Muốn phòng khách có cây mà vẫn gọn, cách chắc nhất là chọn một cây lớn đặt sàn làm điểm nhấn ở chỗ sáng nhất, thêm hai đến bốn chậu vừa và nhỏ xếp theo tầng quanh nó, rồi để trống phần còn lại. Cây phải được đặt theo ánh sáng thật của căn phòng chứ không theo chỗ trống trên bản vẽ: góc tối cạnh tivi chỉ hợp cây chịu bóng, còn cạnh cửa sổ sáng mới nuôi được bàng Singapore hay monstera lâu dài. Lối vào thì ưu tiên cây gọn, chậu vững, không vướng cánh cửa và giày dép.
Phần lớn phòng khách đầy cây mà vẫn rối là do mua theo cảm hứng: mỗi lần đi chợ cây thêm một chậu, đặt vào chỗ nào còn trống, sau một năm có mười chậu rải đều khắp phòng, chậu nào cũng nhỏ và không chậu nào thành điểm nhìn. Bài này đi theo thứ tự người làm nội thất hay dùng: đọc ánh sáng và luồng đi lại trước, chọn cây điểm nhấn, xếp tầng, rồi mới tính lối vào, chậu và việc chăm để bố cục còn đẹp sau sáu tháng.
Đọc phòng trước khi mua cây: ánh sáng, lối đi, luồng gió
Đi một vòng phòng khách vào ba thời điểm: khoảng chín giờ sáng, giữa trưa và khoảng bốn giờ chiều. Ghi lại chỗ nào có nắng chiếu thẳng xuống sàn, chỗ nào sáng nhưng không có tia nắng, chỗ nào phải bật đèn mới đọc được chữ. Với nhà ống ở Việt Nam, phòng khách thường chỉ sáng ở dải sâu khoảng hai đến ba mét tính từ cửa chính hay cửa sổ mặt tiền; vào sâu hơn là vùng bóng, mắt người vẫn thấy sáng nhưng cây lá to sẽ vươn dài, lá nhỏ dần rồi rụng lá dưới.
Tiếp theo là lối đi. Vẽ nhanh trên giấy đường từ cửa vào sofa, từ sofa ra bếp, đường kéo xe máy nếu nhà dắt xe qua phòng khách. Cây đặt sàn phải nằm ngoài những đường này ít nhất một gang tay tính từ mép tán lá, vì tán xoè ra theo năm tháng và lá bị quệt liên tục sẽ rách mép, gãy cuống. Nhà có trẻ nhỏ chạy nhảy hoặc chó mèo hay rượt nhau thì đẩy cây lớn vào góc có hai mặt tường.
Cuối cùng là gió. Luồng gió thổi thẳng từ dàn lạnh máy điều hoà làm khô mép lá rất nhanh, quạt đứng bật cả ngày cũng vậy. Khe cửa chính hướng ra đường có gió lùa và bụi. Đánh dấu những vùng này là vùng không đặt cây lá mỏng; chỗ đó hợp hơn với lưỡi hổ, kim tiền hay để trống.
Chọn cây điểm nhấn: một cây đủ lớn thay cho năm cây nhỏ
Kích cỡ theo trần nhà. Cây điểm nhấn trong phòng trần khoảng ba mét thường đẹp ở chiều cao từ một mét hai tới một mét tám kể cả chậu. Thấp hơn thì lẫn vào đồ đạc, cao sát trần thì ngọn bị ép, nhìn bí. Căn hộ chung cư trần thấp hơn thì hạ xuống tương ứng.
Dáng lá quyết định cảm giác. Lá to bản như bàng Singapore, monstera, chuối cảnh tạo cảm giác nhiệt đới, đậm; lá nhỏ li ti như cau tiểu trâm, trúc Nhật, đa lá nhỏ nhìn nhẹ, hợp phòng nhỏ. Cây thân cột như phát tài núi, thiết mộc lan, cau Nhật chiếm ít diện tích sàn, hợp góc hẹp cạnh kệ tivi.
