Perlite, đá bọt, vermiculite, sỏi nhẹ: so sánh vật liệu làm thoáng giá thể

Perlite, đá bọt, vermiculite và sỏi nhẹ đều được trộn vào giá thể để giữ khe hở cho không khí, nhưng mỗi loại làm việc khác nhau: perlite nhẹ, thoáng, giữ ít nước; đá bọt nặng hơn, bền, không nổi; vermiculite giữ nước và giữ phân tốt nên hợp gieo hạt hơn là làm thoáng; viên đất nung (sỏi nhẹ) to, bền, hợp đáy chậu lớn và trồng bán thuỷ canh.

Với kiểng lá trong nhà, perlite hoặc trấu hun là đủ. Với sen đá, xương rồng và cây ở ban công lộng gió, đá bọt đáng tiền hơn vì không nổi lên mặt khi tưới và không vỡ vụn sau vài năm. Bài này đi qua từng vật liệu: nguồn gốc, đặc tính, ưu nhược, bảng so sánh, và cách dùng an toàn, kể cả chuyện bụi perlite.

Perlite và vermiculite: hai vật liệu hay bị nhầm

Perlite là gì. Perlite là đá thuỷ tinh núi lửa chứa một ít nước trong cấu trúc. Khi nung nhanh ở nhiệt độ rất cao, nước trong đá hoá hơi, làm hạt phồng lên như bỏng ngô, thành những hạt trắng xốp, rất nhẹ. Perlite gần như trơ, không có dinh dưỡng, không phân huỷ, độ chua gần trung tính.

Perlite làm gì trong chậu. Nước chủ yếu bám trên bề mặt gồ ghề của hạt chứ không thấm vào trong nhiều, nên perlite chủ yếu tạo khe thoáng. Nhược điểm là quá nhẹ: tưới mạnh thì hạt nổi lên mặt chậu, và sau vài năm hạt vỡ nhỏ dần.

Vermiculite là gì. Vermiculite là khoáng mica được nung cho tách lớp, nở thành những hạt có nhiều lớp mỏng xếp chồng như cuốn sách, màu vàng nâu ánh kim. Giữa các lớp giữ được rất nhiều nước, và bề mặt giữ được các chất dinh dưỡng mang điện dương như kali, canxi, magie.

Vermiculite làm gì trong chậu. Vì giữ nước và giữ phân, vermiculite hợp với nền gieo hạt, giâm cành, cây ưa ẩm. Trộn nhiều vào giá thể cây chịu khô là sai mục đích: chậu sẽ ẩm lâu hơn chứ không thoáng hơn. Vermiculite cũng xẹp dần khi bị nén.

Đá bọt, akadama và các loại đá hạt

Đá bọt, hay pumice, là đá núi lửa có rất nhiều lỗ khí nhỏ tạo ra khi dung nham nguội nhanh. Khác perlite, đá bọt không qua nung phồng, nên nặng hơn, cứng hơn, gần như không vỡ, không nổi khi tưới. Các lỗ nhỏ giữ một ít nước bên trong, khe giữa các hạt giữ không khí. Đây là lý do người chơi sen đá, bonsai và cây mọng nước ưa dùng đá bọt dù giá cao hơn perlite.

Akadama là đất sét hạt của Nhật Bản, được nung nhẹ hoặc phơi để giữ dạng hạt, màu nâu đỏ. Akadama giữ nước khá tốt mà vẫn thoáng, và đổi màu rõ khi khô, giúp biết lúc nào cần tưới. Điểm yếu là hạt mềm dần và vỡ vụn sau khoảng hai đến ba năm, nhất là ở vùng có mùa đông lạnh hoặc khi tưới nhiều. Ở xứ nóng ẩm như nước ta, akadama vẫn dùng tốt cho bonsai nhưng cần thay đúng hạn; chi tiết dáng thế và thay đất bonsai thuộc danh mục bonsai.

Một điểm cần biết khi mua: tên gọi trên thị trường không thống nhất. Cùng một loại đá có nơi gọi đá bọt, nơi gọi đá núi lửa, nơi gọi theo tên tiếng Nhật. Nhìn vào hạt thật vẫn chắc hơn: thả vào nước, đá bọt chìm hoặc nổi một lúc rồi chìm, perlite nổi hẳn.

Ngoài ra còn có đá lông vũ, đá núi lửa đỏ (scoria), đá kanuma cho cây ưa chua, và các loại đá dăm, sỏi nhỏ. Nguyên tắc chung với đá hạt: hạt có lỗ xốp bên trong giữ được ẩm, hạt đặc như sỏi suối chỉ tạo khe và làm nặng chậu. Kích cỡ hạt nên đều, khoảng ba đến sáu ly cho chậu nhỏ và vừa; hạt quá mịn mất tác dụng làm thoáng.

