Gieo hạt cây cảnh tại nhà thành công cần bốn điều: giá thể ươm sạch, mịn và thoáng; độ sâu lấp hạt đúng (hạt to lấp khoảng hai đến ba lần đường kính hạt, hạt rất nhỏ rải trên mặt và ấn nhẹ); giữ ẩm đều mà không sũng; và đủ sáng ngay khi cây vừa nhú để cây con không vươn dài yếu ớt. Phần lớn hạt hoa phổ biến như cúc ngũ sắc, cúc vạn thọ, sao nhái, hướng dương lùn, dừa cạn nảy mầm sau vài ngày đến hai tuần trong điều kiện ấm.
So với giâm, chiết hay tách bụi, gieo hạt cho số lượng cây nhiều nhất và rẻ nhất, là cách duy nhất với nhiều loài hoa một năm và các loài thân đơn như cau, dừa cảnh. Đổi lại, cây gieo hạt lớn chậm hơn, và cây mọc từ hạt không phải lúc nào cũng giống cây mẹ.
Hạt nào gieo thế nào
Quy tắc chung về độ sâu và ánh sáng cho một số loại hạt hay gặp ở người chơi hoa ban công. Luôn ưu tiên hướng dẫn in trên gói hạt nếu khác:
| Nhóm hạt | Ví dụ | Cách gieo | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Hạt rất nhỏ, như bụi | Dạ yến thảo, mười giờ, thu hải đường | Rải trên mặt giá thể, ấn nhẹ, không lấp; tưới bằng phun sương hoặc thấm từ đáy | Nhiều loài hạt nhỏ cần ánh sáng để nảy mầm |
| Hạt nhỏ đến vừa | Cúc vạn thọ, cúc ngũ sắc, sao nhái, dừa cạn | Lấp một lớp mỏng giá thể mịn | Nảy mầm nhanh trong thời tiết ấm |
| Hạt to | Hướng dương, đậu biếc, bìm bìm leo | Lấp sâu khoảng hai đến ba lần đường kính hạt | Hạt vỏ cứng có thể ngâm nước ấm vài giờ trước khi gieo |
| Hạt có lông, cánh | Sứ (hoa sứ Thái) | Đặt nằm ngang trên mặt, lấp rất mỏng hoặc chỉ ấn nhẹ | Cây con sớm phình gốc, hợp làm cây thế nhỏ |
| Hạt quả to | Cau, dừa cảnh, cọ | Vùi một phần hoặc gần hết hạt trong giá thể ẩm | Nảy mầm rất chậm, có khi vài tuần đến vài tháng |
Độ sâu sai là nguyên nhân thất bại phổ biến ở người mới: hạt nhỏ bị vùi sâu không đủ sức đội đất lên, hạt to nằm hở trên mặt thì khô và bị kiến tha.
Các bước ươm hạt trong khay
Khay ươm có ô riêng giúp mỗi cây con có bầu đất riêng, cấy ra chậu không đứt rễ. Không có khay thì dùng cốc nhựa nhỏ đục lỗ hoặc hộp nhựa nông có lỗ đáy:
- Chuẩn bị giá thể ươm: mụn dừa đã xả chát, mịn, trộn thêm ít perlite hoặc trấu hun; có thể thêm một phần nhỏ phân trùn đã hoai. Không dùng đất vườn lẫn cỏ dại và mầm bệnh.
- Làm ẩm giá thể trước khi gieo, nắm chặt không chảy nước. Đổ vào khay, gạt bằng mặt, ấn nhẹ.
- Gieo hạt: mỗi ô một đến hai hạt với hạt to, vài hạt với hạt nhỏ; lấp theo đúng độ sâu của nhóm hạt.
- Phun sương làm ẩm mặt, không tưới vòi mạnh làm trôi hạt.
- Đậy nắp trong hoặc màng bọc để giữ ẩm, đặt chỗ ấm, sáng dịu. Hạt cần sáng thì không phủ vật che tối lên.
- Mở nắp ngay khi phần lớn hạt đã nhú, đưa khay ra chỗ sáng nhiều hơn.
- Tưới khi mặt giá thể bắt đầu se, ưu tiên thấm từ đáy: đặt khay vào chậu nước nông vài phút rồi nhấc ra.
- Tỉa bớt cây con ở ô mọc nhiều, giữ cây khoẻ nhất bằng cách cắt sát gốc cây thừa, không nhổ để khỏi động rễ cây giữ lại.
Ghi tên và ngày gieo bằng que cắm hoặc ghi sổ. Gieo vài loại cùng lúc, chỉ một tuần sau là khó nhớ khay nào là hạt gì.
Ánh sáng sau khi nảy mầm: chống cây con vươn dài
Cây con vừa nhú hai lá mầm mà thiếu sáng sẽ vươn thân dài, mảnh, nhợt, nghiêng hẳn về phía cửa sổ. Cây vươn như vậy thân yếu, dễ đổ rạp và dễ bệnh, khi cấy ra chậu thường gãy gục. Ngay khi hạt nhú, khay cần chỗ sáng nhất có thể mà không bị nắng gắt buổi trưa nung nóng.
