Terrarium là khu vườn nhỏ trồng trong bình thuỷ tinh, chia làm hai kiểu: bình kín giữ ẩm gần như tự tuần hoàn, hợp rêu, dương xỉ nhỏ, cẩm nhung; bình hở thoáng khí, hợp cây chịu khô hơn. Một bình đúng cách có lớp thoát nước ở đáy, lớp giá thể, cây cùng nhu cầu ẩm, đặt ở chỗ sáng nhưng không bị nắng chiếu thẳng. Sen đá, xương rồng không hợp bình kín vì độ ẩm cao làm thối gốc.
Terrarium hấp dẫn vì chiếm ít chỗ, đặt được trên bàn làm việc, kệ sách, bàn trà, và nhìn như một phong cảnh thu nhỏ. Nhưng đó cũng là môi trường kín và nhỏ, nên sai một chút về nước hay ánh sáng là hậu quả hiện ra nhanh: bình mờ đặc hơi nước, mốc trắng phủ rêu, cây nhũn gốc. Bài này đi từ chọn bình, xếp lớp, chọn cây, đến cách đặt và cách sửa những sự cố hay gặp.
Bình kín và bình hở khác nhau thế nào
Trong bình kín, nước tưới bốc hơi từ đất và lá, ngưng tụ trên thành bình rồi chảy xuống lại, cây hô hấp và quang hợp trong một lượng không khí gần như cố định. Khi cân bằng, bình kín có thể nhiều tuần, thậm chí lâu hơn không cần tưới. Đổi lại, độ ẩm trong bình gần như luôn rất cao, nên chỉ hợp cây ưa ẩm, ưa bóng mát, lớn chậm.
Bình hở, như bình miệng rộng, bình cầu cắt nghiêng hay hộp kính không nắp, cho hơi ẩm thoát ra ngoài. Độ ẩm trong bình cao hơn ngoài phòng một chút nhưng không bão hoà. Bình hở cần tưới định kỳ, hợp hơn với cây chịu khô vừa phải. Một số người trồng sen đá trong bình hở miệng rộng; cách này vẫn rủi ro ở khí hậu nóng ẩm Việt Nam vì đáy bình không có lỗ thoát, nên chỉ làm khi bình rất thoáng và chỗ đặt có nắng tốt.
Với người mới, bình kín cỡ vừa, miệng đủ rộng để thò tay hoặc dụng cụ vào là dễ thành công nhất: ít phải tưới, cây phổ biến dễ tìm. Bình quá nhỏ hay cổ quá hẹp rất khó trồng và khó sửa khi có sự cố.
Chọn bình và dụng cụ trước khi bắt tay
Bình và dụng cụ phù hợp quyết định một nửa độ khó. Những điều nên cân nhắc:
- Thuỷ tinh trong, không màu: thuỷ tinh màu hay mờ làm giảm ánh sáng tới cây. Bình nhựa trong rẻ và nhẹ nhưng dễ xước, ố vàng theo thời gian.
- Miệng bình: người mới nên chọn miệng đủ rộng để đưa tay hoặc ít nhất là kẹp và thìa nhỏ vào. Bình cổ hẹp kiểu chai cần dụng cụ dài và nhiều kiên nhẫn.
- Nắp cho bình kín: nắp thuỷ tinh, nắp bần, nắp gỗ có gioăng đều được. Nắp không cần kín tuyệt đối; một khe rất nhỏ vẫn giữ ẩm tốt.
- Kích cỡ: bình quá nhỏ thì cân bằng nước rất nhạy, một thìa nước thừa đã là úng. Bình cỡ vừa, từ vài lít trở lên, dễ ổn định hơn.
- Dụng cụ: kẹp gắp dài, thìa cán dài hoặc thìa tự làm từ que và nắp chai, kéo mũi nhỏ, bình xịt sương, cọ mềm phủi đất trên lá, bông gòn quấn que để lau thành bình.
