Thuốc kích rễ là chế phẩm chứa auxin, phổ biến nhất là IBA (axit indole-3-butyric) và NAA (axit naphthaleneacetic), giúp cành giâm, cành chiết hình thành rễ nhanh hơn, nhiều rễ hơn và đều hơn. Thuốc không biến cành chết thành cành sống: nó chỉ có ích khi cành khoẻ, vết cắt sạch và giá thể đúng. Với các loài dễ ra rễ như trầu bà, si, sung, lá gấm, bạn gần như không cần; với cành bán gỗ, cành gỗ và loài khó ra rễ, thuốc kích rễ tạo khác biệt rõ.
Ở Việt Nam, chế phẩm kích rễ thuộc nhóm thuốc điều hoà sinh trưởng thực vật, bán dưới dạng bột, dạng gel và dạng dung dịch đậm đặc để pha. Bài này giải thích cách chúng hoạt động, chọn dạng nào cho việc gì, dùng bao nhiêu là đủ, và nhìn thẳng vào các mẹo kích rễ tự nhiên đang lan truyền.
Khi nào cần thuốc kích rễ, khi nào không
Câu hỏi đầu tiên không phải dùng loại nào, mà là có cần dùng không. Bảng dưới gom theo mức độ dễ ra rễ của các nhóm cây cảnh quen thuộc:
| Nhóm | Ví dụ | Có cần thuốc | Lý do |
|---|---|---|---|
| Ra rễ rất dễ | Trầu bà, lá gấm, thài lài, si, sung, đa | Gần như không | Cây tự có đủ auxin; thuốc chỉ rút ngắn vài ngày |
| Ra rễ trung bình | Hoa giấy, dâm bụt, nguyệt quế, hoa hồng, mai chiếu thuỷ | Có ích | Rễ ra đều và nhanh hơn, tỷ lệ cành sống tăng |
| Ra rễ khó | Mai vàng, nhiều cây thân gỗ già, cành bonsai lớn | Nên dùng, kèm chiết thay vì giâm | Thuốc tăng cơ hội nhưng giâm vẫn có thể thất bại |
| Mọng nước | Sen đá, xương rồng, lưỡi hổ | Thường không cần | Vấn đề chính là thối, không phải thiếu auxin; để vết cắt khô se quan trọng hơn |
| Tách bụi, cây con có rễ | Lan ý, dương xỉ, cỏ lan chi | Không cần | Đã có rễ sẵn |
Nếu bạn chỉ giâm vài cành trầu bà, mua một lọ thuốc kích rễ là không cần thiết. Nếu bạn thường xuyên giâm hoa giấy, hoa hồng hay làm phôi bonsai, một lọ bột nồng độ phù hợp là món đồ đáng có trong hộp dụng cụ.
Auxin làm gì trong cành giâm
Auxin là nhóm hoóc môn thực vật điều khiển nhiều quá trình: kéo dài tế bào, ưu thế ngọn, hướng sáng và khởi phát rễ. Trong cây, auxin tự nhiên chủ yếu là IAA, sinh ra ở chồi ngọn và lá non rồi di chuyển xuống phía gốc. Khi bạn cắt một cành, auxin dồn về phía vết cắt và kích hoạt các tế bào ở đó phân chia, tạo mầm rễ.
IAA tự nhiên kém bền, dễ bị ánh sáng và vi sinh vật phân huỷ, nên ít dùng trong chế phẩm. IBA và NAA bền hơn nhiều, được dùng rộng rãi trong nghề vườn ươm từ nhiều thập kỷ nay. IBA được xem là tác động dịu, phù hợp nhiều loài; NAA mạnh hơn ở cùng nồng độ, dễ gây hại nếu quá liều. Nhiều sản phẩm trên thị trường phối hợp cả hai.
