Hoa giấy trồng chậu ra hoa nhiều khi được đủ nắng trực tiếp (từ năm sáu giờ mỗi ngày), đất thoát nước nhanh, tưới vừa phải, bón ít đạm và được tỉa đúng lúc. Phần lớn chậu hoa giấy "chỉ ra lá" trên ban công là vì được chăm quá kỹ: tưới mỗi ngày dù đất còn ướt, bón phân lá xanh, để ở chỗ thiếu nắng. Hoa giấy là loài ưa nắng, chịu khô, ra hoa mạnh nhất khi được hãm nước vừa phải sau một đợt sinh trưởng.
Điều này làm hoa giấy trở thành cây hợp nhất cho ban công hướng Tây và sân thượng nhà phố, nơi các cây khác chật vật. Bài viết đi qua đặc điểm sinh học cần biết, cách chọn cây ở chợ, chậu và giá thể, cách tưới hãm, cách tỉa và những chuyện phiền phức như gai, lá rụng làm tắc thoát nước mà người trồng trên cao hay gặp.
Hiểu cây trước: "hoa" của hoa giấy thực ra là lá bắc
Phần màu sắc rực rỡ mà người ta gọi là hoa giấy thật ra là lá bắc, một loại lá biến đổi bao quanh hoa. Hoa thật nằm ở giữa, nhỏ, hình ống, màu trắng hoặc kem, thường ba hoa trong một chùm ba lá bắc. Lá bắc mỏng như giấy nên cây mới có tên như vậy. Cây thuộc chi Bougainvillea, gốc ở Nam Mỹ, được trồng rộng khắp vùng nhiệt đới.
Hiểu điều này giúp đọc được cây. Chùm lá bắc giữ màu được vài tuần, rồi khô và rụng, kể cả khi cây khoẻ; đó không phải bệnh. Cây ra hoa theo đợt, trên cành non mọc ra sau mỗi lần tỉa hoặc sau mỗi giai đoạn sinh trưởng. Khi cây được nước và đạm dồi dào, nó dồn sức ra cành lá dài; khi gặp điều kiện hơi khắc nghiệt như khô hạn nhẹ, nó chuyển sang ra hoa. Ở nhiều nơi, mùa khô là lúc hoa giấy rộ nhất.
Hoa giấy có gai trên cành, nhựa không độc mạnh nhưng gai dễ gây xước, và khi để tự nhiên cây vươn cành dài mấy mét. Trong chậu, cây sống được nhiều năm nếu được tỉa đều đặn và thay đất định kỳ.
Chọn cây ở chợ cây: nhìn gì ngoài màu hoa
Chọn theo dáng cây bạn cần. Cây bụi tán tròn hợp với chậu ban công; cây có thân to, dáng thế hợp với người thích uốn kiểu bonsai; cây cành dài hợp để leo giàn, leo cổng sân thượng. Mua cây đã có dáng gần với ý mình đỡ mất vài năm.
Nhìn bộ rễ và gốc. Cây khoẻ có gốc chắc, lay nhẹ không lung lay trong bầu. Rễ trồi ra lỗ đáy nhiều là cây đã chật bầu lâu, vẫn trồng được nhưng cần thay chậu sớm.
Lá xanh, không loang. Lá vàng loang, mép lá có vết thâm, mặt dưới lá có chấm trắng hay mạng tơ mỏng là dấu hiệu sâu bệnh hoặc rệp, nhện. Kiểm tra mặt dưới lá trước khi mua.
Đừng chỉ mua theo chùm hoa đang rộ. Cây ở chợ thường được ép cho rộ hoa đúng dịp bán. Về nhà, đổi chỗ, đổi chế độ nước, hoa rụng gần hết trong vài tuần là bình thường; đợt hoa tiếp theo mới cho biết cây hợp với ban công bạn hay không.