- Nguyên liệu: sỏi hoặc đá nhẹ, lưới ngăn, giá thể, rêu, vài viên đá trang trí và cây con. Chuẩn bị đủ trước khi bắt đầu để không phải bỏ dở bình đang mở.
Nhiều người tận dụng hũ thuỷ tinh đựng thực phẩm, bình cá cũ hay lọ hoa để làm bình đầu tiên. Đây là cách tốt để tập tay trước khi đầu tư vào bình đẹp.
Xếp lớp một bình terrarium từ đáy lên
Bình thuỷ tinh không có lỗ thoát nước, nên các lớp đáy làm thay việc thoát nước. Trình tự hay dùng:
- Rửa sạch bình, lau khô. Bình đã từng chứa thực phẩm thì rửa kỹ mùi.
- Lớp thoát nước: sỏi nhỏ, đá nhẹ hoặc viên đất nung, dày khoảng một phần năm đến một phần tư chiều cao phần đất định trồng. Đây là chỗ nước thừa đọng lại, không ngấm vào vùng rễ.
- Lớp ngăn: một miếng lưới nhựa mịn hay tấm vải không dệt mỏng cắt vừa, đặt lên lớp sỏi để đất không lọt xuống lấp mất khoảng trống.
- Lớp than: nhiều người rắc một lớp mỏng than hoạt tính hoặc than củi đập nhỏ để giảm mùi. Tác dụng thực tế của lớp này còn được bàn cãi; có thì tốt, không có vẫn làm được nếu tưới đúng.
- Lớp giá thể: hỗn hợp tơi giữ ẩm như xơ dừa xử lý, đất sạch, ít phân trùn, thêm perlite cho thoáng. Dày đủ cho rễ cây nhỏ, thường vài phân. Tạo độ dốc, gò đồi để mặt bình có chiều sâu.
- Trồng cây bằng kẹp dài hoặc đũa: đào lỗ, đặt cây, nén nhẹ quanh gốc. Cây cao ở phía sau hoặc giữa, cây thấp và rêu phía trước.
- Phủ rêu, đặt đá trang trí, gỗ lũa nhỏ. Lau sạch thành bình bằng bông gòn quấn que.
- Tưới nhẹ bằng bình xịt hoặc ống nhỏ giọt, chỉ đủ ẩm giá thể. Bình kín đóng nắp sau khi tưới.
Lượng nước ban đầu nên ít hơn mình nghĩ. Thêm nước dễ, rút nước thừa ra khỏi bình kín thì khó, phải dùng giấy thấm hoặc mở nắp nhiều ngày.
Cây hợp và không hợp terrarium
Chọn cây nhỏ, lớn chậm, cùng nhu cầu ẩm. Gợi ý theo kiểu bình:
| Cây | Bình kín | Bình hở | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Rêu (các loại rêu bản địa, rêu nuôi) | Rất hợp | Cần phun ẩm thường | Rêu lấy ngoài tự nhiên dễ mang theo côn trùng, nên rửa kỹ |
| Cẩm nhung (lá gân trắng, đỏ) | Rất hợp | Hợp nếu phun ẩm | Thiếu ẩm là lá rũ cụp ngay |
| Dương xỉ nhỏ | Hợp | Hợp vừa | Chọn loài lùn; dương xỉ lớn nhanh sẽ chạm nắp |
| Trầu bà lá nhỏ, ngọc ngân mini | Hợp | Hợp | Lớn nhanh, cần tỉa |
| Lan ý mini | Hợp | Hợp | Lá to dần theo thời gian |
| Sen đá, xương rồng | Không hợp | Rủi ro, chỉ bình rất thoáng và đủ nắng | Ẩm cao gây thối gốc |
Đừng lấy cây rừng hay rêu ở khu bảo tồn để làm terrarium. Rêu và cây nhỏ có sẵn ở chợ cây, hoặc tự nhân từ cây trong nhà, là nguồn đủ dùng.