Chọn theo ánh sáng chỗ đặt, không theo ảnh mạng. Bàng Singapore cần chỗ rất sáng sát cửa, đổi chỗ là rụng lá. Monstera chịu sáng gián tiếp khá tốt nhưng tán rộng. Cây chịu bóng hơn cho góc xa cửa là kim tiền, lưỡi hổ cao, trầu bà leo cột, phát tài. Đặt nhầm thì cây đẹp nhất trong tuần đầu rồi xấu dần, không phải lỗi chăm.
Chỉ một điểm nhấn mỗi khoảng nhìn. Phòng khách nhỏ chỉ nên có một cây lớn. Phòng dài nhà ống có thể có hai, đặt ở hai đầu, nhưng khác chiều cao hoặc khác dáng lá để mắt không thấy chúng tranh nhau.
Xếp tầng: cây lớn, cây vừa, cây nhỏ đứng thành một nhóm
Cách xếp cho ra bố cục có chủ đích là nhóm cây theo ba tầng chiều cao, giống người bày hoa hay dùng. Tầng cao là cây điểm nhấn đặt sàn. Tầng giữa là một hai chậu cao ngang thành sofa hoặc mặt bàn, có thể đặt trên chân đế gỗ hay ghế đôn để nâng lên. Tầng thấp là chậu nhỏ đặt trên sàn phía trước hoặc trên bàn trà. Ba tầng đứng sát nhau thành một cụm sẽ đọc như một khối xanh, trong khi ba chậu rải ở ba góc chỉ đọc như ba đồ vật lẻ.
Số chậu trong một nhóm thường đẹp ở số lẻ: ba hoặc năm. Lý do là thị giác: số chẵn dễ tạo cảm giác xếp đối xứng cứng nhắc, số lẻ buộc mắt chạy qua lại. Đây là mẹo bố cục, không phải luật; hai chậu y hệt hai bên cửa chính vẫn đẹp nếu kiến trúc nhà đối xứng.
Trong một nhóm, lặp lại một yếu tố cho liền mạch: cùng chất liệu chậu, cùng màu chậu, hoặc cùng tông lá. Nếu cây đã khác dáng thì chậu nên giống nhau; nếu chậu khác nhau thì chọn cây cùng họ dáng. Lá có đốm trắng, viền vàng hay lá tím nên dùng ít, như một nốt nhấn, vì cạnh nền lá xanh đậm chúng mới nổi.
Đừng xếp kín sát tường. Để một khe chừng một gang tay sau nhóm cây cho không khí lưu thông và để tay vào được khi lau lá, kiểm tra mặt dưới lá có rệp hay không.
Gợi ý cây theo từng vị trí trong phòng khách
Bảng dưới gom vị trí hay gặp ở nhà phố và căn hộ Việt. Tên cây là ví dụ phổ biến, dễ tìm ở chợ cây; ánh sáng thực tế từng nhà vẫn là thứ quyết định cuối cùng.
| Vị trí | Ánh sáng thường gặp | Cây hợp | Lưu ý |
|---|---|---|---|
| Sát cửa kính lớn, có nắng sớm | Rất sáng, nắng nhẹ buổi sáng | Bàng Singapore, đa búp đỏ, chuối cảnh | Xoay chậu mỗi hai tuần cho tán đều |
| Cạnh cửa sổ hướng nắng chiều | Nắng gắt sau trưa | Lưỡi hổ, cau tiểu trâm, cây mọng nước cao | Kéo rèm mỏng giờ nắng gắt |
| Góc cạnh kệ tivi | Sáng gián tiếp hoặc tối | Kim tiền, phát tài, trầu bà leo cột | Không đặt sát mặt sau tivi nóng |
| Bàn trà, bàn góc | Phụ thuộc vị trí bàn | Trầu bà chậu nhỏ, cẩm nhung, lan ý | Dùng đĩa lót kín nước |
| Dưới dàn lạnh máy điều hoà | Bất kỳ | Tốt nhất để trống | Gió lạnh khô làm cháy mép lá |
Nếu phòng không có vị trí nào đủ sáng cho cây điểm nhấn lá to, có hai lựa chọn: chọn cây chịu bóng làm điểm nhấn và chấp nhận cây lớn chậm, hoặc dùng đèn trồng cây chiếu vào góc đó vài giờ mỗi tối. Cách thứ hai cần đi dây điện gọn và chọn đèn ánh sáng trắng ấm để không làm phòng khách giống phòng thí nghiệm.
