Muốn giâm cành cây cảnh ra rễ ở nhà, bạn cần một đoạn cành bánh tẻ (không quá non, không quá già) dài khoảng 10–20 cm có ít nhất hai, ba mắt; cắt sát ngay dưới một mắt bằng dao kéo sắc và sạch; tỉa bớt lá; cắm vào giá thể thoáng, ẩm chứ không sũng; rồi giữ cành ở chỗ sáng nhưng không có nắng gắt chiếu thẳng, trong một túi hoặc hộp trong suốt để không khí quanh lá luôn ẩm. Phần lớn cây cảnh thân mềm và bán gỗ ra rễ sau khoảng hai đến sáu tuần; cây thân gỗ cứng có thể lâu hơn.
Giâm cành là cách nhân giống rẻ và nhanh nhất cho người chơi vài chậu: một cây mẹ khoẻ cho được nhiều cây con giống y hệt mẹ, để thay cây già, để tặng hay đổi với bạn chơi cây. Phần dưới đi từ nguyên lý vì sao cành ra rễ, tới từng bước và các lỗi khiến cành thối đen sau vài ngày.
Vì sao một đoạn cành cắt rời lại mọc được rễ
Ở mỗi mắt (đốt) trên thân cây có sẵn những nhóm tế bào còn khả năng phân chia. Khi cành bị cắt rời, cây tích tụ auxin, một nhóm hoóc môn thực vật, dồn xuống phía gốc cành. Auxin cùng đường và chất dự trữ trong cành kích thích các tế bào gần vết cắt và gần mắt hình thành mô sẹo rồi phân hoá thành rễ bất định. Vì thế vết cắt nằm sát dưới mắt thường ra rễ nhanh và đều hơn vết cắt giữa lóng.
Trong khi chưa có rễ, cành vẫn có lá và lá vẫn thoát hơi nước. Đây là mâu thuẫn chính của nghề giâm: cành cần lá để quang hợp nuôi quá trình ra rễ, nhưng lá lại làm cành mất nước trong khi chưa có gì hút nước vào. Mọi kỹ thuật bạn nghe, từ cắt nửa lá, ủ túi kín, đặt chỗ râm, đều để giải mâu thuẫn này: giữ đủ lá để sống, bớt mất nước để không héo.
Mâu thuẫn thứ hai là ẩm và thoáng. Phần gốc cành cần ẩm để không khô, nhưng nếu giá thể sũng nước thì thiếu ôxy, nấm và vi khuẩn gây thối tấn công vết cắt trước khi rễ kịp mọc. Người giâm giỏi không phải người có mẹo thần kỳ, mà là người giữ được cân bằng này trong vài tuần đầu.
Chọn cành: non, bánh tẻ hay già
Độ già của cành quyết định tốc độ ra rễ và nguy cơ thối. Với cây cảnh trong chậu, cành bánh tẻ là lựa chọn an toàn cho hầu hết loài:
| Loại cành | Nhận biết | Ưu điểm | Rủi ro | Hợp với |
|---|---|---|---|---|
| Cành non | Xanh mềm, bẻ gập là gãy giòn, lá mới bung | Ra rễ nhanh | Héo rũ nhanh, dễ thối nhũn | Cây thân thảo như lá gấm (coleus), cẩm nhung, thài lài |
| Cành bánh tẻ | Đã cứng một phần, vỏ chuyển từ xanh sang hơi nâu ở gốc, uốn được mà không gãy | Cân bằng giữa tốc độ và độ bền | Ít nhất trong ba loại | Hoa giấy, hoa hồng, nguyệt quế, mai chiếu thuỷ, cẩm tú cầu |
| Cành già (gỗ) | Vỏ nâu, cứng, đã hoá gỗ | Bền, ít héo | Ra rễ chậm, nhiều loài khó ra | Si, sung, hoa giấy cành to, một số loài làm phôi bonsai |
Ngoài độ già, hãy chọn cành từ cây mẹ khoẻ, không sâu bệnh, không đang ra hoa rộ. Cành đang mang nụ hoa dồn sức cho hoa, ra rễ kém; nếu buộc phải dùng thì ngắt bỏ nụ.