Đặt terrarium ở đâu: sáng nhưng không có nắng chiếu thẳng
Bình thuỷ tinh hoạt động như một nhà kính thu nhỏ. Đặt dưới nắng chiếu thẳng, nhiệt độ trong bình tăng vọt chỉ sau vài chục phút, có thể nóng hơn ngoài phòng nhiều độ, đủ làm cây và rêu luộc chín. Vì vậy chỗ đặt lý tưởng là gần cửa sổ nhưng không có tia nắng rơi trúng bình, hoặc cách cửa sổ một hai mét trong phòng sáng.
Ánh sáng quá yếu thì cây trong bình vươn dài, nhạt màu, rêu chuyển vàng nâu. Bàn làm việc xa cửa có thể dùng một đèn bàn LED ánh trắng chiếu vào bình vài giờ mỗi ngày; đèn LED toả nhiệt ít nên không làm nóng bình như bóng sợi đốt.
Tránh đặt bình gần nguồn nóng như tivi, máy tính chạy liên tục, dưới đèn sợi đốt, hay trên nóc tủ lạnh. Cũng tránh luồng gió điều hoà thổi thẳng vào bình hở, vì bình sẽ khô nhanh.
Xoay bình một phần tư vòng mỗi tuần để cây không nghiêng hẳn về một phía. Bình kín thì việc xoay cũng giúp bạn quan sát hơi nước, xem cân bằng đã ổn chưa.
Đọc hơi nước và xử lý sự cố hay gặp
Thành bình mờ hơi nước buổi sáng, trong dần về chiều. Đây là bình kín đang ở trạng thái cân bằng tốt. Không cần làm gì.
Mờ đặc suốt cả ngày, nước chảy thành dòng. Thừa nước. Mở nắp một đến vài ngày, lau thành bình, để ẩm thoát bớt rồi đóng lại. Nếu lớp sỏi đáy đọng nước thấy rõ, dùng giấy thấm cuộn dài hoặc ống hút nhỏ rút bớt.
Không bao giờ thấy hơi nước, rêu khô giòn. Thiếu nước hoặc nắp không kín. Phun thêm ít nước, kiểm tra nắp.
Mốc trắng như bông trên đất, gỗ lũa, lá chết. Thường do thừa ẩm, ít thoáng và có vật hữu cơ đang phân huỷ. Gắp bỏ lá chết và phần mốc, mở nắp vài ngày, giảm tưới. Gỗ lũa chưa xử lý hay lên mốc trong tuần đầu; nhiều khi tự hết khi bình ổn định.
Cây nhũn gốc, lá trong mờ. Thối do úng. Gắp cây ra, bỏ phần thối, thay cây khác hợp ẩm hơn và giảm nước.
Những con vật nhỏ li ti nhảy trên mặt đất. Có thể là bọ đuôi bật, thường đi theo rêu hoặc đất. Chúng ăn mốc và chất hữu cơ phân huỷ, không hại cây; người chơi terrarium sinh học còn cố tình thả vào để dọn bình.
Bố cục: biến bình nhỏ thành một phong cảnh
Terrarium đẹp không phải nhờ nhiều cây mà nhờ có chiều sâu. Cách đơn giản để có chiều sâu là tạo địa hình: đắp giá thể cao ở phía sau, thấp dần ra phía trước, hoặc làm một gò đồi lệch sang một bên. Phong cảnh phẳng nằm gọn dưới đáy bình nhìn rất nhanh chán.
Chia bình thành ba lớp nhìn: hậu cảnh với cây cao nhất như dương xỉ nhỏ, trung cảnh với cây cỡ vừa và một hai hòn đá lớn, tiền cảnh với rêu, cây lùn và lối đi bằng sỏi nhỏ. Đặt điểm nhấn lệch tâm, khoảng một phần ba bề ngang bình, thay vì ngay chính giữa.
