Cây kim tiền vàng lá phần lớn là do tưới quá nhiều: củ và cuống lá của kim tiền trữ sẵn nước, nên đất chỉ cần tưới khi đã khô gần hết chiều sâu chậu, thường một đến ba tuần một lần tuỳ mùa và chỗ đặt. Nếu lá vàng kèm cuống mềm, gốc sũng nước, củ có thể đã thối và phải nhấc cây ra cắt bỏ phần hỏng. Nếu lá vàng khô giòn từ mép trong khi đất khô cứng, đó mới là thiếu nước.
Kim tiền (Zamioculcas zamiifolia, họ Ráy) có nguồn gốc từ vùng khô hạn theo mùa ở miền đông châu Phi. Dưới đất là thân rễ phình to như củ khoai, trên mặt đất là những cành thực chất là lá kép, mang các lá chét bóng như phủ sáp. Cấu tạo đó giúp cây qua được nhiều tuần không mưa, và cũng giải thích vì sao trong nhà, cây chết vì nước nhiều hơn vì nước ít. Bài này đi từ cấu tạo cây tới tưới, đọc lá vàng, cứu củ thối, thay chậu, nhân giống.
Hiểu cấu tạo để chăm đúng: củ, cành và lá chét
Thứ người ta gọi là "cành kim tiền" thực ra là một chiếc lá kép: phần cuống mập mọc lên từ củ, hai bên là các lá chét xếp đối nhau. Mỗi "cành" mọc thẳng từ củ dưới đất, không phân nhánh. Vì vậy, cắt một cành kim tiền không làm cây đâm nhánh mới từ chỗ cắt như trầu bà; cây chỉ tăng số cành khi củ ra mầm mới từ dưới đất.
Củ kim tiền chứa nước và chất dự trữ, phần cuống lá cũng mọng nước. Một chậu kim tiền khoẻ có thể nặng trĩu dù đất đã khô, và khi thiếu nước cây sẽ rút dần nước từ những kho này trước khi biểu hiện ra lá. Đây là lý do kim tiền chịu được chủ nhà đi công tác cả tháng, nhưng cũng là lý do bạn rất dễ tưới thừa khi nhìn đất khô mặt mà tưởng cây khát.
Lá chét của kim tiền có lớp biểu bì dày, bóng, ít thoát hơi nước. Cây quang hợp chậm, lớn chậm, nhất là ở chỗ ít sáng. Trong nhà, một năm cây ra vài đợt cành mới, mỗi đợt một hai cành nhú lên từ đất, cuộn tròn như búp măng rồi mở dần trong vài tuần. Trong lúc cành non đang vươn, nhu cầu nước và sáng tăng hơn bình thường một chút, đây là lúc tưới đều hơn và có thể bón nhẹ.
Đọc lá vàng ở kim tiền: kiểu vàng nào, do đâu
Vàng lá ở kim tiền ít khi do thiếu phân. So triệu chứng với bảng dưới, rồi kiểm tra đất và củ trước khi làm gì:
| Biểu hiện | Đất | Nguyên nhân hay gặp | Việc cần làm |
|---|---|---|---|
| Lá chét vàng từ dưới lên, cuống còn chắc | Khô hoặc hơi ẩm | Lá già tự rụng, hoặc cây vừa đổi chỗ | Nhặt lá, theo dõi |
| Cả cành vàng, cuống mềm, gốc cành sũng nước | Ướt lâu, có mùi | Úng, thối củ | Nhấc cây kiểm tra củ ngay |
| Lá chét vàng có mép nâu khô giòn, cành nhăn dọc | Khô cứng, tách thành chậu | Thiếu nước kéo dài | Ngâm chậu cho đất ngấm lại |
| Lá vàng nhạt cả cây, cành mới dài, yếu, nghiêng | Lâu khô | Thiếu sáng | Đưa gần cửa sổ, giảm tưới |
| Mảng cháy trắng hoặc nâu trên mặt lá hướng ra cửa | Bình thường | Cháy nắng sau khi đổi chỗ | Che rèm, lùi chậu vào trong |
| Lá vàng loang sau khi vừa bón phân | Bình thường | Bón quá liều, cháy rễ | Xả đất bằng nhiều nước rồi để ráo, ngừng bón |
Một cành kim tiền đã vàng hết thì không xanh lại; cắt sát mặt đất cho gọn. Điều quan trọng là tìm nguyên nhân để những cành còn lại và cành mới không đi theo.
