Chuyển nhà mang theo cây suôn sẻ khi bạn chuẩn bị từ một hai tuần trước: lọc cây nào mang, cây nào nhường lại; tỉa bớt cành lá dài, giâm sẵn một vài cành dự phòng; tưới hai ba ngày trước hôm chuyển để đất ẩm vừa, không sũng; bọc mặt chậu chống đổ đất; xếp cây lên xe sau cùng, dỡ xuống đầu tiên; rồi cho cây vài tuần làm quen chỗ mới trước khi thay chậu hay bón phân.
Với người chơi cây, chuyển nhà là chuyện đau đầu không kém đóng thùng đồ đạc. Cây không gập lại được, không chịu được nằm ngang lâu, và mỗi lần đổi chỗ là một lần sốc. Thêm vào đó, nhà mới có ánh sáng, gió, độ ẩm khác hẳn nhà cũ, nên dù cây tới nơi nguyên vẹn vẫn có thể suy trong vài tuần đầu. Bài này đi theo đúng thứ tự thời gian: trước, trong và sau ngày chuyển, cho cả chuyển trong cùng thành phố lẫn chuyển đi tỉnh khác.
Hai tuần trước: lọc cây và đi xem ánh sáng nhà mới
Việc đầu tiên là thành thật với chính mình: nhà mới có đủ chỗ sáng cho tất cả số cây hiện có không? Nhiều người chơi chuyển từ nhà phố có sân thượng sang căn hộ chung cư, hoặc ngược lại, và mang hết cây theo chỉ để thấy một nửa số đó không có chỗ hợp. Nếu được, đi xem nhà mới vào buổi sáng và buổi chiều, dùng cách đo bóng bàn tay để biết chỗ nào nắng thẳng, chỗ nào sáng gián tiếp, chỗ nào tối.
Sau đó chia cây làm ba nhóm. Nhóm mang theo chắc chắn: cây có kỷ niệm, cây quen điều kiện giống nhà mới. Nhóm cân nhắc: cây quá lớn, cây khó tính, cây cần nắng gắt mà nhà mới thiếu. Nhóm nhường lại: tặng hàng xóm, người thân, đăng giao lưu trong hội nhóm khu vực. Nhường lại một chậu cây cho người chăm được nó thường tốt hơn mang theo để nó héo dần ở góc tối.
Với cây cân nhắc mà vẫn tiếc, cách hay là giâm hoặc tách một phần làm dự phòng trước. Một cành trầu bà, một nhánh lưỡi hổ, vài lá sen đá chiếm rất ít chỗ, mang theo dễ, và nếu cây mẹ không qua khỏi chuyến đi thì bạn vẫn còn giống.
Những ngày trước khi chuyển: chuẩn bị cây
Lịch gợi ý cho tuần cuối, áp dụng cho phần lớn cây chậu:
- Khoảng một tuần trước: không bón phân, không thay chậu, không cắt tỉa mạnh. Cây cần dồn sức cho chuyến đi.
- Năm sáu ngày trước: kiểm sâu bệnh kỹ, xử lý nếu có, để không mang rệp, nhện sang nhà mới.
- Ba bốn ngày trước: tỉa nhẹ những cành dài, lá to dễ gãy; buộc gọn tán cây có cành xoè bằng dây mềm.
- Hai ba ngày trước: tưới đẫm một lần. Hôm chuyển, đất vừa ẩm, nhẹ hơn và ít nhỏ nước hơn so với tưới ngay sáng hôm đó. Cây mọng nước thì để đất khô.
- Hôm trước: chuyển cây từ chậu sứ, chậu xi măng nặng sang chậu nhựa nếu tiện, hoặc chuẩn bị thùng, khay chèn cho chậu nặng.
Nếu cây có chậu đất nung, gốm men quý, có thể tách chậu riêng gói như đồ dễ vỡ, cây để trong chậu nhựa đi đường. Vừa an toàn cho chậu, vừa nhẹ cho người khiêng.
Đóng gói: giữ đất trong chậu, giữ lá khỏi gãy
Mục tiêu của đóng gói là cây đứng thẳng, đất không đổ, lá không bị đè hay quật. Vài cách người chơi hay dùng:
- Bọc mặt chậu bằng nilon hoặc túi vải, buộc quanh gốc và miệng chậu, chừa thân cây ra ngoài, để đất không trào khi nghiêng.
- Xếp chậu nhỏ đứng thẳng trong thùng các tông, chèn giấy vò, khăn cũ vào khe để chậu không xô vào nhau. Không đóng nắp kín, cắt lỗ thông hơi nếu phải gấp nắp.
- Cây cao, tán rộng: quấn giấy báo hoặc vải mỏng hờ quanh tán thành hình ống, buộc lỏng, để lá gập nhẹ lên trên mà không gãy.
- Xương rồng, cây gai: quấn vài lớp giấy báo dày quanh thân trước khi bọc, vừa bảo vệ cây vừa bảo vệ tay người khiêng.
- Ghi tên cây và chiều đứng lên thùng để người khiêng không lật ngược.