Tên gọi giống chỉ là tham khảo. Giới chơi gọi các dòng theo đặc điểm: lá nhỏ, lá to, lá đốm, bông kép, ngũ sắc khi một cây ghép nhiều màu. Tên gọi thương mại không thống nhất giữa các nơi, nên mô tả bằng hình dáng và màu lá bắc sẽ chắc hơn khi trao đổi.
Chậu và giá thể cho hoa giấy trên cao
Hoa giấy chịu được đất nghèo nhưng không chịu được đất bí, ứ nước. Trên ban công, sân thượng, chậu cũng phải tính đến sức gió và trọng lượng.
- Cỡ chậu: cây bụi cao chừng một mét dùng chậu rộng khoảng ba bốn tấc là đủ; chậu quá to so với cây thì đất lâu khô, cây ra lá mạnh và chậm ra hoa. Cây leo giàn lâu năm cần chậu lớn và sâu hơn.
- Chất liệu: chậu xi măng, chậu sành nặng, vững trước gió và mát rễ; chậu nhựa nhẹ, hợp tầng cao nhưng nên chọn loại dày, sáng màu, có đế chống lật.
- Lỗ thoát nước: đủ lớn, có lưới chắn để đất không trôi. Không để chậu ngâm trong đĩa lót đầy nước.
- Giá thể gợi ý: đất thịt nhẹ hoặc đất trồng sẵn trộn thêm trấu hun, xơ dừa đã xử lý, cát thô hoặc đá nhỏ để thoáng; thêm một phần phân hữu cơ hoai mục. Tỷ lệ cụ thể tuỳ nguồn đất, mục tiêu là tưới đẫm thì nước chảy qua nhanh, vài giờ sau mặt đất đã se.
- Lớp phủ: sỏi nhỏ hoặc vỏ thông giúp hạn chế đất bắn khi mưa và giảm cỏ dại; tránh phủ dày vật liệu giữ ẩm.
Tưới hãm và bón phân: chỗ hay sai nhất
Nguyên tắc chung là tưới khi lớp đất trên mặt chậu đã khô vài đốt ngón tay, tưới đẫm rồi để khô tiếp. Trên sân thượng nắng gắt mùa khô, điều này có thể là mỗi ngày; trong mùa mưa có khi cả tuần không cần tưới. Cây hoa giấy thiếu nước nhẹ chỉ hơi cụp lá rồi tưới lại là căng; cây bị úng thì lá vàng rụng hàng loạt, rễ thâm, hồi phục chậm hơn nhiều.
"Tưới hãm" là cách người chơi kích hoa: sau khi cây đã ra một đợt cành lá khoẻ, giảm nước trong một thời gian để đất khô lâu hơn bình thường, cây hơi héo lá rồi mới tưới lại. Làm vài vòng như vậy, nhiều cây sẽ nhú nụ ở đầu cành. Cách này phải làm có chừng mực: hãm quá tay với chậu nhỏ trên sân thượng nóng có thể làm cây rụng sạch lá và suy. Cây mới trồng, cây vừa thay chậu thì không hãm.
Về phân, hoa giấy không cần nhiều. Bón nhiều đạm (thứ làm lá xanh mượt) là con đường nhanh nhất dẫn tới cây toàn lá. Nên dùng phân hữu cơ hoai mục bón ít một vào đầu mùa sinh trưởng, sau đó nếu muốn bổ sung thì chọn loại phân có tỷ lệ lân và kali cao hơn đạm, liều thấp hơn hướng dẫn trên bao bì. Khi cây đang rộ hoa, không cần bón thêm.
Tỉa hoa giấy để có đợt hoa tiếp theo
Hoa giấy ra hoa ở cành non, nên tỉa đúng là cách chắc nhất để có nhiều hoa. Một vòng tỉa thường theo thứ tự này:
- Chờ đợt hoa tàn, lá bắc đã khô và rụng phần lớn.
- Cắt bỏ cành khô, cành chết, cành mọc vào trong tán, cành đan chéo cọ vào nhau.
- Cắt ngắn các cành dài vượt dáng, chừa lại vài mắt lá trên mỗi cành. Vết cắt ngay trên mắt lá hướng ra ngoài tán.