Lối vào và hiên nhà phố: cây gì chịu được, đặt sao cho khỏi vướng
Lối vào nhà ống Việt thường là chỗ khó nhất cho cây: sáng ban ngày khi cửa mở, tối hẳn khi cửa đóng, bụi đường, gió lùa, người qua lại liên tục, giày dép, xe máy dắt vào dắt ra. Cây hợp ở đây là cây lá dày, cứng, ít rụng: lưỡi hổ, kim tiền, cau Nhật, trúc Nhật, ZZ, phát tài núi. Cây lá mỏng như dương xỉ hay cây hoa đều xuống sức nhanh ở chỗ này.
Chậu cho lối vào cần đế rộng, nặng, đáy chắc. Chậu cao thon trông thanh lịch nhưng một cú quệt tay lái xe máy là đổ. Đặt chậu nép vào tường bên phía bản lề cửa, không đặt bên phía cánh cửa quét qua. Một mẹo đơn giản: mở cửa hết cỡ, đánh dấu mép cánh cửa trên sàn, cây phải nằm ngoài vạch đó.
Nếu lối vào có hiên hoặc bậc thềm ngoài trời, hai chậu cây đối xứng hai bên cửa là cách bày quen thuộc của nhà Việt, vừa đón khách vừa đánh dấu lối đi. Ngoài hiên nhận mưa tạt thì chậu phải có lỗ thoát nước và nâng khỏi sàn bằng chân đế để nước không đọng dưới đáy, tránh rêu mọc thành vệt trên gạch.
Vì lối vào thiếu sáng phần lớn ngày, nhiều nhà dùng cách luân phiên: hai bộ cây giống nhau, mỗi tháng đổi một bộ ra chỗ sáng nghỉ dưỡng, bộ kia vào lối vào. Cách này giữ cây đẹp quanh năm với công sức nhỏ.
Chậu, chân đế và vài chi tiết khiến góc cây trông có chủ ý
Cây đẹp đặt trong chậu nhựa đen của nhà vườn vẫn trông như hàng mới mua về. Mấy chi tiết sau đổi hẳn cảm giác của góc cây:
- Chậu lồng: giữ cây trong chậu nhựa có lỗ thoát, lồng vào một chậu gốm, giỏ mây hay chậu xi măng đẹp hơn. Khi tưới thì nhấc chậu trong ra bồn, để ráo rồi đặt lại; chậu ngoài không bao giờ đọng nước.
- Mặt chậu được phủ: lớp sỏi nhỏ, vỏ thông hay đá trắng mỏng che phần đất, đỡ đất bắn khi tưới và nhìn sạch hơn. Lớp phủ mỏng thôi để còn thấy đất khô hay ướt.
- Chân đế: chân gỗ, chân sắt nâng chậu lên mười đến hai mươi phân giúp cây vừa vào tầng giữa, sàn bên dưới thoáng, lau nhà dễ.
- Tỷ lệ chậu và cây: chậu thường đẹp khi cao bằng khoảng một phần ba đến một nửa chiều cao phần cây phía trên. Chậu quá to so với cây nhìn hụt, lại giữ quá nhiều nước.
- Ít loại chậu: cả phòng dùng một hai chất liệu, một hai màu chậu. Cây đã đủ đa dạng rồi.
Dây điện, ổ cắm, đường ống điều hoà sau góc cây nên được gom lại hoặc che bằng chính tán cây. Góc cây gọn thường là nhờ những thứ không ai thấy chứ không phải nhờ thêm chậu.