Cây treo nên tháo khỏi móc, đặt vào thùng như chậu thường. Bonsai, cây thế có dây uốn thì kiểm dây không cứa vào thân khi rung lắc, và chèn chắc để chậu nông không trượt.
Ngày chuyển: lên xe sau cùng, xuống xe đầu tiên
Cây là thứ chịu nóng và bí kém nhất trong số đồ chuyển nhà. Để cây lên xe sau cùng, khi đồ đạc đã xếp xong, để cây không bị chèn dưới thùng nặng và không phải nằm trong thùng xe đóng kín quá lâu. Xếp cây ở chỗ dễ lấy, gần cửa xe, đứng thẳng, có chèn để không đổ khi xe phanh.
Thùng xe tải đóng kín giữa trưa nắng có thể rất nóng; lá mỏng dễ héo hoặc bị luộc chỉ sau một thời gian ngắn. Nếu được, chở cây riêng bằng xe nhỏ có điều hoà, hoặc chuyển cây vào sáng sớm, chiều mát. Mùa đông miền Bắc thì ngược lại: tránh để cây nhiệt đới lâu trong thùng xe lạnh, nhất là những ngày rét đậm.
Tới nhà mới, dỡ cây xuống đầu tiên và đặt ngay ở chỗ râm mát, thoáng, tháo bọc tán và bọc mặt chậu. Đừng để cây đứng trong hành lang tối hay trong thùng thêm cả ngày chờ dọn xong đồ đạc.
Chuyển đi tỉnh khác, đi xa nhiều giờ
Chuyển liên tỉnh mất cả ngày hoặc hơn, và cây có thể phải đi theo đơn vị vận chuyển. Với chặng dài, cây nhỏ và vừa nên đi cùng xe gia đình nếu có chỗ; cây lớn đi xe tải thì chọn đơn vị chịu xếp cây đứng, ở vị trí riêng. Hỏi rõ trước họ có nhận chở cây không và xếp thế nào, vì không phải nơi nào cũng muốn chịu trách nhiệm với cây.
Chuyển từ Nam ra Bắc vào mùa lạnh, hay từ vùng đồng bằng lên vùng cao nguyên, cây nhiệt đới sẽ phải đối mặt với khí hậu khác hẳn. Một số cây quen nắng nóng có thể không qua nổi mùa đông miền Bắc nếu đặt ngoài trời. Ngược lại, một số cây hợp khí hậu mát có thể suy ở nơi nóng ẩm quanh năm. Biết trước để đặt cây ở chỗ được che chắn, hoặc chọn mang những cây hợp khí hậu nơi mới.
Với cây gửi qua đơn vị vận chuyển, cách đóng gói gần như gửi cây bán online: cây nhỏ có thể gửi rễ trần bọc ẩm, cây vừa giữ nguyên chậu bọc mặt đất. Người nhận ở đầu kia, nếu có, nên mở thùng ngay khi tới.
Một lưu ý nữa với chặng dài: một số loài cây, hạt giống hay đất trồng có thể chịu quy định kiểm dịch thực vật khi đi qua những tuyến đặc biệt như ra đảo hay đi nước ngoài. Chuyển trong nội địa thông thường thì ít gặp, nhưng nếu nơi đến là vùng có quy định riêng, nên hỏi trước đơn vị vận chuyển hoặc cơ quan có thẩm quyền ở đó, đừng tự đoán.
Trước chặng dài, đừng tưới quá đẫm. Đất ẩm vừa giữ cho rễ đủ nước suốt một hai ngày mà không bị úng trong thùng kín. Với cây lá to, xịt nhẹ một ít nước lên lá ngay trước khi đóng, rồi để thông thoáng thay vì bọc kín bằng nilon.
Cây cần cách chuyển riêng
Bonsai, cây thế. Chậu nông, bầu đất mỏng nên dễ xô lệch khi rung. Buộc cố định cây vào chậu bằng dây qua lỗ đáy nếu chưa có, chèn chậu trong thùng chắc chắn, đặt nơi ít rung nhất trên xe. Tránh chuyển ngay sau khi vừa thay chậu, tỉa rễ.
Sen đá, xương rồng. Để đất khô trước khi chuyển, đất khô nhẹ và ít làm thối gốc khi bí. Lá sen đá dễ rụng khi va chạm; bọc giấy mềm quanh cây, giữ lại lá rụng để giâm nếu muốn.
Cây trồng nước, thuỷ canh. Đổ bớt nước, chỉ giữ đủ ngập phần rễ, hoặc nhấc cây ra bọc rễ bằng khăn ẩm và túi nilon, mang bình rỗng riêng. Tới nơi đổ nước sạch vào lại.
Cây lớn trên một mét rưỡi. Cần hai người khiêng, đỡ ở chậu chứ không kéo thân. Hỏi trước thang máy nhà mới có đủ cao, có được dùng thang máy chở đồ không; nhiều cây lớn phải nghiêng khi vào thang, nên buộc tán gọn trước.
Cây đang ra hoa, ra nụ. Rung lắc và đổi chỗ dễ làm rụng nụ. Chấp nhận mất đợt hoa này; cây khoẻ sẽ ra lại đợt sau khi đã quen chỗ mới.