- Sau khi tỉa, tưới bình thường và bón nhẹ để cây ra cành mới.
- Khi cành mới dài và lá đã già lại, bắt đầu giảm nước để kích nụ.
Đeo găng tay dày khi tỉa vì gai. Cành tỉa không vứt thẳng xuống máng hay phễu thoát nước sân thượng. Với cây leo giàn, mỗi năm nên có một lần tỉa mạnh để giảm sức nặng trên giàn và gió không giật đổ khung.
Những phiền phức riêng khi trồng hoa giấy trên cao
Lá bắc và lá già rụng quanh năm, nhẹ, gió cuốn đi xa. Trên sân thượng, chúng dồn vào phễu thu nước mưa; đầu mùa mưa phễu bị nghẹt là nước đọng, thấm xuống trần nhà. Nên có lưới chắn rác trên phễu và quét dọn đều. Ở chung cư, lá bay sang ban công nhà hàng xóm hoặc rơi xuống tầng dưới là chuyện hay bị phàn nàn; tỉa gọn tán và đặt chậu lùi vào trong giúp giảm phần này.
Gai và cành dài cần được buộc vào khung chắc, không để thò ra ngoài lan can. Cành vươn qua lan can khi gió mạnh có thể gãy rơi xuống dưới. Khung leo bằng sắt nên được sơn chống gỉ, chân khung chôn hoặc bắt vào chậu nặng, không dựa vào lan can kính.
Cây hoa giấy lâu năm có rễ khoẻ, đủ sức làm nứt chậu mỏng hoặc chui qua lỗ thoát nước bám vào sàn. Kê chậu lên chân kê và nhấc lên kiểm tra mỗi năm một lần giúp phát hiện sớm. Khi rễ đã kín chậu, thay chậu hoặc cắt bớt rễ, thay đất vào cuối mùa khô, trước đợt sinh trưởng mạnh.
Cho hoa giấy leo giàn sân thượng: khung, dẫn cành và sức nặng
Hoa giấy không có tua cuốn hay rễ bám. Nó vươn cành dài rồi dựa vào vật xung quanh, gai giúp móc giữ phần nào, nhưng muốn phủ một giàn sân thượng gọn gàng thì người trồng phải buộc dẫn từng cành. Chọn hai ba cành khoẻ nhất làm cành chính, buộc lỏng vào cột khung bằng dây mềm, để chúng vươn thẳng lên đến độ cao của giàn rồi mới cho toả ngang. Các cành phụ mọc từ gốc nên cắt bỏ để dồn sức lên trên.
Khung giàn nên làm bằng sắt hộp sơn chống gỉ hoặc ống thép mạ, chân chôn vào bồn bê tông, chậu nặng hoặc bắt vào dầm, cột theo tư vấn của thợ. Một giàn hoa giấy phủ kín sau vài năm khá nặng, và khi gió mạnh tán lá hứng gió như một cánh buồm. Khung chỉ dựa vào tường bao hay lan can sân thượng là điểm yếu. Ở nơi hay có giông lốc đầu mùa mưa, tỉa thưa tán trước mùa giúp gió lọt qua, giảm lực kéo.
Muốn hoa phủ kín mặt trên giàn chứ không dồn hết ra đầu cành, sau khi cành chính đã bò kín khung, cắt ngắn các nhánh bên định kỳ để chúng ra cành non đều trên toàn bộ khung. Hoa giấy leo giàn trên sân thượng có thêm lợi ích là che nắng cho mặt sàn và một phần mái, nhưng không thay được lớp chống nóng, chống thấm của mái nhà.
