Monstera, trầu bà, philodendron và các cây leo họ Ráy nhân giống bằng đoạn thân có ít nhất một đốt (mắt), tốt nhất kèm một rễ khí và một lá. Cắt cách đốt khoảng một đến hai phân ở hai đầu, rồi giâm trong rêu ẩm, perlite, sỏi nhẹ hoặc nước; sau vài tuần đốt ra rễ và mầm ngủ ở đốt bật thành chồi mới. Đốt có rễ khí sẵn ra rễ nhanh hơn hẳn đốt trơn.
Đây là nhóm cây trong nhà được nhân giống nhiều nhất, vì cây lớn nhanh, cắt tỉa thường xuyên và cành cắt ra rất dễ sống. Cái khó không nằm ở việc giâm cho sống mà ở chỗ cắt sao cho cây mẹ vẫn đẹp, đoạn cắt ra nhanh thành cây có dáng, và tránh mua phải những chiếc lá mù không có đốt.
Đốt thân của cây họ Ráy trông thế nào
Thân monstera và philodendron chia thành các lóng nối với nhau bằng đốt. Đốt là chỗ thân hơi phình, có vết vòng hoặc vết sẹo nơi bẹ lá cũ ôm thân, và là chỗ cuống lá đính vào. Ở mỗi đốt có một mầm ngủ nằm ở nách lá, thường bị bẹ lá che, và thường có một hoặc vài rễ khí nhú ra, mới đầu là chấm nâu nhỏ, lâu dần thành rễ dài thòng xuống.
Với trầu bà vàng thân mảnh, đốt là chỗ cuống lá mọc ra, kèm chấm rễ khí nâu ngay bên cạnh. Khoảng cách giữa hai đốt ngắn khi cây đủ sáng và dài ra khi cây thiếu sáng phải vươn, nên đoạn giâm từ cây thiếu sáng thường thưa lá. Với monstera thân to, đốt dễ nhận hơn: mỗi lá mọc từ một đốt, và rễ khí to bằng ngón tay mọc ra theo hướng ngược phía lá.
Một đoạn cắt muốn thành cây phải có ít nhất một đốt còn mầm. Lá và cuống lá giúp đoạn cắt quang hợp, nuôi rễ nhanh hơn, nhưng không bắt buộc: một khúc thân không lá có đốt vẫn ra rễ và bật chồi, chỉ là chậm hơn. Ngược lại, một chiếc lá đẹp cắt ở cuống mà không mang theo đốt thì chỉ ra rễ rồi đứng yên mãi.
Cắt đoạn giâm cho cây mẹ vẫn đẹp
Cắt ở đâu vừa quyết định đoạn giâm vừa quyết định dáng cây mẹ sau đó. Làm theo thứ tự:
- Quan sát cả cây: tìm thân vươn dài, xa cột, mất cân đối hay thân trơ lá phía dưới. Đó là những đoạn nên cắt.
- Xác định đốt: chọn đốt có rễ khí khoẻ và một lá đẹp. Với trầu bà thân mảnh, có thể cắt một đoạn dài nhiều đốt rồi chia nhỏ.
- Cắt dưới đốt khoảng một đến hai phân bằng dao hoặc kéo sắc lau cồn. Nếu đoạn giâm có nhiều đốt, giữ lá ở hai đốt trên cùng, các đốt dưới bỏ lá để cắm xuống.
- Trên cây mẹ, vết cắt nên nằm ngay trên một đốt còn mầm, vì cây mẹ sẽ bật chồi mới từ đốt đó. Cắt giữa lóng xa đốt để lại khúc thân thừa dễ khô, thối ngược.
- Đeo găng tay. Nhựa cây họ Ráy chứa tinh thể canxi oxalat, dính da có thể ngứa rát, dính mắt hay miệng gây đau. Rửa tay và dụng cụ sau khi làm.
- Để vết cắt se vài giờ ở chỗ râm thoáng với đoạn thân to như monstera, rồi mới giâm.
Mùa cắt hợp nhất là khi cây đang ra lá đều, thường từ cuối xuân đến đầu thu ở miền Bắc; ở miền Nam gần như quanh năm, tránh tuần nóng gắt nhất.
Giâm trong gì: rêu, perlite, sỏi nhẹ, nước hay đất
Mỗi chất giâm có cách giữ ẩm và giữ khí khác nhau. Người chơi họ Ráy thường đặt đoạn giâm trong hộp nhựa trong có nắp, gọi vui là hộp ươm, để giữ ẩm không khí:
| Chất giâm | Ưu điểm | Nhược điểm | Hợp với |
|---|---|---|---|
| Rêu sphagnum ẩm | Giữ ẩm tốt mà vẫn thoáng, rễ ra nhanh và khoẻ, chuyển sang đất ít sốc | Rêu quá ướt dễ thối; rêu mua về cần ngâm, vắt | Đốt trơn không lá, đốt monstera to, cây quý |
| Perlite ẩm | Rất thoáng, sạch, khó thối | Khô nhanh nếu không đậy hộp | Đoạn thân dễ thối, người hay tưới thừa |
| Sỏi nhẹ đất sét nung | Thoáng, dùng lại được, nhìn rõ rễ qua hộp trong | Cần giữ mực nước dưới đáy hợp lý | Người chuẩn bị trồng bán thuỷ canh |
| Nước | Đơn giản, thấy rễ | Rễ nước khó chuyển đất | Trầu bà, đoạn có lá dễ ra rễ |
| Đất trồng thoáng | Không phải chuyển, rễ quen đất ngay | Không thấy rễ, dễ tưới thừa | Đoạn khoẻ có rễ khí dài |
Với rêu, cách thử độ ẩm là bóp một nắm: chỉ rỉ vài giọt là vừa, nước chảy thành dòng là quá ướt. Với đoạn thân không lá, đặt nằm ngang trên mặt rêu, vùi nửa thân, mầm ngủ hướng lên trên.
