Trầu bà sống khoẻ trong nhà khi được đặt ở chỗ sáng vừa gần cửa sổ, tưới khi lớp đất trên đã khô vài phân, trồng trong giá thể thoáng có lỗ thoát nước và được cắt ngọn định kỳ để cây ra nhánh dày. Muốn lá to dần như trầu bà ngoài vườn, cho dây leo lên cột hoặc thân cây thay vì để rủ xuống. Lá vàng phần lớn do tưới quá tay hoặc thiếu sáng, ít khi do thiếu phân.
Trầu bà (tên khoa học Epipremnum aureum, họ Ráy) là cây nhập môn của rất nhiều người chơi cây Việt Nam: có trong văn phòng, quán cà phê, cắm trong bình nước trên bàn làm việc. Nó dễ sống đến mức người ta ít khi tìm hiểu, và vì vậy rất nhiều chậu trầu bà trong nhà chỉ còn vài sợi dây dài lơ thơ với lá nhỏ bằng đồng xu ở ngọn. Bài này giải thích vì sao, và làm thế nào để chậu trầu bà dày, lá to, xanh lâu năm.
Hiểu cây: trầu bà là dây leo rừng, không phải cây rủ
Trong tự nhiên, trầu bà mọc dưới tán rừng nhiệt đới, bò dưới đất cho tới khi gặp thân cây thì leo lên. Khi được leo, rễ khí sinh bám vào vỏ cây, lá mỗi đoạn một to hơn, và ở cây trưởng thành lá có thể dài vài chục phân, thậm chí xẻ thuỳ. Đó là lý do bạn thấy trầu bà leo cây xà cừ, cây sao trong công viên có lá to hơn hẳn trầu bà trong chậu treo.
Ngược lại, khi dây rủ xuống, cây nhận tín hiệu rằng mình đang ở chỗ không có giá đỡ, lá sinh ra nhỏ dần, khoảng cách giữa các lá dài ra. Đây không phải bệnh mà là cách cây tiết kiệm năng lượng đi tìm chỗ leo. Hiểu điểm này, bạn sẽ chọn được kiểu trồng hợp ý muốn: trồng chậu treo để có dây rủ mềm, chấp nhận lá vừa; trồng cột để có lá to, cây đứng.
Một điểm dễ nhầm khi mua: ở chợ cây, nhiều loài khác nhau cùng được gọi là "trầu bà". Trầu bà lá tim thường là một loài thuộc chi Philodendron, lá mỏng hơn, hình tim rõ. Trầu bà Nam Mỹ hay trầu bà lá xẻ thường là tên gọi của monstera. Cách chăm nhóm này gần giống nhau, nhưng tốc độ lớn và nhu cầu sáng khác nhau, nên khi hỏi hội nhóm, kèm ảnh cây để người khác nhận đúng loài.
Các giống trầu bà phổ biến và chỗ hợp với từng giống
Trầu bà vàng là giống dễ tính nhất. Các giống lá nhiều mảng trắng hoặc xanh nõn chuối đẹp hơn nhưng cần sáng hơn, lớn chậm hơn:
| Giống (tên hay gọi) | Đặc điểm lá | Nhu cầu sáng | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Trầu bà vàng | Xanh có vệt vàng | Chịu bóng tốt | Lớn nhanh, hợp người mới |
| Trầu bà cẩm thạch | Nhiều mảng trắng kem | Sáng vừa đến sáng | Thiếu sáng là xanh lại, lớn chậm |
| Trầu bà neon | Xanh vàng chanh rực | Sáng vừa | Chỗ tối lá xỉn màu |
| Trầu bà lá ngọc (các giống đốm trắng nhỏ) | Đốm, viền trắng sắc nét | Sáng vừa đến sáng | Mảng trắng dễ cháy nâu nếu nắng gắt hoặc đất quá khô |
| Trầu bà xanh trơn | Xanh đều | Chịu bóng tốt nhất | Bền nhất cho góc tối |
Phần trắng trên lá không có diệp lục nên không quang hợp được. Lá càng trắng nhiều thì cây càng cần ánh sáng để bù cho phần lá "không làm việc". Đó là lý do cùng một vị trí, trầu bà vàng xanh tốt còn trầu bà cẩm thạch lại èo uột.