Đá và gỗ lũa nên chọn cùng một tông màu, cùng kiểu vân để phong cảnh thống nhất. Đá to ít viên nhìn tự nhiên hơn nhiều viên nhỏ rải đều. Tượng nhỏ, nhà mô hình, người tí hon là sở thích riêng; dùng ít thì tạo được câu chuyện, dùng nhiều thì bình thành tủ đồ chơi.
Trước khi trồng thật, có thể bày thử các thứ trên mặt bàn theo đúng kích thước đáy bình, chụp ảnh lại rồi mới cho vào. Gỡ ra làm lại trong bình đã có đất và rêu khó hơn nhiều.
Chăm terrarium lâu dài: tỉa, tưới và khi nào phải làm lại
Bình kín cân bằng có thể nhiều tuần không cần tưới; chỉ phun thêm khi không thấy hơi nước buổi sáng trong vài ngày liền. Bình hở tưới khi giá thể khô bề mặt, dùng bình xịt hoặc ống nhỏ giọt để không làm xói đất và bắn bẩn thành bình.
Cây trong bình vẫn lớn. Lá chạm thành bình hay chạm nắp sẽ đọng nước, dễ thối; cắt bớt bằng kéo nhỏ mũi dài. Cây lớn quá khổ thì gắp ra trồng chậu riêng, thay bằng cây con. Đừng bón phân, hoặc bón rất loãng và rất thưa, vì trong bình kín mục đích là cho cây lớn chậm.
Lau mặt ngoài bình để giữ trong; mặt trong bám rêu tảo xanh thì dùng bông quấn que lau, hoặc giảm sáng một chút.
Một terrarium được chăm tốt có thể giữ đẹp lâu, nhưng thường sau một thời gian cây phát triển lệch, giá thể xẹp, bố cục ban đầu mất dần. Lúc đó làm lại cả bình là cách nhanh nhất: dùng lại sỏi, rửa bình, giữ những cây còn khoẻ, thay giá thể mới.
Câu hỏi thường gặp
Terrarium kín có cần mở nắp không?
Không cần mở thường xuyên khi bình đã cân bằng, tức là sáng mờ hơi nước và chiều trong dần. Chỉ mở khi bình mờ đặc cả ngày hay lên mốc, để bớt ẩm trong vài ngày rồi đóng lại.
Có trồng sen đá trong bình thuỷ tinh kín được không?
Không nên. Bình kín giữ độ ẩm rất cao, trong khi sen đá cần giá thể khô và thoáng; gốc sẽ nhũn thối sau một thời gian ngắn. Muốn chơi sen đá trong thuỷ tinh thì dùng bình miệng rộng, đặt nơi có nắng và tưới rất ít.
Rêu trong terrarium bị vàng thì làm sao?
Rêu vàng thường do thiếu sáng, khô quá, hoặc nắng chiếu thẳng làm nóng bình. Dời bình đến chỗ sáng hơn nhưng không có nắng trực tiếp, phun ẩm nếu bình khô, và cắt bỏ phần rêu đã chết để rêu mới mọc lại.
Terrarium có cần bón phân không?
Gần như không. Giá thể có chút phân trùn ban đầu đã đủ cho cây nhỏ trong thời gian dài. Bón thêm làm cây lớn nhanh, vượt khỏi bình và dễ sinh mốc. Nếu cây nhạt màu rõ sau nhiều tháng, có thể nhỏ một ít phân pha thật loãng.
Làm terrarium với trẻ em có an toàn không?
Là hoạt động hay để trẻ quan sát vòng tuần hoàn nước. Người lớn nên lo phần thuỷ tinh và dụng cụ nhọn, chọn bình dày miệng rộng, rửa tay sau khi làm đất. Tránh cây có nhựa gây kích ứng nếu trẻ còn hay cho tay vào miệng.