Khác nhau giữa các loài trong nhóm
Monstera lá xẻ lớn. Thân to, lóng ngắn, mỗi đốt thường có rễ khí to. Một đoạn giâm điển hình gồm một đốt, một lá và một rễ khí; lá quá to có thể cắt bớt một phần phiến để giảm thoát hơi nước và để hộp giâm chứa vừa. Đoạn thân già phía dưới cây mẹ đã rụng lá vẫn có thể cắt khúc giâm như đốt trơn.
Monstera lá xẻ mini và trầu bà lá xẻ. Thân mảnh, lớn rất nhanh, ra rễ dễ, đoạn nhiều đốt có thể cắm thẳng vào đất. Cây mẹ nhóm này thường vươn thân trơ dài, tỉa định kỳ vừa đẹp cây vừa có cành giâm.
Trầu bà vàng, trầu bà xanh. Dễ nhất trong nhóm. Đoạn một đến hai đốt mang một lá ra rễ sau vài ngày đến hai tuần. Hợp để trồng lại nhiều đoạn cho chậu dày.
Philodendron dạng leo. Như trầu bà lá tim, philodendron lá đỏ dạng leo: cách làm giống trầu bà, đốt có rễ khí ngắn. Philodendron dạng bụi không có thân leo dài thì khó lấy đốt, thường nhân bằng tách chồi gốc khi cây đã già.
Syngonium. Thân có đốt rõ, lá non dạng mũi tên. Cây mẹ để lâu thường vươn dây dài; cắt đoạn đó giâm và trồng lại vào chậu mẹ để giữ dáng bụi gọn.
Đè cành sang chậu bên cạnh: cách chắc ăn nhất
Với trầu bà, philodendron lá tim và các loài thân rủ dài, có một cách nhân gần như không bao giờ thất bại là đè cành. Đặt một chậu nhỏ đựng giá thể ẩm cạnh chậu mẹ, kéo một nhánh rủ xuống, ghim một hai đốt của nhánh sát mặt đất chậu nhỏ bằng dây thép uốn chữ U. Nhánh vẫn nối với cây mẹ nên được nuôi đầy đủ, đốt chạm đất ẩm ra rễ sau vài tuần.
Khi kéo nhẹ nhánh thấy đốt đã bám chắc, cắt nhánh ở phía cây mẹ. Bạn có ngay một chậu mới đã có rễ đất, không qua giai đoạn chuyển từ nước hay rêu. Có thể ghim nhiều đốt của cùng một nhánh vào cùng một chậu nhỏ để chậu mới dày lá ngay từ đầu.
Với monstera, đè cành khó hơn vì thân to cứng, nhưng có thể áp dụng nguyên lý tương tự bằng cách quấn rêu ẩm quanh một đốt có rễ khí ngay trên cây mẹ, bọc nilon trong như bó bầu chiết. Khi rễ khí trong rêu ra nhiều rễ nhánh, cắt đoạn đó xuống trồng. Cách này hợp với cây quý hoặc cây lá đốm mà bạn không muốn mạo hiểm.
Trồng lại cho chậu đầy và lá to
Trồng nhiều đoạn vào một chậu. Chậu trầu bà dày, rủ đẹp ở cửa hàng thường là nhiều đoạn giâm trồng chung. Ở nhà, gom ba đến năm đoạn đã ra rễ trồng vào một chậu, hoặc cắm bổ sung vào chậu mẹ ở chỗ trơ gốc.
Lá đầu tiên có thể nhỏ hơn. Chồi mới mọc từ đốt giâm thường cho vài lá đầu nhỏ, ít xẻ, đặc biệt ở monstera. Đó không phải cây bị thoái hoá: khi cây đủ rễ, đủ sáng và có cột để leo, lá sẽ to và xẻ trở lại.
Cho cây có chỗ bám sớm. Cây họ Ráy là cây leo, lá to hơn khi thân được bám lên cột xơ dừa, cột rêu hay giàn. Cắm cột ngay khi trồng đoạn giâm để rễ khí sau này bám vào, khỏi phải chọc cột làm đứt rễ về sau.