Tưới và giá thể: nơi phần lớn chậu trầu bà hỏng
Trầu bà ưa đất ẩm nhưng không chịu úng. Cách tưới an toàn là chờ lớp đất trên khô khoảng hai ba phân, rồi tưới đẫm cho nước chảy ra lỗ đáy, đổ nước thừa trong đĩa lót. Ở miền Nam mùa khô, chậu nhỏ cạnh cửa có thể cần tưới hai ba ngày một lần; ở miền Bắc mùa đông, phòng lạnh và ẩm, có khi mười ngày mới cần tưới. Lịch tưới vì vậy chỉ là ước lượng, ngón tay mới là thước đo.
Giá thể cho trầu bà nên tơi và thoát nước: một phần đất trồng sạch, một phần xơ dừa đã xả chát, thêm đá perlite hoặc đá bọt và một ít phân trùn quế là công thức nhiều người chơi dùng. Đất thịt đào ngoài vườn bỏ vào chậu trong nhà thường nén chặt sau vài lần tưới, nước khó thấm, đáy chậu lại úng. Chi tiết phối trộn từng nhóm cây có ở danh mục đất, chậu, phân bón của trang.
Trầu bà cắm nước cũng sống rất lâu, rễ trắng mọc dày trong bình. Thay nước mỗi tuần một hai lần, rửa bình khi thấy rêu xanh, để bình chỗ sáng nhưng không có nắng chiếu thẳng. Cây thủy sinh lâu ngày cũng cần dinh dưỡng; có thể nhỏ vài giọt phân lỏng thật loãng, nhưng đừng thêm thường xuyên vì nước sẽ nhanh đục và hôi. Khi chuyển từ nước sang đất, rễ nước phải thích nghi lại, giữ đất ẩm hơn bình thường trong hai ba tuần đầu.
Cho trầu bà leo cột để lá to dần
Cột cho trầu bà có thể là cột bọc xơ dừa, cột nhồi rêu, khúc gỗ lũa, hay thanh tre bó sơ dừa. Cột giữ ẩm được thì rễ khí sinh bám tốt hơn. Các bước:
- Cắm cột vào chậu trước khi trồng hoặc khi thay chậu, chôn sâu đủ vững, đặt gần thành chậu để rễ không bị đâm nát.
- Chọn những dây khoẻ, nhiều lá, đặt mặt có rễ khí sinh (những nốt nhỏ màu nâu ở mắt lá) áp vào cột.
- Buộc lỏng bằng dây mềm, kẹp nhựa hoặc dây thép bọc nhựa, mỗi mắt một chỗ buộc. Đừng buộc chặt cứa vào thân.
- Giữ cột ẩm bằng cách xịt hoặc tưới nhẹ lên cột khi tưới cây; cột rêu khô cong thì rễ không bám.
- Dây vượt quá đỉnh cột thì cắt ngọn đem giâm, cắm lại vào chậu, hoặc nối thêm cột.
- Kiên nhẫn: lá to dần qua từng lá mới, không phải lá cũ to ra. Trong nhà phải mất vài tháng mới thấy khác biệt rõ.
Cây leo cột còn có lợi là đứng gọn, chiếm ít diện tích sàn hơn chậu treo dây dài, hợp căn hộ nhỏ. Kết hợp đặt cột gần cửa sổ thì hiệu quả hơn hẳn đặt ở góc phòng.
Nếu không muốn dùng cột, bạn có thể cho trầu bà bò ngang theo kệ sách, thanh treo rèm hay giàn dây thép mảnh trên tường. Lá sẽ không to như khi leo thẳng đứng, nhưng dây được nâng đỡ vẫn đẹp và gọn hơn dây buông thõng xuống sàn.