Viên đất nung, trấu hun và vỏ thông: lựa chọn nhẹ, rẻ

Viên đất nung, còn gọi là sỏi nhẹ hay hạt đất sét nung (LECA), là đất sét được nung phồng thành viên tròn màu nâu, vỏ cứng, ruột xốp. Viên đất nung bền nhiều năm, rửa sạch dùng lại được, hút nước qua vỏ và nhả dần. Ngoài vai trò làm thoáng cho chậu lớn, đây là vật liệu chính của lối trồng bán thuỷ canh: cây đặt trong chậu chỉ có viên đất nung, đáy chậu giữ một lớp nước mỏng, nước được kéo lên theo mao dẫn.

Trấu hun là vỏ trấu được hun yếm khí cho cháy đen mà không thành tro. Trấu hun nhẹ, rẻ, sẵn ở nước ta, tạo khe thoáng tốt và có một ít kali. Trấu hun mới thường hơi kiềm và có bụi tro, nên xả nước trước khi trộn. Trấu hun phân huỷ trong vài mùa, nên hợp cây hoa, kiểng lá hơn là cây để lâu năm. Trấu sống (chưa hun) thì không nên trộn nhiều, vì vi sinh vật phân huỷ trấu sẽ tranh đạm với cây.

Vỏ thông hay vỏ cây dăm là vật liệu quen của người chơi lan và kiểng lá họ Ráy. Miếng vỏ to tạo khe rất thoáng, giữ ẩm vừa, phân huỷ chậm. Nhược điểm là khi vỏ thông bắt đầu mục thì hút đạm và làm giá thể chua dần, nên cần thay sau khoảng hai năm.

Bảng so sánh nhanh các vật liệu làm thoáng

Các mức dưới đây là so sánh tương đối giữa các vật liệu với nhau, dựa trên đặc tính chung của từng loại, không phải số đo phòng thí nghiệm:

Không có vật liệu nào tốt nhất cho mọi chậu. Người chơi lâu năm thường trộn hai loại: một loại rẻ, nhẹ cho khối lượng chính, một loại bền cho phần khung không xẹp.

Dùng an toàn: bụi, nổi hạt và vệ sinh

Vật liệu khoáng nhìn trơ và sạch, nhưng vẫn có vài điều cần để ý khi dùng trong nhà:

• Perlite và vermiculite khô có bụi mịn. Nên tưới ẩm bao trước khi đổ ra, trộn ở nơi thoáng, đeo khẩu trang khi trộn lượng lớn. Không để trẻ nhỏ nghịch bao perlite khô.
• Perlite nổi lên mặt chậu sau khi tưới là chuyện bình thường. Phủ một lớp đá bọt hay sỏi mỏng trên mặt giúp giữ hạt lại và làm mặt chậu gọn.
• Đá bọt, đá núi lửa mới mua thường lẫn bụi đá. Sàng và rửa qua nước, phơi ráo rồi mới trộn; bụi đá lắng xuống đáy làm bít lỗ thoát nước.
• Viên đất nung dùng lại nên ngâm rửa, phơi nắng kỹ, cạo bớt cặn trắng (muối khoáng) bám trên vỏ.
• Không dùng đá vôi, đá san hô vụn cho cây cảnh thông thường; chúng làm giá thể kiềm dần, cây khó hút sắt, lá non vàng.
• Cất vật liệu khoáng trong bao kín, để nơi khô. Đá không hỏng khi ẩm, nhưng bao rách để ngoài mưa sẽ lẫn lá mục, đất bẩn, trứng ốc sên; lúc dùng lại phải rửa sàng từ đầu.

Chọn vật liệu theo ngân sách và khí hậu

Nếu chỉ mua được một loại cho cả nhà, perlite là lựa chọn dễ nhất cho cây trong nhà, còn trấu hun là lựa chọn rẻ cho cây hoa ban công. Hai thứ này đủ để biến một bao đất sạch mịn thành hỗn hợp thoáng cho phần lớn cây cảnh phổ biến.

Nếu chơi sen đá, xương rồng ở miền Nam mùa mưa hay miền Bắc mùa nồm, phần tiền chi cho đá bọt thường được bù lại bằng số cây không bị thối nhũn. Đá bọt bền nên một mẻ dùng được qua nhiều lần thay chậu, chỉ cần rửa và phơi lại.

