Ghép là nối một phần của cây mang giống bạn muốn giữ (cành ghép hoặc mắt ghép) lên một cây khác có bộ rễ khoẻ (gốc ghép), sao cho lớp tượng tầng của hai bên áp sát vào nhau và liền lại thành một cây. Với cây cảnh tại nhà, hai kiểu ghép dễ tập nhất là ghép mắt cho hoa hồng và ghép nêm cho sứ; cùng nguyên lý ấy dùng được cho mai, hoa giấy và nhiều cây khác cùng loài hoặc họ hàng gần.
Người chơi cây ghép để giữ đúng màu hoa của một giống không giâm được hoặc gieo hạt không giống mẹ, để có cây khoẻ hơn nhờ gốc tốt, hay để một gốc sứ mang nhiều màu hoa. Ghép nghe có vẻ là việc của nhà vườn, nhưng với vài dụng cụ đơn giản, một người chịu tập vẫn làm được ở ban công nhà mình.
Nguyên lý: tượng tầng phải gặp tượng tầng
Ngay dưới vỏ cây là lớp tượng tầng, một lớp tế bào mỏng màu xanh nhạt, còn khả năng phân chia. Khi hai mặt cắt được áp vào nhau, tượng tầng ở mỗi bên sinh ra mô sẹo; mô sẹo của hai bên đan vào nhau, rồi phân hoá thành mạch dẫn mới nối liền gốc và cành. Từ lúc đó nước từ rễ gốc ghép đi lên được cành ghép, và đường do lá cành ghép làm ra đi xuống nuôi rễ.
Vì vậy điều quan trọng nhất của mọi kiểu ghép là tượng tầng hai bên phải chạm nhau trên một diện tích đủ lớn, và phải được giữ chặt, không xê dịch trong vài tuần đầu. Mặt cắt phải phẳng, sạch, làm nhanh để không khô hay dính bụi. Phần lớn các ca ghép hỏng là do lệch tượng tầng, mặt cắt gồ ghề, buộc lỏng hoặc vết ghép bị nước mưa ngấm vào.
Điều kiện thứ hai là hai cây phải tương hợp. Ghép thành công hầu như chỉ trong cùng loài hoặc giữa các loài rất gần nhau. Một cành hoa hồng không thể ghép lên gốc hoa giấy, dù cả hai đều là cây hoa ban công. Ghép giữa các giống của cùng một loài, như các giống hồng lên gốc hồng dại, các giống sứ lên gốc sứ gieo hạt, là chắc chắn nhất.
Chuẩn bị gốc ghép trước vài tháng
Gốc ghép tốt là nửa thành công. Gốc phải khoẻ, đã bén rễ trong chậu ít nhất vài tháng, đang sinh trưởng, không sâu bệnh. Gốc vừa mới trồng hay vừa bứng còn đang hồi phục rễ, ghép lên lúc đó gần như chắc chắn hỏng vì rễ không đủ sức đẩy nước lên cành ghép.
Với sứ, gieo hạt trước vài tháng và nuôi cây con tới khi thân đủ to; với hoa hồng, trồng gốc hồng dại từ cành giâm, đợi cây lên vài cành khoẻ; với hoa giấy, gốc hoa giấy ta giâm cành là lựa chọn quen thuộc. Một tuần trước khi ghép, tưới đều để cây sung nước, vỏ dễ bóc; bón nhẹ nếu cây đang đói phân.
Cành ghép hay mắt ghép cũng cần chuẩn bị. Lấy từ cây mẹ khoẻ, cành bánh tẻ đang có mắt căng, không lấy cành non mềm hay cành đang ra hoa rộ. Cắt cành ghép vào buổi sáng, bọc khăn ẩm, ghép càng sớm càng tốt trong ngày. Nếu phải mang cành đi xa, bọc khăn ẩm rồi cho vào túi kín, để chỗ mát, tránh để cành khô héo trước khi ghép.
Các kiểu ghép thường dùng cho cây cảnh
Mỗi kiểu ghép hợp với một dạng cây và một độ to của gốc. Người mới nên bắt đầu bằng ghép nêm vì dễ nhìn, dễ căn:
| Kiểu ghép | Cách làm tóm tắt | Hợp với | Độ khó |
|---|---|---|---|
| Ghép nêm | Cắt ngang gốc ghép, chẻ dọc ở giữa; vót cành ghép thành hình nêm hai mặt, cắm vào khe, buộc chặt | Sứ, mai, hoa giấy, nhiều cây thân gỗ khi gốc và cành tương đương hoặc gốc to hơn | Dễ |
| Ghép mắt chữ T | Rạch vỏ gốc hình chữ T, tách mép vỏ, luồn một mắt có mảnh vỏ của giống muốn ghép vào, buộc chừa mắt | Hoa hồng và cây đang nhựa, vỏ dễ bóc | Trung bình |
| Ghép mắt nhỏ có gỗ | Cắt một mảnh mắt có chút gỗ từ cành giống, khoét một chỗ tương ứng trên gốc, áp vào, buộc | Hoa hồng, cây ăn quả trồng cảnh; làm được cả khi vỏ khó bóc | Trung bình |
| Ghép áp | Hai cây vẫn trên rễ riêng, gọt mỗi bên một vết áp vào nhau, liền rồi mới cắt | Cây khó ghép, cây quý không muốn mạo hiểm | Dễ nhưng cần hai cây đặt sát nhau |
| Ghép bằng | Cắt ngang cả gốc và chồi ghép, đặt chồng cho vòng mạch trùng nhau, giữ chặt bằng dây thun | Xương rồng, cây mọng nước | Dễ |
Ghép bằng cho xương rồng có cách làm riêng, chi tiết hơn ở chuyên mục sen đá, xương rồng của trang. Bài này tập trung vào ghép nêm và ghép mắt.