Khi chưa thể mang cây theo ngay: gửi nhờ người chăm
Có những lần chuyển nhà kéo dài: ở tạm nhà người thân vài tuần, chờ sửa nhà mới, đi công tác ngay sau khi chuyển. Lúc đó, gửi cây nhờ người chăm là lựa chọn hợp lý hơn để cây chịu cảnh ở trong thùng hay trong căn nhà trống không ai tưới. Người nhận gửi có thể là người thân, hàng xóm cũ, một người chơi cây trong hội nhóm khu vực sẵn lòng giữ hộ.
Khi gửi, kèm cho mỗi cây một tờ ghi chú ngắn: tên cây, cần sáng hay chịu bóng, khoảng bao lâu tưới một lần ở nhà mình, dấu hiệu cần để ý. Gom cây thành vài nhóm theo nhu cầu để người giữ hộ dễ chăm. Và đừng quên cảm ơn, có khi bằng chính một cây con giâm từ cây mình gửi; giữ hộ cây vài tuần là việc tốn công hơn nhiều người nghĩ.
Những tuần đầu ở nhà mới: dấu hiệu và việc nên làm
Gần như mọi cây đều phản ứng ít nhiều khi đổi nhà. Bảng dưới giúp phân biệt phản ứng bình thường với dấu hiệu cần can thiệp.
| Thấy gì | Thường là | Nên làm |
|---|---|---|
| Rụng vài lá già trong một hai tuần | Thích nghi ánh sáng mới | Để yên, không đổi chỗ thêm |
| Lá nhạt, thân vươn về phía cửa sổ | Chỗ mới thiếu sáng | Dời gần nguồn sáng hơn, xoay chậu đều |
| Lá cháy mảng bạc, nâu sau vài ngày | Chỗ mới nắng gắt hơn nhà cũ | Che bớt hoặc lùi vào trong, cho quen dần |
| Đất lâu khô hơn hẳn trước | Nhà mới ẩm, ít gió hoặc mát hơn | Giãn lịch tưới, kiểm đất bằng tay |
| Đất khô nhanh, lá héo chiều | Ban công gió, nắng hơn | Tưới thường hơn, kê chậu tránh hơi nóng sàn |
| Lá mới ra khoẻ sau ba bốn tuần | Cây đã quen | Bắt đầu bón nhẹ, tính chuyện thay chậu nếu cần |
Trong ba bốn tuần đầu, chưa thay chậu, chưa bón phân, chưa cắt tỉa tạo dáng. Chọn chỗ cho từng cây có lý do và để yên ít nhất hai tuần. Ghi chép việc tưới lúc này rất có ích vì nhịp khô của đất ở nhà mới sẽ khác hẳn.
Câu hỏi thường gặp
Nên chuyển cây trước hay sau đồ đạc?
Nếu chuyển trong thành phố và có thể đi nhiều chuyến, chở cây riêng một chuyến sau khi đồ lớn đã vào chỗ là lý tưởng: cây không bị đè, không phải chờ lâu. Nếu chỉ một chuyến, xếp cây lên sau cùng và dỡ xuống đầu tiên.
Có nên cắt tỉa mạnh cây lớn để dễ chở không?
Chỉ tỉa nhẹ cành quá dài hoặc dễ gãy, không cắt mạnh ngay trước khi chuyển. Cây bị cắt mạnh lại phải chịu thêm sốc vận chuyển và đổi chỗ, dễ suy. Nếu cây thật sự quá lớn, nên cân nhắc nhường lại và giâm cành mang theo.
Cây bị gãy cành khi chuyển nhà thì làm gì?
Cắt gọn vết gãy bằng kéo sạch ngay dưới chỗ dập, để vết cắt khô thoáng. Với nhiều loài kiểng lá, cành gãy còn tươi có thể đem giâm luôn trong nước hoặc giá thể ẩm, vừa xử lý vết thương vừa có thêm cây con.
Bao lâu thì cây quen nhà mới?
Phần lớn cây chậu cần khoảng ba đến sáu tuần để ổn định, tuỳ loài và mức chênh lệch giữa hai nhà. Dấu hiệu đã quen là cây ra lá mới khoẻ, không rụng thêm lá và đất khô theo nhịp đều.
Có cần cách ly cây khi chuyển sang nhà mới không?
Nếu nhà mới chưa có cây nào thì không cần. Nhưng nếu bạn nhận thêm cây từ hàng xóm cũ, người thân hay hội nhóm trong dịp chuyển nhà, nên để những cây mới nhận riêng vài tuần, kiểm mặt dưới lá trước khi xếp chung với cây của mình.
Thuê dịch vụ chuyển nhà có chở cây được không?
Nhiều đơn vị nhận chở cây nhưng cách xếp và trách nhiệm khác nhau. Hỏi rõ trước họ xếp cây ở đâu, có đứng thẳng không, có chịu trách nhiệm khi cây gãy, đổ không. Cây quý hoặc có kỷ niệm thì tốt nhất tự chở.