Chiết cành là cho cành ra rễ ngay khi còn trên cây mẹ: bóc một khoanh vỏ quanh cành, cạo sạch lớp nhớt dưới vỏ, bó một bầu giá thể ẩm quanh vết khoanh rồi bọc kín. Cành vẫn được cây mẹ nuôi bằng nước qua phần gỗ nên không héo, còn chất dinh dưỡng từ lá dồn xuống bị chặn ở mép trên vết khoanh và kích thích ra rễ. Khi rễ mọc kín bầu, thường sau vài tuần đến vài tháng tuỳ loài, bạn cắt cành xuống trồng.
Với cây cảnh, chiết có lợi thế lớn so với giâm: được ngay một cây to có dáng, có khi đủ làm phôi bonsai hay cây thế nhỏ, và tỷ lệ sống cao ở cả những loài giâm khó. Đổi lại, cây mẹ mất một cành, và mỗi lần chỉ chiết được số ít cành.
Nguyên lý: vì sao khoanh vỏ thì cành ra rễ
Thân cây có hai đường vận chuyển chính. Phần gỗ ở trong đưa nước và khoáng từ rễ lên lá. Lớp mạch rây nằm sát dưới vỏ đưa đường và chất do lá làm ra xuống rễ. Giữa hai lớp là tượng tầng, lớp tế bào mỏng có khả năng sinh ra gỗ mới và vỏ mới. Khi bạn bóc một khoanh vỏ và cạo sạch tượng tầng, đường đi xuống bị cắt, còn đường đi lên vẫn nguyên.
Kết quả là cành phía trên vẫn đủ nước, lá vẫn xanh, nhưng đường và auxin dồn ứ ở mép trên vết khoanh. Ở đó mô phồng lên thành gờ, rồi từ gờ ấy rễ bất định mọc ra nếu xung quanh đủ ẩm và tối. Bầu giá thể chính là thứ tạo ra môi trường ẩm tối đó.
Cũng vì cành không bị cắt rời, nó không phải chịu cảnh vừa thiếu nước vừa chờ rễ như cành giâm. Đây là lý do những loài giâm cành khó, như mai vàng, nhiều giống hoa giấy hay cây đã hoá gỗ già, vẫn chiết được với tỷ lệ thành công cao. Cũng là lý do cây chiết thường to ngay từ đầu: bạn có thể chiết một cành dài cả gang tay đến nửa mét, điều mà giâm cành gần như không làm được.
Nếu tượng tầng không được cạo sạch, sau vài tuần vỏ sẽ liền lại thành cầu nối qua vết khoanh và cành không ra rễ. Đây là lỗi phổ biến nhất của người mới: khoanh xong, bó bầu, chờ hai tháng mở ra thấy vết khoanh đã liền da, không có sợi rễ nào.
Cây cảnh nào chiết tốt
Đa số cây thân gỗ và bán gỗ chiết được; khác nhau ở tốc độ ra rễ. Thời gian trong bảng là ước lượng chung khi chiết vào mùa thuận, ở vùng ấm:
| Nhóm | Ví dụ | Tốc độ ra rễ | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Họ Dâu tằm (Ficus) | Si, sanh, sung, đa búp đỏ, cao su cảnh, bàng Singapore | Nhanh, thường vài tuần | Nhựa trắng chảy nhiều khi khoanh; lau sạch, để se rồi mới bó |
| Cây hoa thân gỗ | Hoa giấy, mai vàng, nguyệt quế, hồng, dâm bụt | Trung bình, khoảng một đến hai tháng hoặc hơn | Hoa giấy rễ giòn, cắt và trồng cẩn thận |
| Cây ăn quả trồng cảnh | Khế, chanh, ổi, lựu | Trung bình | Thường chiết để có cây thế nhỏ, sớm có quả |
| Cây thân cột không phân cành | Phát tài, thiết mộc lan, phất dụ | Được, theo cách khía thân | Dùng để hạ ngọn cây đã quá cao |
| Không chiết được | Cau, dừa cảnh, các loài cọ | Không áp dụng | Chỉ có một đỉnh sinh trưởng; nhân bằng hạt hoặc tách bụi với loài mọc bụi |
Mùa thuận để chiết là khi cây đang sinh trưởng mạnh, vỏ dễ bóc: cuối xuân, đầu hè ở miền Bắc; đầu mùa mưa ở miền Nam. Vỏ khó bóc, dính chặt vào gỗ là dấu hiệu cây đang nghỉ, chiết lúc đó tỷ lệ ra rễ thấp.
Các bước chiết một cành
Đồ dùng: dao sắc lau cồn, giá thể bó bầu (rêu, mụn dừa đã xả chát trộn ít đất thịt, hoặc đất bùn ao phơi khô trộn rơm mục theo cách truyền thống), nilon trong, dây buộc:
- Chọn cành khoẻ, bánh tẻ đến già vừa, cỡ bằng ngón tay đến cổ tay, có dáng bạn muốn giữ làm cây mới. Vị trí khoanh nằm ngay dưới một mắt hoặc chỗ phân nhánh.