Giữ bố cục đẹp sau vài tháng: lịch chăm tối thiểu
Bố cục cây chỉ đẹp được lâu nếu cây không bị lệch, vươn dài hay phủ bụi. Một lịch nhẹ cho phòng khách:
- Mỗi lần tưới, kiểm tra đất bằng ngón tay ở độ sâu hai đốt, chỉ tưới khi khô đến đó với kiểng lá thường; cây mọng nước chờ khô hơn.
- Mỗi hai tuần xoay chậu một phần tư vòng theo cùng một chiều để cây không nghiêng hẳn về phía cửa sổ.
- Mỗi tháng lau lá to bằng khăn ẩm, đỡ mặt dưới lá bằng lòng bàn tay; tiện thể nhìn mặt dưới xem có chấm trắng, mạng tơ hay vảy nâu.
- Mỗi mùa xem lại cả nhóm: cây nào cao vượt bố cục thì tỉa ngọn hoặc đổi vị trí với cây khác, cây nào xuống sức thì cho ra chỗ sáng nghỉ vài tuần.
- Mỗi năm hoặc hai năm một lần đổi chậu cho cây điểm nhấn khi rễ đã ra khỏi lỗ đáy; lúc này cũng là dịp đổi màu chậu nếu muốn làm mới phòng.
Người chơi lâu năm thường chụp một tấm ảnh góc cây từ cùng một vị trí mỗi tháng. Xem lại chuỗi ảnh mới thấy cây nghiêng dần hay rụng lá dưới — những thay đổi chậm mắt nhìn hằng ngày không nhận ra.
Câu hỏi thường gặp
Phòng khách nhỏ khoảng hai mươi mét vuông nên đặt bao nhiêu cây?
Một cây điểm nhấn đặt sàn cùng hai đến ba chậu nhỏ là đủ cho phòng cỡ này. Nếu thích nhiều cây hơn, gom chúng thành một nhóm ở cạnh cửa sổ thay vì rải khắp phòng; phòng vẫn còn khoảng trống, lối đi không bị chặn.
Cây giả có nên trộn với cây thật trong phòng khách không?
Trộn được nếu cây giả đặt ở chỗ cây thật không sống nổi, như kệ cao sát trần hay góc tối hẳn. Cây giả cũng cần lau bụi định kỳ. Nhiều người khó chịu khi phát hiện cây giả đứng cạnh cây thật cùng loài, nên tốt hơn là chọn loài khác hẳn.
Đặt cây lớn trên sàn gỗ có sao không?
Có thể làm ố hoặc phồng sàn nếu nước đọng dưới đáy chậu lâu ngày. Dùng đĩa lót kín, nâng chậu bằng chân đế có khe hở bên dưới, và mỗi tháng nhấc ra xem sàn bên dưới có ẩm không.
Có nên đặt cây ngay dưới cửa trời hay giếng trời?
Giếng trời là chỗ sáng nhất của nhà ống, rất hợp cây cần sáng. Cần chú ý mưa hắt và nắng gắt giữa trưa mùa hè; cây lá mỏng có thể cháy lá, nên chọn loài chịu nắng hoặc che lưới khi nắng gắt nhất.
Cây điểm nhấn bị rụng lá sau khi chuyển về phòng khách có phải sắp chết không?
Thường là cây đang thích nghi vì ánh sáng ở nhà kém hơn nhà vườn. Rụng vài lá già trong hai đến bốn tuần đầu là bình thường. Nếu rụng liên tục cả lá non, cây đang thiếu sáng hoặc bị tưới quá tay, cần dời gần cửa và kiểm tra lại đất.
Có cần đổi bố cục cây theo mùa không?
Không bắt buộc, nhưng nên dời cây ra xa cửa kính hướng Tây vào mùa nắng gắt và lùi cây khỏi khe cửa gió lạnh vào mùa đông miền Bắc. Đổi chỗ nhẹ theo mùa giúp cây ít sốc hơn là để nguyên rồi cứu chữa.