Giâm lá là dùng một chiếc lá, có khi chỉ một mảnh lá, để nhân ra cây mới; giâm đoạn thân là dùng một khúc thân không lá có mắt ngủ. Chỉ một số nhóm cây làm được việc này: thu hải đường lá (begonia rex), các loài peperomia, violet châu Phi, lưỡi hổ, kim tiền, cây lá bỏng, và với đoạn thân là phát tài, thiết mộc lan, phất dụ, vạn niên thanh thân cao. Phần lớn cây cảnh khác, kể cả trầu bà và monstera, cần có mắt trên thân mới mọc thành cây.
Ưu điểm của giâm lá là từ một cây mẹ nhỏ có thể nhân ra rất nhiều cây mà gần như không làm cây mẹ xấu đi. Nhược điểm là chậm: từ lá tới một cây con đáng kể thường mất vài tháng. Bài này đi theo từng loài, vì mỗi nhóm cây có cách cắt khác nhau và sai một bước là lá thối hoặc ra rễ mà không bao giờ ra cây.
Vì sao có lá ra cây, có lá chỉ ra rễ
Một cây mới cần hai thứ: rễ để hút nước và một điểm sinh trưởng để mọc thân lá. Rễ bất định có thể hình thành ở rất nhiều loại mô, nên lá của nhiều loài cây cắm xuống đất vẫn ra rễ. Điểm sinh trưởng mới thì khác: ở đa số cây, chồi chỉ mọc ra từ mắt trên thân, nơi có sẵn mầm ngủ. Chiếc lá cắt rời không mang theo mắt thì ra rễ, sống xanh nhiều tháng, nhưng không bao giờ mọc thêm lá.
Người chơi cây gọi hiện tượng này là lá mù. Ví dụ quen thuộc nhất là lá trầu bà, lá monstera, lá cao su cảnh cắt sát cuống: cắm vào nước vẫn ra rễ trắng rất đẹp, nhiều người bán lá đơn như vậy với lời hứa sẽ thành cây, nhưng nếu không có mắt kèm theo thì chỉ là một chiếc lá có rễ.
Nhóm cây giâm lá được là những loài mà mô lá, hoặc chân cuống lá, có khả năng tạo chồi mới. Ở thu hải đường lá, chồi mọc ra từ chỗ gân lá bị cắt. Ở violet châu Phi và peperomia, cây con mọc ra từ chân cuống lá cắm trong đất. Ở lưỡi hổ, cây con mọc từ phần gốc của khúc lá. Ở cây lá bỏng, các cây con đã hình thành sẵn trên mép lá và rơi xuống đất là tự mọc. Hiểu cây con mọc ra từ đâu giúp bạn biết phải cắt chỗ nào và cắm chỗ nào xuống đất.
Cách giâm lá theo từng loài
Thời gian trong bảng là ước lượng chung trong điều kiện ấm và đủ sáng; mùa lạnh miền Bắc chậm hơn đáng kể:
| Cây | Phần lá dùng | Cách làm | Bao lâu thấy cây con |
|---|---|---|---|
| Thu hải đường lá | Cả phiến lá hoặc mảnh lá có gân chính | Cắt ngang vài gân to ở mặt dưới, úp phẳng lá lên giá thể ẩm, ghim cho lá áp sát đất; hoặc cắt lá thành miếng tam giác, mỗi miếng có một đoạn gân, cắm mép gân xuống | Vài tuần đến hơn một tháng |
| Peperomia | Lá kèm một đoạn cuống, hoặc nửa lá cắt ngang | Cắm cuống hoặc mép cắt xuống giá thể thoáng, sâu khoảng một phân | Một đến vài tháng |
| Violet châu Phi | Lá khoẻ ở tầng giữa, cuống dài vài phân | Cắt vát cuống, cắm nghiêng, giữ ẩm trong hộp kín | Khoảng một đến hai tháng hoặc hơn |
| Lưỡi hổ | Khúc lá dài khoảng một gang tay | Để khô se vết cắt, cắm đúng chiều gốc xuống | Vài tháng |
| Kim tiền | Lá chét hoặc cả cuống lá | Cắm phần gốc lá chét xuống giá thể thoáng, tưới rất thưa | Ra củ trước, lá mới có khi nửa năm trở lên |
| Cây lá bỏng | Lá có cây con mọc sẵn ở mép | Đặt lá lên mặt đất ẩm hoặc gỡ cây con ra trồng | Rất nhanh |
Với giâm lá, độ ẩm không khí cao và giá thể thoáng là hai điều kiện quan trọng nhất. Hộp nhựa trong có nắp, đặt chỗ sáng gián tiếp, là dụng cụ đơn giản và hiệu quả nhất cho nhóm cây này.
Lưỡi hổ: giâm khúc lá và chuyện mất viền vàng
Cắt khúc và nhớ chiều. Cắt một lá khoẻ thành từng khúc dài khoảng một gang tay. Khúc lá chỉ ra rễ ở phía gốc, nên khi cắt đặt các khúc theo thứ tự, hoặc cắt vát nhẹ phía dưới để nhận ra. Cắm ngược chiều là khúc lá nằm im rồi thối.