Ghép nêm sứ: bài tập đầu tiên
Sứ là cây lý tưởng để tập ghép: gốc gieo hạt rẻ và dễ có, thân mọng nên mặt cắt dễ nhìn, liền nhanh trong mùa nóng. Chuẩn bị dao ghép hoặc dao lam sắc lau cồn, băng ghép nilon mỏng, túi nilon nhỏ:
- Chọn gốc ghép là cây sứ gieo hạt khoẻ, thân to cỡ ngón tay trở lên, đang trong mùa sinh trưởng.
- Chọn cành ghép của giống muốn nhân: đoạn ngọn khoẻ dài vài phân, to tương đương hoặc nhỏ hơn gốc một chút, bỏ bớt lá.
- Cắt ngang gốc ghép ở độ cao mong muốn, rồi chẻ dọc chính giữa mặt cắt một đường sâu khoảng một đến hai phân.
- Vót cành ghép thành hình nêm hai mặt đều nhau, dài tương ứng với độ sâu đường chẻ. Mỗi mặt vót một nhát cho phẳng.
- Cắm nêm vào khe chẻ. Nếu cành nhỏ hơn gốc, đẩy cành lệch về một bên để tượng tầng một phía trùng khớp với gốc thay vì để giữa.
- Quấn băng ghép chặt từ dưới lên, phủ kín vết chẻ và mặt cắt để nước không lọt vào.
- Trùm túi nilon nhỏ lên cành ghép để giữ ẩm, đặt chậu chỗ sáng có bóng râm.
- Theo dõi: sau khoảng hai đến ba tuần, cành ghép vẫn xanh căng và bật mầm lá là đã liền; cành thâm, teo là hỏng.
Nhựa sứ có độc, dính da có thể kích ứng; đeo găng, không đưa tay lên mắt miệng khi đang làm, và đặt chậu sứ ngoài tầm với trẻ nhỏ, vật nuôi.
Ghép mắt chữ T cho hoa hồng
Ghép mắt dùng ít vật liệu giống nhất: mỗi mắt trên cành hồng quý là một cây tiềm năng. Gốc ghép thường là hồng dại khoẻ trồng chậu, thân to cỡ bút chì trở lên:
- Chọn thời điểm cây đang nhựa: gốc ghép đang ra lá non, vỏ bóc dễ. Tưới đẫm gốc ghép một hai ngày trước.
- Lấy cành mắt từ cành bánh tẻ vừa tàn hoa của giống muốn ghép, cắt bỏ lá chỉ chừa một đoạn cuống ngắn để cầm, bỏ gai. Giữ cành trong khăn ẩm.
- Rạch hình chữ T trên thân gốc ghép ở đoạn thân nhẵn gần gốc: một đường ngang ngắn, một đường dọc dài khoảng hai phân, chỉ cắt qua vỏ.
- Cắt mắt ghép: lướt dao từ dưới mắt lên trên, lấy một mảnh vỏ hình khiên có mắt ở giữa, mỏng, có thể dính rất ít gỗ.
- Luồn mắt vào chữ T: dùng sống dao tách nhẹ hai mép vỏ, đẩy mảnh khiên từ trên xuống cho tới khi vừa khít, cắt phần thừa ngang vạch chữ T.
- Buộc chặt bằng băng ghép từ dưới lên, chừa mắt và cuống lá ra ngoài.
- Kiểm tra sau hai đến ba tuần: chạm nhẹ cuống lá chừa lại, thấy rụng dễ và mắt vẫn xanh là mắt đã sống; cuống khô dính chặt, mắt thâm đen là hỏng.
- Cắt ngọn gốc ghép phía trên mắt khi mắt đã sống, có thể cắt dần làm hai lần, để cây dồn sức cho mắt bật thành cành mới.
Khi mắt ghép đã thành cành vững, tháo hoặc nới băng để băng không thắt vào thân lúc thân to lên.
