấm lại sau khi khô. Than bùn khô kiệt rất khó thấm nước trở lại, nước tưới trượt qua. Xơ dừa thấm lại dễ hơn nhiều, hợp với người hay quên tưới.
Ít chua hơn. Than bùn thường chua, phải trộn vôi để chỉnh. Xơ dừa gần trung tính, hợp đa số cây cảnh; cây ưa chua như đỗ quyên thì có thể cần thêm vật liệu chua.
Nghèo dinh dưỡng và cần đệm khoáng. Xơ dừa gần như không có đạm, lân, và giữ canxi, magie như đã nói. Trồng thuần xơ dừa thì phải bón đều, bón đủ vi lượng.
Mụn dừa mịn dễ lèn. Sau một hai năm, mụn dừa mịn phân huỷ và nén chặt, làm chậu bí. Trộn thêm xơ dừa miếng hoặc phần làm thoáng giúp kéo dài tuổi của giá thể.
Dùng xơ dừa đúng chỗ trong nhà và ban công
Với kiểng lá họ Ráy như monstera, trầu bà, môn, hỗn hợp có nhiều xơ dừa miếng cho rễ khí sinh bám và thở. Có thể dùng khoảng một nửa xơ dừa miếng, phần còn lại là mụn dừa, trấu hun và phân trùn. Cây leo như trầu bà, trầu bà lá xẻ có thể dựng trụ quấn xơ dừa sợi hoặc trụ nhồi rêu để rễ bám lên, lá về sau to hơn.
Với giỏ treo ở ban công, lót một lớp xơ dừa sợi bên trong giỏ thép rồi đổ giá thể, giỏ vừa đẹp vừa thoát nước tốt. Lớp xơ này khô rất nhanh dưới nắng gió, nên giỏ treo cần tưới thường hơn chậu dưới sàn.
Với gieo hạt và giâm cành, mụn dừa đã xả thật kỹ trộn với perlite là nền sạch, giữ ẩm đều, ít nấm bệnh hơn đất vườn. Chỉ cần nhớ nền này không có phân, khi cây con ra vài lá thật thì chuyển sang giá thể có dinh dưỡng hoặc bắt đầu bón rất loãng.
Với cây chịu khô như lưỡi hổ, kim tiền, sen đá, giảm phần mụn dừa xuống thấp. Một chậu lưỡi hổ trồng gần như thuần mụn dừa đặt trong phòng máy lạnh là công thức quen thuộc dẫn tới thối gốc.
Còn một cách dùng ít người nghĩ tới: phủ mặt chậu. Một lớp xơ dừa sợi hoặc xơ dừa miếng mỏng trên mặt chậu ban công giúp giảm bốc hơi trong những ngày nắng gắt, hạn chế đất bắn lên lá khi tưới, và che phân bón rải mặt. Trong nhà thì không nên phủ dày, vì mặt chậu lâu khô hơn, dễ thành chỗ cho ruồi đất đẻ trứng.
Dù dùng dạng nào, nhớ rằng giá thể nhiều dừa thay đổi cách tưới. Mặt chậu xơ dừa trông khô rất nhanh trong khi bên dưới vẫn ẩm, nên kiểm bằng ngón tay hay que tre cắm sâu thay vì nhìn màu mặt chậu. Người mới chuyển từ đất vườn sang giá thể dừa hay tưới quá tay trong vài tuần đầu chỉ vì nhìn mặt chậu.
Mua, bảo quản và dùng hết một bao vật liệu dừa
Mụn dừa có hai dạng bán phổ biến: bánh ép khô và bao rời đã ẩm. Bánh ép khô gọn, nhẹ, để lâu không mốc, hợp người ở chung cư ít chỗ chứa, mỗi lần cần bẻ một phần ra ngâm. Bao rời tiện vì dùng ngay, nhưng thường nặng nước và khó biết đã xả chát hay chưa; mở bao ra có mùi chua, mùi men là dấu hiệu để lâu trong kho ẩm.
Phần dư sau khi trồng nên phơi cho khô hẳn rồi cho vào bao kín, để nơi thoáng, tránh mưa hắt. Mụn dừa ẩm để trong bao nilon kín vài tuần dễ sinh nấm mốc và ruồi đất, nhất là khi đã trộn phân. Nếu đã lỡ trộn phân, chỉ trộn đủ cho số chậu sắp trồng.
Xơ dừa miếng dư có thể cho vào lưới, treo nơi khô. Lần sau dùng, chỉ cần ngâm lại vài giờ. Nhiều người chơi kiểng lá trữ sẵn một bao xơ dừa miếng đã xả để mỗi lần thay chậu không phải chờ ngâm xả.
Khi tính lượng mua, nhớ rằng một bánh mụn dừa ép nở ra nhiều lần thể tích. Một bánh cỡ phổ biến thường đủ phần giữ ẩm cho vài chậu cỡ vừa; mua dư rất dễ vì nhìn bánh nhỏ.
Câu hỏi thường gặp
Mụn dừa có trồng cây được ngay không cần xả?
Có thể trồng được với cây khoẻ, chịu đựng tốt như cây hoa ngoài trời, nhưng rủi ro cao với cây con, cành giâm và cây nhạy muối. Xả vài lượt nước chỉ mất nửa ngày, đáng làm hơn là mất cây hoặc phải xử lý cháy lá về sau.
Ngâm xơ dừa với nước vôi có hại không?
Nước vôi trong rất loãng dùng để đệm canxi thì không hại nếu xả lại bằng nước sạch sau đó. Dùng vôi đặc hoặc ngâm quá lâu có thể làm giá thể kiềm hơn mức cây cảnh ưa, nên pha loãng và đo bằng giấy quỳ nếu có.
Mụn dừa và xơ dừa có tự phân huỷ trong chậu không?
Có nhưng chậm, nhờ lignin trong vỏ dừa bền hơn nhiều vật liệu hữu cơ khác. Thông thường sau hai đến ba năm, mụn dừa mịn đã xẹp đáng kể, xơ dừa miếng lâu hơn. Đến lúc đó nên thay giá thể.
Vì sao cây trồng trong mụn dừa hay vàng lá non?
Một nguyên nhân thường gặp là thiếu canxi, magie hoặc sắt do giá thể dừa chưa đệm khoáng và giữ lại các chất này. Nếu chậu thoát nước tốt mà lá non vàng nhạt, thử bón phân có đủ trung vi lượng trước khi nghĩ đến sâu bệnh.
Có nên dùng xơ dừa thay toàn bộ đất cho cây ban công?
Được nếu bón phân đều đặn, vì xơ dừa gần như không có dinh dưỡng. Ban công nắng gắt thì giá thể toàn xơ dừa nhẹ, cây cao dễ đổ khi gió mạnh, nên thêm một phần đất sạch hoặc chọn chậu nặng để giữ chân.