Giữ nguyên rễ khí. Rễ khí dài thòng xuống có thể dẫn vào chậu hoặc quấn quanh cột, không cần cắt bỏ. Rễ khí cắm vào đất sẽ chuyển thành rễ đất, giúp cây khoẻ hơn.
Chăm hộp giâm và chuyển ra chậu
Hộp giâm nên đặt ở chỗ sáng gián tiếp, ấm, không có nắng chiếu vào hộp. Mỗi ngày mở nắp vài phút để thay khí, lau bớt hơi nước đọng nhiều trên nắp. Khi thấy rêu hoặc perlite trên mặt khô, phun sương thêm; đừng đổ nước vào đến mức đáy hộp đọng nước. Đoạn nào có dấu hiệu nhũn, thâm đen từ vết cắt thì gắp ra ngay, cắt bỏ phần hỏng tới mô lành, để se rồi giâm lại ở chỗ khác.
Rễ trong rêu hay perlite đã dài vài phân và có rễ nhánh là có thể chuyển ra chậu. Với rêu, không cần gỡ sạch rêu khỏi rễ; trồng cả nắm rêu dính rễ vào giá thể kiểng lá thoáng, gồm xơ dừa, vỏ thông vụn hoặc than củi nhỏ, perlite và ít phân trùn. Với perlite và sỏi nhẹ, rễ dễ gỡ hơn nhưng giòn, làm nhẹ tay.
Tuần đầu sau khi chuyển, giữ giá thể ẩm đều hơn bình thường và đặt chậu ở chỗ sáng dịu. Khi cây nhú lá mới, chuyển dần về chế độ chăm thông thường: tưới khi lớp đất mặt khô vài đốt ngón tay, ánh sáng gián tiếp mạnh, bón loãng định kỳ trong mùa sinh trưởng.
Lưu ý an toàn và chọn mua đoạn giâm
Cây họ Ráy độc với chó mèo và trẻ nhỏ. Tinh thể canxi oxalat trong lá và thân gây đau rát miệng, chảy nước dãi, nôn nếu nhai phải. Đặt chậu và hộp giâm ngoài tầm với; nếu vật nuôi đã nhai phải và có biểu hiện bất thường, đưa đến bác sĩ thú y.
Kiểm tra đốt khi mua hay đổi. Đoạn giâm bán lẻ cần có đốt rõ ràng, tốt nhất có rễ khí và mầm. Chiếc lá cắt sát cuống dù đã có rễ trong nước vẫn có thể là lá mù.
Cách ly đoạn giâm mới. Rệp sáp, bọ trĩ, nhện đỏ rất hay đi theo cành giâm. Để đoạn mới nhận riêng một hai tuần, lật mặt dưới lá kiểm tra trước khi đặt cạnh các chậu khác.
Giống lá đốm cần đủ phần xanh. Với giống lá đốm trắng hay vàng, đoạn giâm có lá gần như trắng hoàn toàn thiếu diệp lục, ra rễ chậm và yếu. Chọn đoạn có tỷ lệ xanh và đốm cân bằng.
Câu hỏi thường gặp
Giâm monstera bao lâu thì ra rễ?
Đoạn có rễ khí sẵn thường ra rễ nhánh sau vài tuần trong rêu hay nước nếu trời ấm. Đoạn thân trơ không rễ khí có thể mất một đến hai tháng. Chồi mới thường nhú sau khi rễ đã khá nhiều. Mùa lạnh miền Bắc mọi thứ chậm lại đáng kể, nên giâm vào mùa ấm sẽ đỡ chờ.
Có nên cắt bỏ rễ khí của monstera không?
Không cần. Rễ khí giúp cây bám và hút ẩm, và là phần rất quý khi giâm cành. Nếu rễ khí quá dài, vướng lối đi, có thể dẫn vào chậu hoặc quấn quanh cột. Chỉ cắt khi thật sự cần, và cắt bằng dụng cụ sạch.
Một đốt monstera không lá có thành cây không?
Có, nếu đốt còn mầm ngủ khoẻ. Đặt đốt nằm ngang trên rêu ẩm hoặc perlite ẩm trong hộp kín, mầm hướng lên, giữ ấm. Sau vài tuần đến vài tháng, mầm bật thành chồi và rễ mọc ra. Cách này chậm nhưng cho phép nhân nhiều cây từ một thân dài.
Vì sao chồi mới từ đoạn giâm monstera lá nhỏ, không xẻ?
Lá đầu tiên của chồi mới thường nhỏ và ít xẻ vì cây non chưa đủ rễ và năng lượng. Lá xẻ là đặc điểm của cây trưởng thành, xuất hiện khi cây đủ lớn, đủ sáng và có chỗ leo bám. Cho cây ánh sáng gián tiếp mạnh và cột bám, sau vài lá kích thước sẽ tăng dần.
Giâm trầu bà trong đất có cần trùm túi không?
Trầu bà ra rễ rất dễ nên thường không cần trùm túi nếu đặt ở chỗ không quá khô và nắng. Mùa hanh khô miền Bắc hay phòng máy lạnh thì trùm túi thoáng vài ngày đầu giúp lá không héo. Giữ đất ẩm vừa, không để sũng.