Tưới kim tiền: bao lâu một lần là đủ
Không có lịch chung cho mọi nhà. Một chậu kim tiền cạnh cửa sổ sáng ở Sài Gòn mùa khô có thể cần tưới mỗi tuần; cùng chậu ấy đặt trong phòng máy lạnh ít sáng ở Hà Nội tháng một có thể ba bốn tuần chưa cần. Cách chắc nhất là cắm que tre xuống sát đáy chậu, để vài phút rồi rút lên: que còn dính đất ẩm thì chưa tưới; que khô sạch mới tưới. Kết hợp nhấc chậu để quen cảm giác nặng nhẹ.
Khi tưới, tưới đẫm cho nước chảy ra lỗ đáy, rồi đổ sạch nước trong đĩa lót. Tưới ít mà thường xuyên, mỗi lần một ly nhỏ, là kiểu tưới hại kim tiền nhất: mặt đất lúc nào cũng ẩm, phần đáy chậu thì đọng nước, rễ không bao giờ có lúc khô. Tưới vào buổi sáng, tránh tưới tối ở chỗ bí gió.
Mùa nồm ở miền Bắc, khoảng cuối đông sang xuân, không khí bão hoà hơi nước, đất trong chậu gần như không khô. Đây là thời gian nhiều chậu kim tiền thối củ nhất. Gần như ngừng hẳn việc tưới trong những tuần nồm nặng, mở cửa cho thoáng khi trời ráo, và đừng xịt nước lên lá. Ở miền Nam, mùa mưa kéo dài mấy tháng, cây đặt ngoài hiên hứng mưa hắt cũng cần được kéo vào chỗ khô.
Nước tưới dùng nước máy để qua đêm hoặc nước mưa sạch đều được. Nếu nước nhà bạn nhiều cặn vôi, sau vài năm mặt đất và thành chậu có thể đóng lớp trắng; khi đó cào bỏ lớp đất mặt, thay lớp mới, và mỗi vài tháng tưới xả thật đẫm một lần cho muối khoáng trôi ra lỗ đáy.
Cứu kim tiền thối củ từng bước
Khi thấy cành đổ rạp, gốc cành nhũn và đen, đất có mùi hôi, làm ngay, càng để lâu nấm càng lan sang củ lành:
- Nhấc cây ra khỏi chậu, rửa nhẹ củ dưới vòi nước để nhìn rõ.
- Củ khoẻ chắc, vỏ nâu, cắt ra ruột trắng ngà. Củ thối mềm, nhũn, ruột nâu đen, có khi chảy nước.
- Dùng dao sắc lau cồn cắt bỏ toàn bộ phần thối đến khi chỉ còn mô trắng chắc. Cắt cả rễ nâu nhũn.
- Để củ ở chỗ thoáng mát vài ngày cho vết cắt khô se. Một số người chơi chấm vết cắt bằng bột quế hoặc chất diệt nấm dùng cho cây cảnh; nếu dùng thuốc, đọc kỹ nhãn và đeo găng tay.
- Trồng lại vào chậu sạch, nhỏ vừa củ, giá thể thoáng, khô. Không tưới khoảng một tuần, sau đó tưới ít.
- Cành còn xanh nhưng củ đã hỏng hết thì cắt cành, cắt cả lá chét đem giâm để giữ lại giống.