Đọc lá vàng: mỗi kiểu vàng một nguyên nhân
Lá già phía dưới vàng đều rồi rụng, một hai lá một lần. Bình thường, cây bỏ lá cũ để nuôi lá mới. Không cần làm gì ngoài nhặt lá.
Nhiều lá vàng cùng lúc, lá mềm, đất ướt, gốc có mùi chua. Úng rễ. Ngừng tưới, nhấc cây ra khỏi chậu kiểm tra rễ: rễ khoẻ màu trắng hoặc nâu nhạt, chắc; rễ thối màu nâu đen, nhũn, tuột vỏ khi kéo. Cắt bỏ rễ thối, thay giá thể mới thoáng hơn, tưới ít lại.
Lá vàng có mép nâu khô, đất khô cứng tách khỏi thành chậu. Thiếu nước kéo dài. Ngâm cả chậu vào chậu nước khoảng hai mươi phút cho giá thể ngấm lại, rồi để ráo.
Lá vàng nhạt cả cây, dây dài, lá nhỏ. Thiếu sáng là chính, có thể kèm thiếu dinh dưỡng nếu cây đã ở chậu vài năm không thay đất. Đổi chỗ sáng hơn trước, bón nhẹ sau.
Lá có đốm vàng lấm tấm, mặt dưới có tơ mịn hoặc chấm trắng bông. Nghi nhện đỏ hoặc rệp sáp. Cách ly cây, lau lá, xem danh mục sâu bệnh cây cảnh để xử lý đúng.
Mảng nâu đen loang từ giữa lá, có quầng vàng. Có thể là bệnh do nấm hoặc vi khuẩn khi lá ướt lâu, chỗ đặt bí. Cắt lá bệnh, không xịt nước lên lá buổi tối, tăng thông thoáng.
Cắt tỉa cho dày và nhân giống từ chính chậu của mình
Trầu bà chỉ ra nhánh mới khi ngọn bị cắt. Một chậu để dây tự do sẽ thành vài sợi dài, gốc trống trơn. Cứ vài tháng một lần, cắt những dây dài nhất xuống còn khoảng một phần ba, vết cắt ngay trên một mắt lá. Mắt ngay dưới vết cắt sẽ bật chồi, dây từ một thành hai. Dùng kéo sạch, sắc; nhựa cây có thể gây ngứa da ở người nhạy cảm, nên rửa tay sau khi cắt.
Đoạn ngọn cắt ra là nguyên liệu nhân giống. Cắt thành từng đoạn có ít nhất một mắt và một lá, mắt phải có nốt rễ khí sinh. Cắm vào ly nước sạch hoặc vào giá thể ẩm, đặt chỗ sáng không có nắng gắt. Ở miền Nam, mùa mưa nóng ẩm rễ ra rất nhanh; ở miền Bắc nên giâm vào mùa xuân, cuối mùa hè, tránh tháng rét đậm. Khi rễ dài vài phân thì trồng ngược lại vào chính chậu mẹ, cắm sát gốc, chậu sẽ dày lên rõ rệt.
Một mẹo của người chơi lâu năm: thay vì cắt đứt, bạn có thể vòng một đoạn dây dài xuống mặt đất của chậu, ghim xuống bằng kẹp chữ U ngay tại mắt lá. Mắt lá chạm đất ẩm sẽ ra rễ trong vài tuần, dây vẫn được cây mẹ nuôi trong lúc ra rễ, tỉ lệ sống gần như tuyệt đối. Đây cũng là cách che phần gốc trơ trụi mà không phải mua thêm cây.