Trên ban công, chỗ có nắng sáng sớm và sáng gián tiếp phần còn lại của ngày là lý tưởng. Trong nhà, bậu cửa sổ sáng là tốt nhưng phải xoay khay mỗi ngày để cây không nghiêng. Nếu nhà thiếu sáng, đèn trồng cây treo khá gần ngọn cây con là giải pháp hiệu quả, vì ánh sáng đèn giảm rất nhanh theo khoảng cách.
Cũng đừng để khay ươm ra nắng gắt ngay khi vừa mở nắp. Cây con mới nhú có lớp biểu bì rất mỏng, nắng trưa ban công miền Nam hay đợt nắng nóng đầu hè miền Bắc có thể làm cây héo khô chỉ sau một hai giờ. Nắng sáng sớm và chiều muộn thì an toàn, nắng trưa cần lưới che hoặc tấm vải mỏng.
Gió nhẹ cũng giúp thân cây con cứng cáp hơn. Người ươm cây lâu năm hay lấy lòng bàn tay vuốt nhẹ qua ngọn cây con vài lần mỗi ngày, mô phỏng gió lay; thân cây con sẽ chắc hơn rõ rệt. Đây là mẹo rẻ, dễ làm và có cơ sở, vì cây phản ứng với kích thích cơ học bằng cách mọc thấp và thân dày hơn.
Chết rạp cây con: nhận biết và phòng
Dấu hiệu. Cây con đang xanh bỗng gục xuống, phần thân sát mặt đất thắt lại, thâm nâu và mềm như sợi chỉ ướt. Bệnh lan thành từng mảng trong khay chỉ sau một hai ngày.
Nguyên nhân. Do một số loại nấm và sinh vật giống nấm sống trong đất, phát triển mạnh khi giá thể ướt, không khí tù, cây gieo quá dày và thiếu sáng. Giá thể bẩn, khay dùng lại không rửa là nguồn bệnh thường gặp.
Phòng là chính. Dùng giá thể mới, sạch; rửa khay cũ bằng nước xà phòng và phơi nắng; gieo thưa; mở nắp ngay khi hạt nhú; tưới từ đáy để mặt giá thể không ướt thường xuyên; để khay chỗ thoáng.
Khi đã bị. Nhổ bỏ ngay cây gục cùng chút giá thể quanh nó, giảm tưới, tăng thông gió. Phần cây còn lại nếu đã có lá thật có thể cấy sớm sang giá thể sạch. Nếu dùng thuốc trừ nấm, chọn loại có đăng ký dùng cho cây cảnh, đọc nhãn và để xa trẻ nhỏ, thú cưng.
Rắc lớp mặt khô. Một lớp mỏng cát sạch, perlite mịn hoặc vermiculite trên mặt giá thể giúp vùng cổ rễ khô ráo hơn, giảm điều kiện cho bệnh phát triển.
Cấy cây con ra chậu và cho cây làm quen với nắng
Lá đầu tiên nhú ra là lá mầm, thường có hình dạng đơn giản, khác hẳn lá của cây trưởng thành. Lá tiếp theo mới là lá thật, mang hình dáng đặc trưng của loài. Thời điểm cấy hợp lý là khi cây con có hai đến bốn lá thật và rễ đã giữ được bầu giá thể trong ô khay.
Khi cấy, cầm cây con bằng lá, không cầm thân. Lá dập thì cây mọc lá khác; thân dập ở giai đoạn này thì cây gần như không qua khỏi. Dùng que nhỏ hoặc đầu thìa đẩy cả bầu ra khỏi ô, đặt vào lỗ đã chọc sẵn ở chậu mới, lấp ngang tầm cũ hoặc sâu hơn một chút với cây vươn dài như cúc vạn thọ.
Cây con lớn lên trong khay ở chỗ sáng dịu chưa quen với nắng trực tiếp và gió ngoài ban công. Trong khoảng một tuần, đưa chậu ra chỗ nắng một hai giờ mỗi ngày rồi tăng dần, gọi là luyện cây. Bỏ qua bước này, cây con có thể cháy lá trắng chỉ sau một buổi trưa, dù loài đó vốn ưa nắng.
Bón phân bắt đầu sau khi cây đã bén rễ trong chậu mới, dùng phân pha loãng hơn mức hướng dẫn cho cây trưởng thành, tăng dần khi cây lớn.
Gieo hạt cây lâu năm: sứ, cau, dừa cảnh, cây thân gỗ
Hạt hoa một năm cho kết quả trong vài tháng; hạt cây lâu năm là chuyện của sự kiên nhẫn. Hạt sứ nảy mầm khá nhanh nếu còn tươi, cây con sớm phình gốc nên được người chơi cây thế ưa chuộng. Hạt sứ mất sức nảy mầm khá nhanh sau khi thu, nên gieo sớm. Cây sứ con rất sợ úng, giá thể cần thoáng hơn hẳn khay ươm hoa thông thường.