Cứu được hay không phụ thuộc vào phần củ còn lành. Chỉ cần một củ chắc có điểm mầm, cây vẫn có thể ra cành mới sau vài tháng, dù trông trơ trụi trong thời gian đầu.
Thay chậu: khi củ làm nứt chậu nhựa
Kim tiền thích chậu vừa khít. Cây bị bó vừa phải vẫn sống tốt, đất ít nên khô nhanh, ít nguy cơ úng. Dấu hiệu cần thay chậu là củ đội đất nhô lên khỏi mặt chậu, chậu nhựa phình méo hoặc nứt, nước tưới vào chảy tuột ra đáy ngay vì trong chậu toàn củ và rễ. Thường vài năm mới cần thay một lần.
Chọn chậu mới chỉ rộng hơn chậu cũ vài phân. Chậu to quá chứa nhiều đất thừa, giữ nước lâu, đúng điều kiện kim tiền ghét. Giá thể nên thoát nước tốt: đất trồng sạch trộn với đá bọt hoặc perlite, trấu hun, ít xơ dừa và phân trùn. Nếu chậu cũ quá chặt, cắt rạch chậu nhựa để lấy cây ra thay vì giật mạnh làm gãy củ.
Thay chậu vào mùa ấm, khi cây đang ra cành mới là tốt nhất. Trồng củ ngang mức cũ, không lấp sâu hơn. Sau khi thay, chờ vài ngày mới tưới lần đầu để các rễ bị đứt kịp khô. Đây cũng là lúc tiện để tách cây: những cụm củ có cành riêng có thể bẻ hoặc cắt ra trồng thành chậu mới.
Chậu cho kim tiền nên có đáy rộng vì cây lớn có nhiều cành mọng nước, nặng phần trên, dễ đổ khi va chạm. Chậu đất nung hoặc chậu xi măng nặng vững hơn chậu nhựa mỏng, lại giúp đất khô nhanh. Nếu để chậu nhựa lọt trong chậu sứ trang trí, kê một miếng đệm nhỏ dưới đáy để chậu nhựa không ngồi trong vũng nước đọng.
Nhân giống kim tiền: ba cách, ba tốc độ
Tách củ. Nhanh nhất, cho cây có sẵn cành. Khi thay chậu, tách các cụm củ có cành và rễ riêng, để vết cắt khô rồi trồng. Cây con gần như không bị chững.
Giâm cả cành. Cắt một cành sát gốc, để vết cắt khô một hai ngày, cắm vào giá thể ẩm nhẹ hoặc ngâm phần gốc vào nước. Sau vài tuần đến vài tháng, gốc cành phình thành củ nhỏ rồi ra rễ.
Giâm lá chét. Chậm nhất nhưng cho nhiều cây nhất. Tước từng lá chét, cắm phần cuống xuống giá thể ẩm nhẹ, đặt chỗ sáng không nắng gắt. Mỗi lá tạo một củ nhỏ ở gốc rồi ra rễ; phải nhiều tháng sau mới nhú cành đầu tiên. Đây là cách người chơi hay dùng để có cây đem tặng, đổi.
Thời điểm. Miền Nam giâm được gần như quanh năm, mùa mưa nóng ẩm nhanh hơn. Miền Bắc nên giâm từ xuân đến cuối hè, tránh mùa đông vì củ non lạnh ẩm dễ thối.
Kim tiền đen và các giống khác. Kim tiền lá đen tím, kim tiền đốm là các giống của cùng loài, cách chăm như nhau; giống lá đốm cần sáng hơn và lớn chậm hơn. Những giống hiếm, giá cao thuộc phạm vi người sưu tầm, không bàn ở đây.