Thời điểm cắt trong ngày cũng có ý nghĩa: sáng sớm cành còn căng nước, cắt xong cho ngay vào túi ẩm hoặc cốc nước, không để nằm phơi trên bàn hàng giờ.
Các bước giâm cành trong giá thể
Chuẩn bị trước: dao hoặc kéo cắt cành sắc, lau cồn; chậu nhỏ hoặc cốc nhựa có đục lỗ đáy; giá thể sạch; túi nilon trong hoặc hộp nhựa trong có nắp; que tre nhỏ. Làm theo thứ tự:
- Làm ẩm giá thể trước: trộn đến khi nắm chặt một nắm chỉ rỉ vài giọt nước, mở tay ra thì nắm đất tơi dần. Đổ vào chậu, không nén chặt.
- Cắt cành dài khoảng 10–20 cm tuỳ loài, có hai đến bốn mắt. Vết cắt dưới nằm ngay dưới một mắt khoảng nửa phân, cắt dứt khoát một nhát, không để dập.
- Tỉa lá: bỏ toàn bộ lá ở phần sẽ cắm xuống đất; giữ hai đến bốn lá trên cùng, lá to thì cắt bớt một nửa phiến. Ngắt bỏ hoa và nụ.
- Chấm thuốc kích rễ nếu dùng: chấm phần gốc vào bột hoặc nhúng nhanh vào dung dịch theo hướng dẫn trên bao bì, gõ nhẹ cho rơi phần thừa. Loài dễ ra rễ thì có thể bỏ qua bước này.
- Dùng que chọc lỗ trước rồi mới cắm cành, sâu khoảng một phần ba chiều dài, có ít nhất một mắt nằm dưới mặt giá thể. Cắm thẳng vào đất cứng làm tuột lớp bột và dập vỏ.
- Ém nhẹ quanh gốc cho cành đứng vững, tưới phun sương một lượt.
- Trùm túi hoặc đặt vào hộp kín, dùng que tre chống để túi không chạm lá. Đặt chỗ sáng, tránh nắng chiếu thẳng vào túi.
- Mở túi mỗi ngày vài phút cho thoáng, lau bớt giọt nước đọng nhiều, nhặt lá rụng hay lá úng ra ngay.
Đừng nhổ cành lên xem rễ. Dấu hiệu đã ra rễ là cành nhú lá non và khi kéo rất nhẹ thấy có lực giữ lại. Với cốc nhựa trong, bạn nhìn được rễ trắng bám thành cốc mà không phải đụng vào cành.
Giá thể giâm cành: thoáng quan trọng hơn giàu dinh dưỡng
Không cần phân trong giai đoạn ra rễ. Cành chưa có rễ thì không hút phân; phân trong giá thể chỉ làm tăng nồng độ muối quanh vết cắt và nuôi nấm. Đất trồng cây có trộn phân sẵn không phải lựa chọn tốt để giâm.
Công thức đơn giản dùng được cho nhiều loài. Mụn dừa đã xả chát trộn với perlite hoặc trấu hun theo tỷ lệ khoảng một một là giá thể giâm cành phổ biến: giữ ẩm vừa, thoáng khí, nhẹ. Cát sông sạch trộn mụn dừa cũng dùng được cho cành bán gỗ.
Loài mọng nước, thân dễ thối cần giá thể khô hơn. Với cây thân mọng như sứ, sen đá, xương rồng, tăng phần vật liệu thô như đá bọt, perlite, giảm mụn dừa, và để vết cắt khô se vài ngày trước khi cắm.
Chậu nhỏ tốt hơn chậu to. Một chậu to chứa nhiều đất khó khô, đáy chậu luôn ướt. Cốc nhựa nhỏ đục lỗ đáy hoặc khay ươm từng ô giúp kiểm soát độ ẩm và dễ bứng khi lên chậu.