Trầu bà và nhà có trẻ nhỏ, chó mèo
Trầu bà thuộc họ Ráy, mô cây chứa các tinh thể calcium oxalate hình kim. Khi nhai lá, các tinh thể này đâm vào niêm mạc miệng gây rát, sưng môi lưỡi, chảy nước dãi, có thể nôn. Tổ chức bảo vệ động vật ASPCA của Mỹ xếp trầu bà vào danh sách cây gây độc cho chó, mèo. Với phần lớn trường hợp, triệu chứng là kích ứng tại chỗ, vì cảm giác rát nên trẻ và thú cưng thường nhả ra ngay, nhưng vẫn không nên chủ quan.
Cách sống chung đơn giản: treo trầu bà lên cao ngoài tầm với, hoặc đặt trên kệ mà mèo không nhảy lên được; không để dây rủ xuống sát sàn ở nhà có trẻ đang tập bò; nhặt lá rụng ngay. Mèo con thích vờn dây lủng lẳng, nên dây trầu bà đung đưa trước quạt là đồ chơi hấp dẫn với chúng.
Nếu trẻ hoặc thú cưng nhai phải lá, súc miệng hoặc lau miệng bằng nước sạch, quan sát. Khi thấy sưng nhiều, khó thở, nôn liên tục, đưa trẻ đến cơ sở y tế và đưa thú cưng đến bác sĩ thú y, mang theo một nhánh cây hoặc ảnh cây để người khám nhận diện. Danh sách cây an toàn hơn cho nhà có trẻ nhỏ, thú cưng được bàn riêng trong một bài khác của danh mục này.
Câu hỏi thường gặp
Trầu bà có cần bón phân không, bón bao lâu một lần?
Cây trồng đất có pha phân trùn thì vài tháng đầu gần như không cần bón. Sau đó, khi cây đang ra lá mới, có thể bón phân tan chậm rải mặt chậu vài tháng một lần hoặc phân lỏng pha loãng hơn hướng dẫn mỗi tháng một lần. Mùa đông miền Bắc cây chững lại thì ngưng bón.
Vì sao trầu bà cẩm thạch của nhà mình ngày càng xanh lại?
Thiếu sáng là nguyên nhân thường gặp nhất: cây ra lá nhiều diệp lục hơn để bù. Đặt cây gần cửa sổ sáng hơn, cắt bỏ những dây đã xanh trơn hoàn toàn để cây không lấn át phần có vân. Một số dây có thể tự đổi màu do đặc tính giống, không phục hồi được.
Trầu bà cắm nước có cần thay sang đất không?
Không bắt buộc. Trầu bà sống lâu năm trong nước nếu thay nước đều và có chút dinh dưỡng. Tuy vậy cây trong nước thường lớn chậm, lá nhỏ hơn cây trồng đất. Nếu muốn chậu to, lá đẹp, chuyển sang đất khi rễ còn ngắn sẽ dễ thích nghi hơn rễ đã dài cả gang tay.
Có nên xịt nước lên lá trầu bà hằng ngày không?
Trầu bà không cần xịt lá thường xuyên trong khí hậu ẩm của Việt Nam. Xịt nước làm độ ẩm tăng chỉ vài phút. Lá ướt về đêm ở chỗ bí gió còn tạo điều kiện cho nấm đốm lá. Lau lá bằng khăn ẩm mỗi tháng để sạch bụi có ích hơn.
Chậu trầu bà treo bị rụng lá ở gốc, chỉ còn lá ở ngọn thì làm sao?
Cắt ngắn các dây dài để kích chồi mới mọc từ gần gốc, đem đoạn ngọn giâm ra rễ rồi cắm lại sát gốc. Đồng thời đưa chậu tới chỗ sáng hơn, vì chậu treo cao gần trần thường thiếu sáng ở phần gốc hơn bạn nghĩ.
Rễ khí sinh của trầu bà mọc dài ra ngoài chậu có nên cắt không?
Cắt được mà không hại cây, nhưng nếu không vướng thì để lại. Rễ khí sinh giúp cây bám và hút ẩm. Bạn có thể nhét những rễ này vào giá thể trong chậu hoặc hướng chúng vào cột, chúng sẽ thành rễ hút nuôi cây.