Kim tiền với trẻ nhỏ, thú cưng và vài lưu ý khi cắt tỉa
Cũng như các cây họ Ráy khác, mô kim tiền chứa tinh thể calcium oxalate. Nhai lá hoặc cuống có thể gây rát miệng, sưng môi lưỡi, chảy nước dãi, đôi khi nôn. ASPCA xếp kim tiền vào nhóm cây gây độc cho chó, mèo. Những lời đồn trên mạng về việc kim tiền gây ung thư không có cơ sở; rủi ro thực tế là kích ứng khi nhai phải và khi nhựa dính vào da nhạy cảm, vào mắt.
Khi cắt cành, tách củ, nên đeo găng tay, tránh dụi mắt, rửa tay bằng xà phòng sau khi làm. Nhà có trẻ đang tuổi bò và hay cho mọi thứ vào miệng, đặt chậu kim tiền lên kệ cao hoặc ở phòng trẻ không vào. Lá chét rụng nhặt ngay. Nếu trẻ nhai phải lá và có biểu hiện sưng nhiều, khó nuốt, đưa đến cơ sở y tế, mang theo một nhánh lá.
Kim tiền thường được tặng dịp khai trương, tân gia, kèm nơ đỏ và chậu sứ không lỗ. Khi nhận về, tháo bỏ giấy bóng kính bọc chậu vì nó giữ nước đọng dưới đáy, kiểm tra chậu có lỗ thoát nước không. Nếu không, nhấc cây ra trồng lại vào chậu nhựa có lỗ, dùng chậu sứ làm vỏ ngoài. Thao tác nhỏ này cứu được rất nhiều chậu kim tiền quà tặng khỏi thối củ trong tháng đầu.
Câu hỏi thường gặp
Kim tiền có cần ánh nắng trực tiếp không?
Không cần. Kim tiền hợp với ánh sáng tán xạ sáng vừa, như gần cửa sổ có rèm mỏng. Cây chịu được góc tối nhưng lớn rất chậm, cành mới yếu. Nắng trực tiếp buổi chiều qua kính có thể làm cháy lá, nhất là khi cây vừa chuyển từ chỗ tối ra.
Vì sao cành kim tiền mới mọc ra cứ ngả nghiêng, không đứng thẳng?
Thường do thiếu sáng: cành vươn dài tìm ánh sáng nên cuống yếu, không đỡ nổi lá. Đưa cây đến chỗ sáng hơn và xoay chậu đều. Có thể cắm một que đỡ tạm thời cho cành non; cành đã cứng mà nghiêng thì khó thẳng lại.
Kim tiền có ra hoa không?
Có, nhưng ít gặp trong nhà. Hoa kim tiền là một mo nhỏ màu kem nhạt mọc sát gốc, thường bị lá che, nhiều người trồng nhiều năm không để ý. Hoa không ảnh hưởng gì đến cây; có thể để tự tàn hoặc cắt bỏ.
Có nên lau lá kim tiền bằng bia, dầu ăn hay sữa cho bóng không?
Không nên. Các chất này bám lại trên mặt lá, giữ bụi, có thể bít khí khổng và thu hút nấm mốc. Lá kim tiền vốn đã bóng; chỉ cần lau bằng khăn ẩm sạch mỗi tháng một lần là đủ. Các sản phẩm làm bóng lá bán sẵn cũng không cần thiết.
Chậu kim tiền tặng có nhiều cây con trồng chung một chậu, có cần tách ra không?
Không bắt buộc. Nhà vườn thường trồng nhiều cây con trong một chậu cho dày. Chỉ tách khi chậu quá chật, củ làm phình chậu, hoặc khi muốn có thêm chậu. Tách vào mùa ấm, giữ mỗi cụm có củ và rễ riêng.
Cây kim tiền có thể trồng thủy sinh trong bình nước không?
Có thể giữ một cành kim tiền trong nước một thời gian và nó có thể ra rễ, nhưng để lâu dài thì kim tiền hợp đất thoáng hơn. Củ ngâm nước liên tục dễ thối, nước cần thay thường xuyên. Nếu thích bình thủy sinh để bàn, trầu bà hoặc trúc phát lộc là lựa chọn bền hơn.