Cần hiểu đúng giới hạn: auxin chỉ thúc quá trình mà cành vốn đã có khả năng làm. Cành không có mắt sống, cành đã thối, cành từ cây mẹ suy kiệt hay cành của loài rất khó ra rễ bằng giâm thì thuốc cũng không cứu được. Thuốc kích rễ là chất xúc tác, không phải thuốc hồi sinh.
Bột, gel hay dung dịch: chọn dạng nào
Ba dạng phổ biến có cùng mục đích nhưng khác ở độ tiện và độ chính xác. Với người chơi vài chậu, dạng bột thường là lựa chọn đơn giản nhất:
| Dạng | Cách dùng | Ưu điểm | Nhược điểm | Hợp với |
|---|---|---|---|---|
| Bột | Chấm phần gốc cành đã làm ẩm vào bột, gõ bỏ phần thừa | Dễ dùng, để được lâu nếu đậy kín khô | Lượng bám không đều; dễ tuột khi cắm cành vào đất cứng | Giâm vài chục cành trở xuống, cành mềm và bán gỗ |
| Gel | Nhúng gốc cành vào gel | Bám đều, bao kín vết cắt | Ít phổ biến, khó kiếm hơn | Cành mềm dễ héo, cành giâm nước rồi chuyển đất |
| Dung dịch đậm đặc | Pha loãng theo nhãn, nhúng nhanh vài giây hoặc ngâm theo thời gian quy định | Chỉnh được nồng độ theo loại cành; bôi được vết khoanh khi chiết | Pha sai là hỏng cả mẻ; phải có dụng cụ đong | Người giâm số lượng nhiều, nhiều loài khác nhau |
Nồng độ là thứ quan trọng nhất khi chọn. Ví dụ ở một số dòng bột kích rễ phổ biến trên thế giới, cùng một hoạt chất IBA được bán ở mức khoảng 0,1% cho cành mềm, khoảng 0,3% cho cành bán gỗ và khoảng 0,8% cho cành gỗ cứng. Sản phẩm bán ở Việt Nam ghi hàm lượng trên bao bì; đọc nhãn để biết sản phẩm mình đang cầm hợp với loại cành nào.
Dùng bột kích rễ đúng cách
Các bước dưới đây áp dụng cho dạng bột; dạng dung dịch thì thay bước chấm bằng nhúng theo hướng dẫn trên nhãn:
- Đeo găng tay và làm ở chỗ thoáng, không ăn uống trong lúc thao tác.
- Đổ một lượng nhỏ bột ra đĩa riêng, đủ cho mẻ cành lần này. Không chấm cành trực tiếp vào lọ, vì nhựa và vi sinh vật trên cành làm hỏng cả lọ.
- Làm ẩm phần gốc cành bằng cách nhúng nhanh vào nước sạch, để bột bám được.
- Chấm gốc cành vào bột sâu khoảng một đến hai phân, chỉ phần vết cắt và đoạn sát dưới.
- Gõ nhẹ cho rơi phần bột thừa. Bột đóng cục dày quanh gốc không làm rễ ra nhiều hơn mà có thể làm cháy mô.
- Chọc lỗ sẵn trong giá thể, cắm cành vào rồi ém nhẹ, để bột không bị quệt mất.
- Bỏ phần bột thừa trên đĩa, không đổ ngược vào lọ. Đậy kín lọ, cất nơi khô mát, xa tầm tay trẻ em và vật nuôi.
Với chiết cành, bôi một lớp mỏng thuốc kích rễ lên mép trên của vết khoanh, nơi rễ sẽ mọc ra, rồi mới bó bầu.
Dùng quá liều thì sao
Gốc cành thâm đen, mô bị cháy. Nồng độ auxin quá cao gây độc cho chính mô ở vết cắt. Thay vì ra rễ, phần gốc chuyển nâu đen và dễ bị nấm tấn công.
Ra một khối mô sẹo to nhưng ít rễ. Quá nhiều auxin có thể kích thích mô sẹo phát triển mạnh mà rễ thực sự lại ít và yếu.