Ánh sáng, nhiệt độ và độ ẩm trong mấy tuần chờ rễ
Cành giâm cần sáng để quang hợp nhưng không chịu được nắng gắt, nhất là khi đang trùm túi: nắng chiếu vào túi kín làm không khí bên trong nóng lên rất nhanh, lá bị luộc chín chỉ sau một buổi trưa. Chỗ hợp lý là bậu cửa sổ hướng Bắc hoặc Đông, góc ban công có mái che, hoặc dưới tán cây lớn. Trong nhà ít sáng thì đặt gần cửa sổ, hoặc dùng đèn trồng cây treo cách lá một khoảng vừa phải.
Nhiệt độ ấm làm rễ ra nhanh hơn. Ở miền Nam gần như quanh năm đều đủ ấm, cái cần lo là nóng quá và mưa dầm làm giá thể quá ướt. Ở miền Bắc, những tuần rét đậm cành gần như đứng yên; có người đặt khay giâm lên nóc tủ lạnh hoặc gần chỗ ấm trong nhà để giữ nhiệt nền, nhưng tránh đặt sát nguồn nóng làm khô giá thể.
Độ ẩm không khí là yếu tố người mới hay bỏ qua. Túi nilon trong hay hộp nhựa có nắp tạo ra một tiểu khí hậu ẩm, lá bớt thoát nước nên không héo. Khi thấy lá non bắt đầu nhú, mở túi dần: mỗi ngày mở lâu hơn một chút trong khoảng một tuần, rồi bỏ hẳn túi. Bỏ túi đột ngột sau ba bốn tuần ẩm liên tục thường làm cây con héo rũ trong một buổi chiều.
Thời điểm giâm cành hợp từng miền
Cây ra rễ tốt nhất khi đang trong mùa sinh trưởng và thời tiết ôn hoà. Bảng dưới là gợi ý chung cho cây cảnh trong chậu; từng loài có thể lệch:
| Vùng | Thời điểm thuận | Thời điểm nên tránh | Lưu ý |
|---|---|---|---|
| Miền Bắc | Cuối xuân (sau đợt rét cuối) và đầu thu | Rét đậm giữa đông; những ngày nồm ẩm kéo dài | Mùa nồm giâm được nhưng phải mở thoáng thường xuyên, giá thể khô hơn bình thường |
| Miền Trung | Sau Tết đến trước hè nắng gắt; cuối mùa mưa | Giữa mùa mưa bão; những đợt gió Lào khô nóng | Đợt gió khô nóng cần che nắng và giữ ẩm không khí kỹ hơn |
| Miền Nam và Tây Nguyên | Đầu mùa mưa; những tháng mát cuối năm | Cao điểm nắng nóng mùa khô; giữa mùa mưa dầm nếu để ngoài trời | Để cành dưới mái che, tránh mưa dội trực tiếp vào giá thể |
Người chơi cây hay giâm ngay sau khi tỉa tạo tán cho cây mẹ, vì lúc đó có sẵn nhiều cành. Đây là cách tận dụng tốt, miễn là thời điểm tỉa rơi vào mùa thuận.
Lỗi thường gặp khiến cành giâm thất bại
Cành đen từ gốc lên. Thường do giá thể quá ướt, vết cắt dập hoặc dụng cụ bẩn. Bỏ cành hỏng, thay giá thể mới cho cành còn lại, giảm tưới.
Lá héo rũ trong một hai ngày đầu. Cành mất nước nhanh hơn khả năng giữ: cắt chưa đủ lá, không trùm túi, hoặc đặt chỗ nắng gió. Với cây thân mềm, lá rũ nhẹ ngày đầu rồi đứng lại là bình thường.
Rụng hết lá nhưng thân vẫn xanh. Một số loài như hoa giấy, si vẫn có thể ra rễ và nảy chồi mới từ mắt. Cạo nhẹ vỏ thấy xanh thì cứ chờ thêm.
Có khối trắng sần ở gốc nhưng mãi không có rễ. Đó là mô sẹo (callus), giai đoạn trước rễ. Một số loài dừng lâu ở bước này; chờ thêm, giữ ấm và đừng tưới thêm.
Cây con chết sau khi lên chậu. Lên chậu quá sớm khi rễ còn ít, hoặc chuyển thẳng từ túi ẩm ra nắng. Chờ rễ đủ giữ bầu đất, chuyển chậu nhẹ tay và cho cây làm quen ánh sáng dần.