Để vết cắt khô se trước khi cắm. Lá lưỡi hổ mọng nước; cắm ngay khi vết cắt còn ướt dễ thối. Để khúc lá ở chỗ râm thoáng một đến vài ngày cho mặt cắt khô lại thành lớp màng rồi mới cắm vào giá thể thoáng, chỉ hơi ẩm.
Mất viền vàng ở cây con. Các giống lưỡi hổ có viền vàng mép lá, khi nhân bằng khúc lá, cây con thường mọc ra toàn xanh, mất viền vàng. Nguyên do là phần viền vàng và phần xanh ở giữa lá đến từ các lớp mô khác nhau, và cây con mọc từ khúc lá chỉ mang theo lớp mô xanh bên trong. Muốn giữ đúng viền vàng, nhân bằng cách tách thân rễ.
Kiên nhẫn. Khúc lá có thể ra rễ sau vài tuần nhưng cây con thường mất nhiều tháng mới nhú lên khỏi mặt đất. Trong thời gian đó khúc lá vẫn xanh cứng là tín hiệu tốt; chỉ khúc lá mềm nhũn, vàng trong mới là hỏng.
Giâm đoạn thân: phát tài, thiết mộc lan, phất dụ
Giâm đoạn thân hợp với cây thân cột có mắt ngủ dọc thân, nhất là khi bạn vừa cắt ngọn một cây đã quá cao và còn lại khúc thân giữa. Mỗi khúc thân dài vài đốt có thể thành một cây mới:
- Cắt thân thành khúc dài khoảng mười đến hai mươi phân, mỗi khúc có ít nhất vài đốt, tức vết vòng ngang trên thân nơi lá cũ từng mọc.
- Đánh dấu đầu trên đầu dưới ngay khi cắt, ví dụ cắt vát đầu dưới và cắt phẳng đầu trên. Khúc thân không lá rất khó nhìn ra chiều.
- Chọn cách đặt: cắm đứng một phần ba khúc thân xuống giá thể; hoặc đặt nằm ngang trên mặt giá thể, vùi một nửa, để các mắt ngủ phía trên nảy chồi.
- Giữ giá thể ẩm vừa và trùm túi trong hoặc đặt trong hộp kín, chỗ ấm và sáng gián tiếp.
- Chờ chồi: sau vài tuần, mắt ngủ nhú chồi xanh nhỏ; rễ thường ra cùng lúc hoặc sau đó.
- Với khúc đặt nằm, khi mỗi chồi đã có vài lá và rễ riêng, có thể cắt rời từng đoạn để trồng thành nhiều cây.
Phần gốc cây mẹ sau khi bị cắt ngọn cũng thường nảy chồi mới ngay dưới vết cắt. Một cây phát tài vóng cao, sau một lần cắt, có thể thành ba bốn chậu: ngọn đem giâm, các khúc giữa đem giâm, gốc cũ ra chồi mới.
Thu hải đường lá và violet châu Phi: hai loài nhiều người thử nhất
Thu hải đường lá có phiến lá to, vân bạc, đỏ, tím rất đẹp, và là ví dụ kinh điển của giâm lá. Chọn một lá trưởng thành, khoẻ, không quá già. Lật mặt dưới, dùng dao sắc cắt ngang qua những gân lớn ở vài chỗ, mỗi vết dài khoảng một phân. Úp lá lên mặt giá thể ẩm sao cho mặt dưới áp sát, dùng kẹp hoặc vài viên sỏi nhỏ đè lên để lá không vênh. Đậy hộp kín, đặt nơi sáng dịu. Từ những vết cắt, sau vài tuần sẽ nhú rễ rồi tới những cây con bé xíu.
Cách thứ hai cho thu hải đường là cắt lá thành miếng hình tam giác, đỉnh tam giác là một đoạn gân chính, cắm đỉnh đó xuống giá thể. Cách này tiết kiệm lá hơn nhưng mỗi miếng nhỏ dễ khô hoặc thối hơn. Với cả hai cách, nước đọng trên mặt lá trong hộp kín là nguồn thối chính; lau bớt hơi nước trên nắp hộp mỗi ngày.
Violet châu Phi giâm từ một lá có cuống. Chọn lá ở tầng giữa, không lấy lá non ở tâm cũng không lấy lá già sát đất. Cắt cuống còn dài vài phân, cắt vát. Cắm nghiêng cuống vào giá thể thoáng sao cho phiến lá không chạm đất. Cây con sẽ mọc lên từ chân cuống, thường thành một cụm vài cây; khi các cây con đủ lớn, tách riêng từng cây ra chậu nhỏ. Tưới violet nên tránh làm ướt lá, vì nước lạnh đọng trên lá có thể để lại đốm.