Chồi ngủ không bật. Auxin dư lan lên trên có thể ức chế mắt ngủ, cành ra rễ rồi nhưng chậm nhú lá mới.
Cành mềm héo nhanh hơn. Cành non, thân thảo vốn đã dễ ra rễ và mô mỏng; dùng thuốc nồng độ dành cho cành gỗ là quá tay.
Rễ ra nhiều nhưng ngắn, xoắn, giòn. Một số loài khi bị quá liều cho rễ dị dạng, kém phát triển sau khi lên chậu. Cây sống nhưng chậm lớn trong nhiều tháng.
Nguyên tắc chung. Khi nghi ngờ, dùng nồng độ thấp hơn. Cành mềm dùng loại nhẹ nhất; cành già mới cần loại đậm. Thử trên vài cành trước khi dùng cho cả mẻ.
Mẹo kích rễ tự nhiên: mật ong, quế, nước dừa, nước giá đỗ, nước cành liễu
Mật ong có tính kháng khuẩn nhờ độ đường cao và một số hợp chất tự nhiên, nên có thể giúp vết cắt ít bị nhiễm khuẩn. Tuy vậy mật ong không phải nguồn auxin; các thử nghiệm so sánh với chế phẩm IBA cho kết quả không nhất quán. Nếu thích dùng, chấm một lớp rất mỏng, vì mật ong đặc dính dễ làm gốc cành bí khí.
Bột quế được nhiều người chấm vào vết cắt. Quế có hoạt tính kháng nấm ở mức nhất định nên có thể giảm thối gốc cành, nhưng không kích thích ra rễ theo cơ chế hoóc môn. Coi quế như một lớp bảo vệ vết cắt, không phải thuốc kích rễ.
Nước dừa chứa cytokinin tự nhiên và đường, được dùng trong nuôi cấy mô. Cytokinin chủ yếu thúc đẩy phân chia tế bào và mọc chồi; tỷ lệ giữa auxin và cytokinin quyết định mô ra rễ hay ra chồi. Vì vậy nước dừa không phải chất kích rễ đúng nghĩa, và nước có đường để lâu còn dễ lên men, nuôi nấm.
Nước giá đỗ được truyền miệng là chứa auxin tự nhiên. Mầm hạt đang lớn có auxin, nhưng hàm lượng trong nước ngâm hay nước xay giá không được đo và kiểm soát, nên hiệu quả rất khó đoán. Nước cành liễu là mẹo phổ biến ở nước ngoài, dựa trên việc cành liễu ra rễ rất dễ; nước ngâm có axit salicylic và một số chất khác, bằng chứng về hiệu quả kích rễ còn hạn chế. Với người chơi cây chậu, các mẹo này vô hại nếu dùng sạch, nhưng đừng trông vào chúng cho loài khó ra rễ.
Đọc nhãn chế phẩm kích rễ: bốn thông tin cần tìm
Bao bì chế phẩm kích rễ bán ở chợ cây và cửa hàng vật tư nông nghiệp thường in nhiều lời quảng cáo. Bỏ qua phần đó, tìm bốn thông tin sau:
- Tên hoạt chất và hàm lượng: IBA, NAA hay phối hợp, mỗi chất bao nhiêu phần trăm hoặc bao nhiêu gam trên một lít, một ki-lô-gam. Không ghi rõ hoạt chất thì không biết mình đang dùng gì.
- Đối tượng sử dụng: dùng cho giâm cành, chiết cành, tưới gốc hay phun lá. Sản phẩm phun lá kích thích sinh trưởng chung không phải thứ để chấm gốc cành giâm.
- Cách pha và liều lượng cho từng mục đích. Dạng dung dịch thường có mức pha khác nhau cho nhúng nhanh và ngâm; nhầm hai mức này là lỗi hay gặp.
- Cảnh báo an toàn: đồ bảo hộ, sơ cứu khi dính mắt, da, cách cất giữ và xử lý bao bì. Phần này thường in chữ nhỏ ở mặt sau nhưng quan trọng nhất với nhà có trẻ nhỏ.