- Khoanh vỏ: cắt hai vòng quanh cành, khoảng cách giữa hai vòng chừng một đến hai lần đường kính cành, rồi rạch dọc và bóc khoanh vỏ ra.
- Cạo sạch tượng tầng bằng sống dao, tới khi bề mặt gỗ khô ráp, không còn lớp nhớt trơn. Với cây ra nhựa trắng, lau nhựa, để khô vài giờ hoặc tới hôm sau rồi mới bó.
- Chấm thuốc kích rễ nếu dùng vào mép trên vết khoanh, đây là chỗ rễ ra.
- Bó bầu: giá thể làm ẩm vừa (vắt không chảy nước), ốp kín quanh vết khoanh thành bầu tròn, bọc nilon, buộc chặt hai đầu để nước mưa không ngấm vào làm úng.
- Che bầu khỏi nắng gắt bằng một lớp giấy báo cũ hoặc lá khô bên ngoài nilon, nhất là cành hướng Tây.
- Kiểm tra định kỳ: sờ bầu, thấy nhẹ và khô thì dùng xi lanh bơm thêm ít nước qua mép buộc; nhìn qua nilon trong để thấy rễ.
Kích thước bầu nên tương xứng với cành: cành bằng ngón tay thì bầu cỡ quả trứng gà đến nắm tay; cành to bầu lớn hơn để đủ rễ nuôi tán.
Nhận biết lúc hạ bầu
Rễ phải nhìn thấy qua lớp nilon. Rễ non màu trắng mọc ra rồi lan dần tới mặt bầu. Chỉ thấy vài sợi trắng thì chưa đủ.
Rễ đổi màu từ trắng sang vàng nâu. Đây là dấu hiệu nhiều nhà vườn dùng: rễ đã già hơn, chịu được việc cắt khỏi cây mẹ. Rễ trắng non dễ héo khi mất nguồn nước từ thân.
Rễ phủ quanh bầu. Khi rễ đã chạy được một vòng quanh mặt bầu là lúc hợp lý. Để quá lâu, rễ quấn chặt, đen đầu vì hết chỗ và hết ẩm.
Cắt hai lần với cây quý hoặc cành to. Một số người cưa một nửa cành dưới bầu trước, chờ một hai tuần cho cành quen dần với việc chỉ sống bằng rễ mới, rồi mới cắt hẳn. Cách này giảm sốc cho cành tán lớn.
Đừng mở bầu ra để xem. Mở nilon và bới giá thể làm đứt rễ non, bầu khô nhanh hơn. Dùng nilon trong ngay từ đầu để quan sát; nếu bầu bọc nilon đục, nắn nhẹ bầu thấy chắc và có độ đàn hồi của rễ là một gợi ý, nhưng không chắc bằng nhìn thấy.
Hạ bầu vào lúc mát trong ngày. Cắt cành vào sáng sớm hoặc chiều muộn, trồng ngay trong ngày. Cành mới cắt để qua trưa nắng dễ héo lá dù bầu còn ẩm, vì bộ rễ mới chưa kịp hút đủ nước bù cho tán.
Chiết cành làm phôi bonsai và cây thế nhỏ
Người chơi bonsai hay chiết để có phôi nhanh hơn gieo hạt hay giâm cành nhiều năm. Điểm hay của cách này là bạn chọn được dáng ngay từ trên cây mẹ: một nhánh có thân uốn lượn tự nhiên, có cành bố trí hợp lý, chiết xuống là thành một cây thế nhỏ. Hãy nhìn nhánh định chiết như nhìn một cây độc lập, xoay quanh nó, tưởng tượng vết khoanh là mặt đất để thấy cây con sẽ đứng ra sao.
Muốn rễ toả đều quanh gốc, vết khoanh phải đều và cạo sạch cả vòng, bầu ốp cân đối, không lệch về một phía. Có người đặt một miếng nhựa hoặc tấm mỏng ép phẳng dưới bầu để rễ toả ngang, tạo bộ chân bám đất đẹp ngay từ đầu. Với si, sanh, sung, rễ ra nhiều và nhanh, rất hợp với cách tạo chân này.
Không nên chiết cành từ cây cổ thụ ngoài công viên, đình chùa hay cây trên đất người khác. Ngoài chuyện được phép hay không, vết khoanh lớn trên cây già dễ bị nấm và sâu đục thân tấn công. Cây mẹ tốt nhất là cây trong vườn chậu của chính bạn hoặc của người quen đồng ý cho chiết.
Lên chậu và chăm cây chiết trong tháng đầu
Cắt cành sát dưới bầu bằng cưa hoặc kéo sắc. Tỉa bớt lá và cành tán, thường bỏ khoảng một phần ba đến một nửa lượng lá, vì bộ rễ trong bầu còn nhỏ so với tán. Gỡ nilon nhẹ nhàng, giữ nguyên bầu; với bầu rêu hay mụn dừa không cần gỡ giá thể ra khỏi rễ.
Chọn chậu vừa bầu, rộng hơn bầu một chút, giá thể thoáng. Đặt bầu vào chậu, lấp đất quanh, cắm cọc và buộc cố định thân. Cây chiết chưa có rễ cọc, tán lại nặng, gió lay một lần là đứt hết rễ non mới mọc. Bước cố định này hay bị bỏ qua nhưng quyết định sống chết.