Chăm cây sau ghép và những lỗi hay gặp
Bẻ chồi gốc ghép thường xuyên. Gốc ghép khoẻ hay đâm chồi dưới vết ghép. Những chồi này mọc nhanh và lấy hết sức của cành ghép; để lâu, cây trở về là gốc dại. Với hồng ghép gốc dại, chồi gốc thường có lá khác màu, nhiều lá chét hơn; thấy là bẻ sát.
Không để nước ngấm vào vết ghép. Băng kín, trùm túi, tưới vào gốc thay vì tưới lên ngọn. Nước đọng trong khe chẻ là nguyên nhân thối vết ghép số một trong mùa mưa.
Che nắng gắt, tránh gió lay. Đặt chậu chỗ sáng có bóng râm và kín gió. Cành ghép bị lay trong tuần đầu là tượng tầng lệch, công cốc.
Chưa bón phân đạm mạnh. Bón khi cành ghép đã ra vài lá mới. Bón sớm làm gốc ghép đâm chồi mạnh hơn cành ghép.
Tháo băng đúng lúc. Băng để quá lâu thắt vào thân thành vết lõm, gió bẻ gãy đúng chỗ đó. Kiểm tra mỗi vài tuần sau khi cành ghép đã phát triển.
Ghi lại giống và ngày ghép. Buộc một mẩu nhãn nhỏ hoặc ghi sổ. Vài tháng sau, khi có nhiều gốc ghép, bạn sẽ không nhớ gốc nào là màu gì.
Khi nào ghép đáng công, khi nào giâm là đủ
Ghép tốn công và tỷ lệ thành công của người mới thường thấp trong vài lần đầu. Với loài giâm dễ như hoa giấy ta, trầu bà, si, sung, giâm hay chiết là đủ, không cần ghép. Ghép đáng công khi giống bạn muốn giữ khó ra rễ, hoặc ra rễ được nhưng rễ yếu, chịu ẩm kém; khi bạn muốn có cây thấp, gốc to nhanh hơn; khi bạn muốn đặt nhiều giống lên một gốc để có một chậu nhiều màu hoa.
Ghép cũng là cách giữ giống cho các cây gieo hạt không giống mẹ, điển hình là sứ: một gốc gieo hạt có thể ra màu hoa bất kỳ, nên muốn có đúng màu đã chọn thì phải ghép. Mai vàng nhiều giống quý cũng thường được nhân bằng ghép lên gốc mai khoẻ vì lý do tương tự.
Với người mới, cách tập hiệu quả là chuẩn bị năm đến mười gốc sứ gieo hạt rẻ và một cành giống, tập ghép nêm cho tới khi đạt vài cây sống, rồi mới chuyển sang ghép mắt hoa hồng. Ghép hỏng vài lần là bình thường; mỗi lần hỏng, xem lại mặt cắt, độ khớp và cách buộc là sẽ thấy nguyên nhân. Bóc băng một vết ghép hỏng ra xem kỹ cũng là bài học tốt: mặt cắt thâm đen, có khe hở hay lệch về một bên đều nói lên lỗi ở bước nào.
Câu hỏi thường gặp
Ghép cây cảnh cần những dụng cụ gì?
Tối thiểu gồm một con dao ghép hoặc dao lam thật sắc, cồn để lau dao, băng ghép nilon mỏng hoặc dây nilon mềm, túi nilon nhỏ để trùm giữ ẩm và kéo cắt cành. Dao cùn làm dập mô và mặt cắt không phẳng, là nguyên nhân phổ biến khiến vết ghép không liền.
Một gốc sứ có ghép được nhiều màu hoa không?
Được. Người chơi sứ hay ghép nhiều cành của các giống khác nhau lên các nhánh của cùng một gốc, mỗi nhánh một vết ghép nêm. Cần gốc đủ to, có nhiều nhánh, và nhớ bẻ chồi gốc thường xuyên để các cành ghép không bị chồi dại lấn át.
Bao lâu thì biết vết ghép đã sống?
Với ghép nêm sứ trong mùa nóng, thường sau hai đến ba tuần thấy cành ghép xanh căng và bật mầm. Với ghép mắt hoa hồng, sau khoảng hai đến ba tuần, cuống lá chừa lại rụng dễ và mắt vẫn xanh là dấu hiệu sống. Mùa lạnh thời gian dài hơn.
Ghép cây có làm cây khoẻ hơn không?
Có thể, nếu gốc ghép được chọn vì có bộ rễ khoẻ, chịu bệnh và chịu điều kiện trồng tốt hơn giống ghép. Đó là lý do nhiều giống hồng được ghép lên gốc hồng dại. Nhưng ghép không phải lúc nào cũng tốt hơn; với giống vốn khoẻ trên rễ của chính mình, giâm cành là đủ.
Có ghép cây cảnh vào mùa mưa được không?
Được nếu làm dưới mái che và bọc vết ghép thật kín. Không khí ẩm giúp cành ghép không khô, nhưng nước mưa ngấm vào vết ghép làm thối rất nhanh. Tưới vào gốc, không tưới lên vết ghép, và kiểm tra băng sau những trận mưa lớn.