Lịch chăm hoa giấy chậu theo mùa ở hai miền
Thời tiết mỗi năm mỗi khác, bảng dưới chỉ là khung tham khảo cho cây trồng chậu ngoài trời. Ở miền Trung, mùa mưa lệch về cuối năm nên cần dịch lịch cho phù hợp.
| Thời điểm | Miền Nam | Miền Bắc |
|---|---|---|
| Cuối mùa khô / cuối xuân | Thay chậu, tỉa mạnh, bón hữu cơ đầu mùa | Tỉa sau đợt rét, thay chậu khi trời ấm, bón nhẹ |
| Mùa mưa / mùa hè | Giảm tưới, kiểm tra thoát nước, tỉa thưa trước giông | Cây sinh trưởng mạnh, tưới theo độ khô, tỉa giữ dáng |
| Cuối mùa mưa / mùa thu | Ngưng đạm, bắt đầu hãm nước nhẹ để kích hoa | Đợt hoa đẹp, ngưng đạm, hãm nước vừa phải |
| Mùa khô / mùa đông | Mùa hoa rộ, tưới đều để giữ hoa | Cây chững vì lạnh, tưới rất ít, không bón, che gió bấc |
Điểm chung của cả hai miền là không bón đạm khi muốn cây ra hoa và không để chậu ngâm nước. Ở miền Bắc, cây trong chậu nhỏ đặt chỗ hứng gió lạnh có thể rụng gần hết lá trong mùa đông; giữ cho đất hơi khô, cây sẽ ra lá lại khi ấm lên.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao hoa giấy trồng chậu chỉ ra lá không ra hoa?
Ba nguyên nhân hay gặp nhất là thiếu nắng trực tiếp, tưới quá nhiều khiến đất luôn ẩm, và bón nhiều phân đạm. Chuyển cây ra chỗ nắng nhiều hơn, để đất khô giữa hai lần tưới, ngưng phân đạm, tỉa cành dài rồi hãm nước nhẹ khi cành mới đã già thì đa số cây sẽ ra hoa lại.
Hoa giấy rụng hết hoa sau khi mua về có phải sắp chết không?
Không. Lá bắc vốn chỉ giữ được vài tuần, và cây đổi chỗ ở, đổi lượng nắng, đổi chế độ nước thường rụng hoa, có khi rụng cả lá. Miễn cành vẫn xanh, cạo nhẹ vỏ thấy lớp dưới xanh tươi, cây sẽ ra lá mới sau ít tuần. Giữ đất hơi khô, không bón phân trong thời gian này.
Hoa giấy có trồng được ở ban công ít nắng không?
Cây sống được nhưng ra hoa rất ít, cành vươn dài, lá to và mỏng. Nếu ban công chỉ có hai ba giờ nắng trực tiếp, nên chọn loài khác hợp bóng bán phần hơn và để hoa giấy cho sân thượng hoặc ban công hướng Tây, Nam.
Mấy năm thì nên thay chậu, thay đất cho hoa giấy?
Thường hai đến ba năm một lần, hoặc khi thấy rễ trồi lên mặt chậu, chui ra lỗ đáy, nước tưới chảy tuột không ngấm. Thay vào cuối mùa khô, cắt bớt rễ già quanh bầu, thay phần lớn đất cũ bằng giá thể mới. Sau khi thay chậu, để cây nơi nắng nhẹ ít ngày và không hãm nước.
Lá hoa giấy có chấm trắng, quăn queo là bệnh gì?
Có thể là rệp sáp, rệp muội hoặc bọ trĩ bám mặt dưới lá và đọt non, cũng có khi là nhện đỏ vào mùa khô. Cách ly cây, rửa mạnh mặt dưới lá bằng nước, cắt bỏ đọt hỏng nặng. Phần nhận diện và xử lý chi tiết thuộc chuyên mục sâu bệnh cây cảnh trong chậu.
Có nên trồng hoa giấy leo lên lan can chung cư không?
Không nên để cây bám trực tiếp lên lan can. Gai và cành dài khó kiểm soát, gió có thể làm gãy cành rơi xuống dưới, lá rụng sang nhà hàng xóm. Nếu muốn mảng hoa leo, dựng khung riêng gắn vào chậu nặng, tỉa giữ tán trong phạm vi ban công và đọc nội quy toà nhà trước.