Tưới đẫm một lần rồi đặt chỗ râm mát, kín gió trong khoảng hai tuần, phun sương lên lá vào buổi sáng khi trời hanh. Khi cây nhú lộc mới, đưa dần ra chỗ sáng hơn. Chưa bón phân trong tháng đầu; bắt đầu bằng phân loãng khi cây đã ra một hai đợt lá.
Với cây chiết làm phôi bonsai hay cây thế, năm đầu nên để cây phục hồi bộ rễ, chưa uốn tỉa nặng. Rễ ra từ vết chiết thường toả đều quanh gốc, là lợi thế để tạo bộ chân đẹp sau này.
Lỗi thường gặp khi chiết
Vỏ liền lại, không ra rễ. Chưa cạo sạch tượng tầng hoặc khoanh quá hẹp. Lần sau khoanh rộng hơn và cạo kỹ.
Bầu khô kiệt. Nilon thủng, buộc lỏng hoặc bầu bị nắng chiếu. Rễ non khô chết rất nhanh; kiểm tra bầu sau những ngày nắng gắt.
Bầu úng, thối vỏ trên vết khoanh. Giá thể quá ướt hoặc nước mưa ngấm vào. Buộc chặt đầu trên, giá thể chỉ ẩm vừa.
Cành phía trên héo khô. Khoanh quá sâu vào gỗ làm đứt đường nước, hoặc cành bị gãy ở vết khoanh do gió. Chỉ bóc vỏ, không khoét vào gỗ.
Cây chết sau khi hạ bầu. Hạ bầu khi rễ còn non trắng, không tỉa bớt lá, không cố định thân hoặc đưa ngay ra nắng. Đây là nguyên nhân chiếm phần lớn các ca hỏng ở bước cuối.
Kiến làm tổ trong bầu. Bầu ẩm, ấm, được che kín là chỗ kiến rất thích, nhất là trên cây có rệp. Kiến làm tơi và khô bầu, có khi cắn rễ non. Bôi một vòng mỡ hoặc keo dính côn trùng quanh cành phía trên và dưới bầu, xử lý rệp trên cây mẹ.
Chiết cành quá nhỏ hoặc quá non. Cành mảnh như que tăm chưa có đủ dự trữ, vết khoanh dễ làm cành gãy, rễ ra ít. Cành non xanh thì vỏ mỏng, khó khoanh sạch mà không cứa vào gỗ.
Câu hỏi thường gặp
Chiết cành bao lâu thì ra rễ?
Tuỳ loài và mùa. Các cây họ Ficus như si, sanh, sung, cao su cảnh thường thấy rễ sau vài tuần vào mùa ấm; hoa giấy, mai, nguyệt quế thường cần một đến hai tháng hoặc hơn. Mùa lạnh ở miền Bắc thời gian có thể kéo dài gấp đôi. Nhìn rễ qua nilon để quyết định, đừng chỉ đếm ngày.
Chiết cành có làm cây mẹ yếu không?
Một vài bầu chiết trên cây khoẻ không ảnh hưởng nhiều, vì cây mẹ vẫn giữ phần lớn tán và rễ. Chiết quá nhiều cành cùng lúc, hoặc chiết cành chính tạo dáng, làm cây mất cân đối và chậm lại một thời gian. Sau khi hạ bầu, bôi kín vết cắt trên cây mẹ để hạn chế nấm.
Nên dùng rêu, mụn dừa hay đất để bó bầu?
Cả ba đều dùng được. Rêu giữ ẩm tốt, nhẹ, rễ ra thấy rõ. Mụn dừa dễ kiếm, cần xả chát trước. Đất thịt trộn rơm mục là cách truyền thống, nặng hơn nhưng bầu chắc, ít khô. Điều quan trọng là bầu ẩm đều và được bọc kín, không phải loại giá thể.
Có chiết được cây đang ra hoa không?
Được nhưng không nên. Cây đang ra hoa dồn dinh dưỡng cho hoa và quả, rễ ra chậm hơn. Nếu buộc phải chiết lúc đó, ngắt bớt hoa trên cành chiết. Thời điểm tốt hơn là sau đợt hoa, khi cây bắt đầu ra lộc mới.
Cây chiết có ra hoa sớm hơn cây gieo hạt không?
Thường là có. Cây chiết mang tuổi sinh lý của cành mẹ, nên nếu cành mẹ đã đến tuổi ra hoa thì cây chiết có thể ra hoa ngay khi bộ rễ ổn định. Cây gieo từ hạt phải trải qua giai đoạn non, có loài mất nhiều năm mới ra hoa.
Chiết cây phát tài bị quá cao như thế nào?
Với cây thân cột như phát tài, thiết mộc lan, có thể chiết ở độ cao mong muốn bằng cách khoanh vỏ hoặc khía xiên vào thân rồi chèn que nhỏ giữ vết khía, bó bầu như bình thường. Khi đoạn ngọn ra rễ, cắt xuống trồng thành cây mới; gốc cũ thường đâm chồi lại bên dưới vết cắt.