Nên tập giâm với cây gì trước
Người mới nên bắt đầu bằng loài dễ để quen tay với cảm giác ẩm vừa của giá thể, cách trùm túi và nhịp mở túi. Nhóm dễ nhất là cây thân thảo lá mềm như lá gấm, thài lài, cẩm nhung, rồi tới cây họ Ráy như trầu bà, những loài gần như cắm đâu sống đó. Tiếp theo là các cây thân bán gỗ quen thuộc ở ban công như hoa giấy, dâm bụt, nguyệt quế, mai chiếu thuỷ: tỷ lệ thành công khá cao nếu cành đúng độ bánh tẻ.
Hoa hồng, cẩm tú cầu, các giống hoa giấy lai thường được nhân bằng ghép hoặc giâm trong điều kiện được kiểm soát ở vườn ươm, nên khó hơn với người mới. Cây có nhựa trắng nhiều như sứ, trạng nguyên cần để vết cắt khô se trước, và nhựa của chúng có thể gây kích ứng da, nên đeo găng khi cắt.
Một cách tập hiệu quả là giâm cùng lúc năm đến mười cành của một loài, chia làm hai nhóm: một nhóm trùm túi, một nhóm để thoáng; hoặc một nhóm chấm thuốc kích rễ, một nhóm không. Sau một tháng so lại, bạn sẽ hiểu điều kiện nhà mình rõ hơn mọi bài hướng dẫn, vì ánh sáng và độ ẩm mỗi căn nhà một khác.
Câu hỏi thường gặp
Giâm cành có cần thuốc kích rễ không?
Không bắt buộc. Nhiều cây cảnh như trầu bà, si, sung, hoa giấy, lá gấm ra rễ được mà không cần thuốc. Thuốc kích rễ có ích với loài khó ra rễ hoặc cành bán gỗ, giúp rễ ra nhanh và đều hơn. Nếu dùng, chọn sản phẩm có ghi rõ hoạt chất và làm theo nồng độ trên bao bì.
Cắt cành xong có nên cắm ngay không?
Với cây thân thảo và thân bán gỗ, nên cắm ngay hoặc giữ cành trong túi ẩm vài giờ nếu chưa kịp. Riêng cây thân mọng nước và cây có nhựa nhiều như sứ, sen đá, xương rồng, nên để vết cắt khô se vài ngày ở chỗ râm thoáng để giảm nguy cơ thối.
Một chậu giâm được mấy cành?
Chậu nhỏ đường kính khoảng mười phân có thể giâm ba đến năm cành nếu lá không chạm nhau. Giâm nhiều cành trong một chậu tiện chăm, nhưng khi một cành thối thì nấm dễ lan sang cành bên cạnh, và lúc tách ra trồng riêng rễ dễ đứt.
Bao lâu thì được bứng cành giâm ra chậu riêng?
Khi rễ đã dài vài phân, có rễ phụ và cành nhú vài lá mới, thường sau bốn đến tám tuần tuỳ loài. Kéo nhẹ thấy cành có lực giữ là dấu hiệu tốt. Bứng nguyên bầu giá thể, trồng vào chậu nhỏ, đặt chỗ râm một tuần rồi mới đưa ra chỗ sáng hơn.
Có nên giâm cành trong mùa mưa không?
Được, nếu để dưới mái che và dùng giá thể thoáng. Không khí ẩm mùa mưa thật ra giúp cành ít héo; điều nguy hiểm là mưa dội làm giá thể sũng nước kéo dài. Tưới ít lại, mở túi thường xuyên hơn và loại cành hỏng sớm để nấm không lan.
Cây mua ở chợ cây có giâm cành được không?
Được, nếu cây không phải loại ghép. Nhiều cây hoa như hồng, mai, hoa giấy lai thường được ghép lên gốc khác khoẻ hơn; giâm cành của chúng vẫn ra cây nhưng có thể yếu hơn cây ghép, ra hoa ít hơn hoặc khó ra rễ. Hỏi người bán cây là cây ghép hay cây giâm để biết trước.