Những lá giâm không nên kỳ vọng
Lá đơn trầu bà, monstera, philodendron. Ra rễ đẹp trong nước nhưng không có mắt thì không thành cây. Khi mua hoặc đổi cành, kiểm tra có đốt thân và mầm mắt kèm theo.
Lá cao su cảnh, bàng Singapore. Lá cắt kèm cuống có thể ra rễ, nhưng cần có mầm nách lá ở chân cuống mới mọc chồi. Với hai loài này, chiết cành hoặc giâm đoạn thân có mắt chắc chắn hơn nhiều.
Lá cây hoa thân gỗ. Lá hoa hồng, hoa giấy, dâm bụt giâm riêng gần như không thành cây. Nhóm này nhân bằng cành.
Lá cây giống có đốm, khảm màu. Nhiều giống lá đốm, viền màu khi giâm lá cho cây con không giữ đúng màu lá của mẹ, như trường hợp lưỡi hổ viền vàng. Muốn giữ đúng đặc điểm, nhân bằng cành hoặc tách.
Lá đã già, vàng hoặc bị sâu bệnh. Lá yếu thiếu dự trữ để nuôi quá trình tạo cây con kéo dài nhiều tuần, thường thối trước khi kịp ra gì.
Chăm cây con từ lá cho tới khi lên chậu riêng
Cây con mọc từ lá rất nhỏ và lớn chậm trong vài tháng đầu, vì nguồn nuôi chủ yếu đến từ chiếc lá mẹ. Đừng cắt bỏ lá mẹ khi nó còn xanh; lá mẹ tự héo dần khi cây con đã đủ rễ và lá để sống độc lập. Lúc đó mới gỡ bỏ phần lá mẹ đã khô.
Khi cây con có vài lá và rễ đã giữ được một nắm giá thể, tách riêng ra chậu nhỏ. Chậu cho cây con giâm lá nên nhỏ hơn bạn nghĩ, vì bộ rễ còn ít; chậu to giữ nước lâu, dễ úng. Mở nắp hộp dần trong một tuần trước khi chuyển ra ngoài, để cây con làm quen với độ ẩm phòng.
Bón phân rất loãng khi cây con đã ra lá mới đều đặn. Với lưỡi hổ và kim tiền, cây con lớn chậm trong năm đầu là bình thường; ép bằng phân hay tưới nhiều chỉ làm thối củ. Giâm lá là cách nhân cho người kiên nhẫn: giá trị của nó nằm ở số lượng, ở việc giữ được giống cây hiếm trong nhà, và ở niềm vui nhìn một chiếc lá tự thành cây.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao lá trầu bà giâm trong nước ra rễ mà mãi không ra lá mới?
Vì chiếc lá đó không có mắt, tức đốt thân nơi có mầm ngủ. Lá vẫn ra rễ và sống xanh lâu, nhưng không có điểm sinh trưởng để mọc chồi. Muốn nhân trầu bà, cắt đoạn thân có ít nhất một mắt, tốt nhất kèm rễ khí, rồi giâm trong nước hoặc giá thể.
Giâm lá sen đá có giống giâm lá các cây này không?
Nguyên lý tương tự: sen đá cũng mọc cây con từ chân lá. Nhưng sen đá cần giá thể khô và thoáng hơn, đặt lá nằm trên mặt đất và để vết tách khô se, gần như không phải giữ ẩm cao. Nhóm sen đá có cách làm riêng, chi tiết hơn ở chuyên mục sen đá, xương rồng của trang.
Một lá thu hải đường cho được bao nhiêu cây con?
Tuỳ kích thước lá và số vết cắt gân. Một lá to cắt nhiều gân có thể cho nhiều cây con mọc thành cụm ở các vết cắt. Không phải vết cắt nào cũng thành cây; một phần vết sẽ thối hoặc chỉ ra rễ. Cắt vừa phải, đừng băm nát lá vì lá cần đủ diện tích để nuôi cây con.
Có cần thuốc kích rễ khi giâm lá không?
Thường không cần với các loài giâm lá dễ như thu hải đường, peperomia, cây lá bỏng. Với kim tiền và lưỡi hổ, có người chấm một ít bột kích rễ hoặc bột chống nấm lên vết cắt, nhưng điều quan trọng hơn là để vết cắt khô se và giá thể không ẩm quá.
Giâm khúc thân phát tài có cần lá không?
Không cần. Khúc thân phát tài, thiết mộc lan có mắt ngủ dọc thân và dự trữ trong thân đủ để nảy chồi và ra rễ. Điều quan trọng là đúng chiều trên dưới khi cắm, giá thể ẩm vừa và chỗ ấm. Đặt nằm ngang cũng được nếu không nhớ chiều.
Cây lá bỏng mọc lan khắp chậu khác có sao không?
Cây lá bỏng tự rơi cây con từ mép lá nên rất dễ mọc lan sang các chậu bên cạnh, nhất là trên ban công. Nhặt cây con mọc lạc chỗ khi còn nhỏ. Cây này cũng có thể gây độc nếu chó mèo nhai phải, nên đặt ngoài tầm với của vật nuôi.