Cau, dừa cảnh và các loài cọ là nhóm chỉ có thể nhân bằng hạt (trừ vài loài mọc bụi tách được). Hạt của chúng nảy mầm chậm và không đều: có hạt nhú sau vài tuần, có hạt nằm im vài tháng. Giữ hạt trong giá thể ẩm, ấm, trong túi hoặc hộp kín, kiểm tra định kỳ và nhặt hạt nào đã thối mềm ra. Đừng vội bỏ cả mẻ khi chưa thấy gì sau một tháng.
Một số cây thân gỗ làm bonsai như sanh, si, sung, khế, me có thể gieo hạt để có phôi từ đầu, kiểm soát được dáng từ khi cây còn nhỏ. Cách này chậm hơn chiết nhiều năm nhưng cho bộ rễ và gốc tự nhiên. Một số hạt cây gỗ có lớp vỏ cứng hoặc cần trải qua giai đoạn ngủ, cần ngâm, khía vỏ hoặc gieo ngay khi quả chín; hãy tìm hiểu riêng từng loài trước khi gieo.
Tự để hạt từ cây nhà và chuyện hạt F1
Nhiều người chơi hoa ban công thích tự để hạt cho mùa sau. Với các loài hoa thụ phấn mở, hạt để từ cây nhà thường cho cây con tương đối giống mẹ, dù màu sắc có thể pha trộn nếu trồng nhiều màu cạnh nhau. Thu hạt khi quả hoặc đầu hoa đã khô hẳn trên cây, phơi thêm chỗ râm thoáng, loại bỏ vỏ và rác, cất trong lọ kín hoặc túi giấy ở nơi khô mát.
Hạt mua về ghi F1 là hạt lai thế hệ thứ nhất, tạo ra từ hai dòng bố mẹ được chọn lọc để cây con đồng đều, đẹp và khoẻ. Cây F1 vẫn có thể cho hạt, nhưng cây mọc từ hạt đó, tức thế hệ sau, thường phân ly: cây cao thấp khác nhau, màu hoa lệch, có cây kém hẳn. Muốn giữ đúng giống F1 thì phải mua hạt mới, hoặc nhân bằng giâm cành nếu loài đó giâm được.
Hạt để lâu giảm sức nảy mầm. Hạt hoa nhỏ nói chung giữ được khoảng một đến vài năm nếu cất khô mát, tuỳ loài. Muốn biết hạt cũ còn tốt không, thử gieo vài hạt trên giấy ẩm trong hộp kín: đếm số hạt nhú sau một hai tuần là biết tỷ lệ nảy mầm để quyết định gieo dày hay thưa.
Câu hỏi thường gặp
Hạt gieo mãi không nảy mầm là vì sao?
Các nguyên nhân thường gặp: hạt cũ đã mất sức nảy mầm, lấp quá sâu với hạt nhỏ, giá thể quá khô hoặc quá ướt làm hạt thối, nhiệt độ quá lạnh vào mùa đông miền Bắc. Một số loài vốn nảy mầm chậm như cau, dừa cảnh. Thử gieo vài hạt trên giấy ẩm để kiểm tra hạt trước khi đổ lỗi cho cách gieo.
Có nên ngâm hạt trước khi gieo không?
Hạt to, vỏ cứng như đậu biếc, bìm bìm, hướng dương có thể ngâm nước ấm vài giờ để vỏ mềm, nảy mầm đều hơn. Hạt nhỏ thì không cần ngâm, ngâm còn làm hạt dính vào nhau khó gieo. Không ngâm quá lâu vì hạt thiếu ôxy sẽ hỏng.
Gieo hạt sứ để làm cây thế có được không?
Được, và đây là cách nhiều người chơi sứ dùng. Cây sứ con từ hạt sớm phình gốc, dễ tạo dáng cây thế nhỏ. Cây gieo hạt có thể ra hoa khác cây mẹ, nên nếu muốn giữ đúng màu hoa thì cần ghép cành của cây mẹ lên gốc gieo hạt.
Mùa nào gieo hạt hoa ban công là hợp?
Ở miền Nam, gieo được gần như quanh năm, tránh giữa mùa mưa dầm nếu khay để ngoài trời. Ở miền Bắc, mùa thu và cuối xuân là thời điểm thuận cho phần lớn hoa ban công; muốn có hoa dịp Tết thì tính ngược thời gian sinh trưởng ghi trên gói hạt để gieo sớm từ mùa thu.
Cây con mọc dày quá có nên nhổ bớt không?
Nên tỉa bớt để mỗi cây có chỗ lớn, nhưng thay vì nhổ, dùng kéo nhỏ cắt sát gốc cây thừa. Nhổ dễ kéo theo rễ của cây bên cạnh. Với hạt nhỏ gieo vãi, có thể cấy tách cả cụm nhỏ sang khay khác khi cây có lá thật đầu tiên.
Có dùng đất vườn để ươm hạt được không?
Không nên. Đất vườn thường nặng, dễ đóng váng mặt khi khô làm cây con khó nhú, lại có hạt cỏ dại và mầm bệnh gây chết rạp. Giá thể ươm nên mịn, nhẹ và sạch; khi cây con lên chậu lớn mới cần giá thể có nhiều dinh dưỡng hơn.