Nếu chơi kiểng lá họ Ráy, trồng lâu năm trong nhà, kết hợp vỏ thông hoặc xơ dừa miếng với perlite cho khung thoáng, rồi thêm một ít viên đất nung ở đáy chậu lớn. Hỗn hợp này nhìn thô, nhưng rễ cây họ Ráy vốn quen bám vỏ cây, hốc đá ngoài tự nhiên, nên phát triển tốt hơn trong giá thể mịn đẹp mắt.

Với người ở vùng cao như Đà Lạt hay vùng có mùa đông lạnh ở miền Bắc, nên ưu tiên vật liệu bền với chu kỳ ẩm lạnh: đá bọt, viên đất nung bền hơn akadama và vermiculite. Ở đồng bằng nóng ẩm, trấu hun và perlite đủ dùng cho phần lớn cây, chỉ cần thay giá thể đúng hạn.

Với chậu lớn đặt trên ban công, sân thượng, trọng lượng là chuyện phải tính. Một chậu xi măng cỡ lớn đổ đầy đất thịt ướt có thể nặng hơn hẳn một người lớn. Thay phần lớn đất bằng mụn dừa, perlite, viên đất nung giúp giảm tải mà vẫn giữ đủ ẩm. Phần kết cấu ban công, tải trọng sàn là chuyện của kỹ sư; ở đây chỉ nhắc rằng vật liệu nhẹ là cách giảm tải đơn giản nhất từ phía người trồng.

Ví dụ giả định: một bao đất sạch, ba cách chỉnh cho ba chậu

Giả sử bạn có một bao đất sạch đóng sẵn khá mịn, có mụn dừa và phân hữu cơ, và ba cây cần trồng: một chậu trầu bà treo trong phòng khách, một chậu lưỡi hổ để cạnh cửa sổ phòng ngủ, một chậu dạ yến thảo ngoài ban công nắng chiều. Bảng dưới là cách chỉnh cùng một nền cho ba chỗ khác nhau:

Cùng một bao nền, chỉ cần đổi tỷ lệ phần làm thoáng là đủ cho ba hoàn cảnh. Đây là lý do nhiều người chơi lâu năm chỉ trữ ba bốn thứ: một nền giữ ẩm, một hai loại làm thoáng, một loại phân hữu cơ, rồi phối tại chỗ cho từng cây.

Số phần trong bảng là ví dụ giả định để minh hoạ cách nghĩ. Với chậu thật, phép thử thoát nước sau khi trộn vẫn là thước đo cuối cùng.

Câu hỏi thường gặp

Có thể dùng sỏi suối thay đá bọt không?

Sỏi suối đặc, không có lỗ xốp, nên chỉ tạo khe và làm nặng chậu, không giữ ẩm như đá bọt. Dùng được cho phủ mặt chậu hoặc chậu cây chịu hạn rất mạnh, nhưng trộn nhiều vào giá thể thì chậu khô quá nhanh và rất nặng.

Perlite có làm cây bị thiếu chất không?

Không. Perlite trơ, không hút hay nhả dinh dưỡng đáng kể. Cây trồng trong hỗn hợp nhiều perlite chỉ thiếu chất khi phần còn lại của giá thể nghèo phân và người trồng không bón bổ sung.

Vermiculite có an toàn không?

Vermiculite trồng cây bán hiện nay được khai thác và kiểm soát để dùng làm vật liệu nông nghiệp. Vẫn nên tránh hít bụi khô như với mọi khoáng nghiền mịn: tưới ẩm trước khi đổ, trộn nơi thoáng, rửa tay sau khi dùng.

Trồng bán thuỷ canh bằng viên đất nung có cần phân không?

Có. Viên đất nung không có dinh dưỡng, nên cây cần phân hoà tan pha rất loãng trong nước tưới, và định kỳ xả rửa chậu bằng nước sạch để tránh muối khoáng tích tụ trên vỏ viên.

Tỷ lệ perlite bao nhiêu là đủ cho cây trong nhà?

Với kiểng lá thông thường, khoảng một phần tư đến một phần ba thể tích là mức hay dùng. Cây chịu khô như lưỡi hổ, kim tiền có thể lên khoảng một nửa. Quan trọng hơn con số là thử thoát nước sau khi trộn.

Trấu hun có làm giá thể bị kiềm không?

Trấu hun mới có tro nên hơi kiềm, nhưng xả nước vài lượt trước khi trộn là giảm đáng kể. Với lượng trấu hun vừa phải trong giá thể có mụn dừa và phân hữu cơ, độ kiềm này thường không gây vấn đề cho cây cảnh phổ biến.