Nếu một sản phẩm hứa hẹn kiểu ra rễ sau vài giờ, cứu mọi cây sắp chết, bạn nên nghi ngờ. Ra rễ là quá trình sinh học cần thời gian; chế phẩm tốt chỉ rút ngắn và làm đều quá trình đó.
An toàn khi dùng và cất giữ
Đọc nhãn trước khi dùng. Chế phẩm kích rễ là thuốc điều hoà sinh trưởng, có hướng dẫn liều lượng, đồ bảo hộ và cảnh báo riêng. Dùng đúng nhãn, không tự tăng liều.
Tránh hít bụi bột và tiếp xúc da. Đeo găng, rửa tay sau khi làm, không thao tác gần chỗ nấu ăn. Bột kích rễ thường mịn nên dễ bay khi gió lùa.
Cất xa trẻ em và chó mèo. Lọ bột trắng nhỏ dễ bị nhầm với đồ ăn hay đồ chơi. Cất trong hộp có nắp, trên cao, không để chung với gia vị.
Không đổ thuốc thừa xuống cống, ao hồ. Dung dịch pha thừa nên pha vừa đủ dùng; phần còn lại xử lý theo hướng dẫn trên nhãn. Vỏ chai, bao bì không tái sử dụng để đựng đồ ăn uống.
Để ý hạn dùng và độ ẩm. Bột bị ẩm vón cục, dung dịch đổi màu hay có cặn là dấu hiệu chế phẩm có thể đã giảm tác dụng. Mua lượng nhỏ vừa dùng trong vài mùa.
Câu hỏi thường gặp
Thuốc kích rễ có dùng cho cây đang trồng trong chậu được không?
Một số chế phẩm có hướng dẫn tưới gốc để kích thích rễ cho cây mới trồng hay cây yếu rễ. Tuy vậy với cây chậu, nguyên nhân rễ yếu thường là úng, giá thể bí hay thừa phân; tưới thuốc mà không sửa nguyên nhân thì không giải quyết được. Dùng đúng liều trên nhãn và ưu tiên sửa điều kiện trồng.
Vitamin B1 có giúp cây ra rễ không?
Đây là mẹo rất phổ biến. Nhiều sản phẩm gắn chữ B1 thật ra có kèm chất kích rễ khác, và tác dụng ra rễ chủ yếu đến từ các chất đó. Bản thân vitamin B1 tưới cho cây chưa có bằng chứng thuyết phục về việc giúp ra rễ hay giảm sốc khi trồng. Đọc thành phần trên nhãn để biết mình đang dùng gì.
Có thể pha thuốc kích rễ vào nước giâm cành không?
Có thể nhúng nhanh gốc cành vào dung dịch đã pha theo nhãn rồi cắm vào nước sạch. Ngâm cành lâu ngày trong dung dịch auxin dễ quá liều, làm gốc cành thâm đen. Với loài dễ ra rễ trong nước như trầu bà, thường không cần thêm gì ngoài nước sạch thay đều.
Một lọ bột kích rễ dùng được bao lâu?
Nếu đậy kín, cất nơi khô mát, tránh nắng và không chấm cành trực tiếp vào lọ, bột có thể dùng nhiều mùa giâm. Xem hạn dùng in trên bao bì. Bột bị ẩm vón cục hoặc nhiễm bẩn nên bỏ, vì vừa giảm tác dụng vừa có thể mang nấm.
Mật ong hay bột kích rễ tốt hơn?
Với loài khó ra rễ và cành bán gỗ, chế phẩm chứa auxin như IBA thường cho kết quả rõ và ổn định hơn. Mật ong chủ yếu có tác dụng kháng khuẩn trên vết cắt. Với loài dễ ra rễ thì cả hai cách đều có thể thành công, và khác biệt lớn nhất vẫn nằm ở độ khoẻ của cành và độ thoáng của giá thể.