Rệp vảy là côn trùng chích hút sống cố định dưới một tấm vảy cứng hoặc mềm, nhìn như những nốt sần nâu, xám, trắng dọc thân, cuống và gân lá. Xử lý hiệu quả gồm ba việc: cạy hoặc chà bỏ vảy bằng bàn chải mềm, tăm bông nhúng cồn; xịt dầu làm vườn để làm ngạt những con còn sót và con non; lặp lại theo đợt vì con non vừa nở mới là giai đoạn dễ diệt nhất.
Rệp vảy khó chịu ở chỗ chúng không giống côn trùng chút nào. Người mới thường nghĩ đó là vết sẹo, vết bệnh hay chồi ngủ, cho tới khi cây vàng lá, dính nhớp và đen muội. Bài này giúp bạn nhận ra rệp vảy, phân biệt hai nhóm lớn, nắm thời điểm diệt và tránh những lỗi làm cây hại thêm. Nếu bạn đang chơi cây thế, cây ăn trái chậu hay phong lan, phần cuối có ghi chú riêng cho từng nhóm.
Rệp vảy sống thế nào
Rệp vảy là tên gọi chung cho nhiều họ côn trùng thuộc liên họ Coccoidea, cùng nhóm lớn với rệp sáp. Con cái trưởng thành gần như không di chuyển: chúng cắm vòi vào thân, lá và ngồi yên một chỗ suốt đời dưới tấm vảy. Trứng được đẻ hoặc giữ ngay dưới vảy mẹ. Khi nở, con non có chân, bò ra tìm chỗ mới trong vài ngày đầu, người nước ngoài gọi giai đoạn này là crawler, rồi bám lại, mất khả năng bò và bắt đầu tạo vảy.
Hai nhóm hay gặp trên cây cảnh là rệp vảy mềm và rệp vảy cứng. Rệp vảy mềm có vảy là chính lớp vỏ cơ thể, thường hình bầu dục hoặc vòm tròn, màu nâu, nâu vàng; chúng tiết nhiều mật ngọt nên lá bên dưới dính nhớp, có bồ hóng và có kiến. Rệp vảy cứng tạo một tấm khiên tách khỏi cơ thể, thường dẹt, nhỏ, hình tròn hoặc hình vỏ hàu, màu xám, trắng, nâu; nhóm này không tiết mật ngọt, nên dấu hiệu là cây vàng, còi mà không dính.
Vì tấm vảy che chắn, thuốc xịt tiếp xúc khó thấm vào con trưởng thành. Ngược lại, con non đang bò chưa có vảy, rất nhạy với dầu, xà phòng. Nắm được điều này là nắm được cách diệt rệp vảy: diệt con đang thấy bằng tay, diệt lứa con non bằng xịt định kỳ.
Nhận biết rệp vảy, phân biệt với thứ khác
Rệp vảy hay bị nhầm, nên đối chiếu nhanh với bảng dưới đây trước khi xử lý.
| Thứ trên cây | Đặc điểm | Thử thế nào |
|---|---|---|
| Rệp vảy mềm | Nốt vòm nâu bóng, to cỡ hạt mè tới hạt đậu xanh, thường kèm lá dính nhớp | Dùng móng tay cạy bong ra, mặt dưới có thể ướt hoặc có trứng |
| Rệp vảy cứng | Vảy dẹt nhỏ màu xám, trắng, nâu, xếp dày dọc gân lá, thân | Cạy được, bên dưới là con nhỏ vàng nhạt |
| Đốm bệnh trên lá | Vết loang có quầng, nằm trong mô lá, không nhô lên rõ | Cạy không bong, nhìn mặt sau lá cũng thấy vết |
| Bì khổng, đốm sần tự nhiên trên vỏ cành | Đều trên vỏ, cùng màu với vỏ, có ở mọi cành khoẻ | Không bong khi cạy |
| Trứng ốc hoặc côn trùng khác | Cụm hạt tròn nhỏ đều nhau | Bóp nhẹ thì vỡ, không có vảy |
Nơi hay gặp rệp vảy nhất là dọc gân chính mặt dưới lá, cuống lá, kẽ chạc cành và phần thân xanh non. Những cây bị nhiều: nguyệt quế, mai chiếu thuỷ, sung, si, cau, kim tiền, bàng Singapore, phong lan, hoa sứ, cây ăn trái trồng chậu như chanh, quất, bưởi.
Một cách kiểm nhanh khi đi chăm cây: lấy ngón tay vuốt nhẹ dọc cuống lá và gân chính mặt dưới. Vỏ cây khoẻ trơn đều, còn chỗ có rệp vảy sẽ thấy gợn từng nốt, móng tay gẩy là bong. Cũng để ý mặt kệ, mặt sàn ngay dưới tán: những giọt dính nhỏ lấm tấm, bụi bám vào thành chấm đen là dấu của rệp vảy mềm đang tiết mật ngọt ở phía trên, kể cả khi bạn chưa nhìn thấy con nào. Cây trong nhà có lớp bụi mỏng trên lá thì các nốt vảy càng khó thấy, vì vậy lau lá trước rồi mới soi là cách làm của người chơi lâu năm.
Xử lý rệp vảy từng bước
Rệp vảy hiếm khi làm cây chết nhanh, nên bạn có thời gian làm cẩn thận. Đừng vội phun thuốc ồ ạt; làm theo thứ tự dưới đây cho từng chậu.
- Cách ly và cắt bỏ phần nhiễm dày. Lá, cành nhỏ phủ kín vảy cắt bỏ cho vào túi kín. Cây đang khoẻ sẽ bật mầm mới.
- Cạy, chà vảy. Trên thân và cành cứng, dùng bàn chải đánh răng lông mềm hoặc miếng bọt biển chà nhẹ. Trên lá, dùng móng tay, que tre vót dẹt hoặc tăm bông nhúng cồn đẩy vảy ra. Đặt giấy hứng bên dưới để vảy và trứng không rơi xuống đất chậu.
- Lau lại bằng cồn hoặc nước xà phòng loãng. Lau dọc gân lá, cuống lá để lấy những con nhỏ khó thấy. Với lá non, lá mỏng, thử trước trên một lá.
- Rửa lá và lau sạch mật ngọt, bồ hóng. Lá sạch thì cây lấy lại ánh sáng, và bạn cũng nhìn thấy rõ những con còn sót.
- Xịt dầu làm vườn. Dầu khoáng tinh chế hoặc dầu thực vật làm vườn pha theo nhãn, xịt ướt toàn bộ thân, cành, hai mặt lá. Dầu tạo lớp màng làm con non và con chưa cứng vảy ngạt thở. Không xịt dầu khi trời nắng gắt, khi cây đang khô hạn hoặc vừa mới thay chậu.
- Lặp lại theo nhịp hai tuần. Kiểm và xịt lại mỗi một đến hai tuần trong khoảng hai tháng, vì trứng dưới vảy mẹ nở dần thành nhiều đợt. Mỗi lần kiểm, cạy thêm những vảy mới xuất hiện.
Những sai lầm làm việc trị rệp vảy kéo dài
Chỉ xịt thuốc mà không cạy. Vảy che con trưởng thành, nhiều thuốc tiếp xúc không thấm qua. Con mẹ còn sống, tiếp tục đẻ, và vài tuần sau cây lại phủ vảy.
Cạy rồi để vảy rơi xuống chậu. Dưới vảy mẹ có thể là cả ổ trứng. Rơi xuống chậu, trứng nở, con non bò ngược lên cây. Luôn hứng và bỏ đi.
Xịt một lần rồi thôi. Con non nở rải rác. Bỏ cách quãng một lần là để lọt cả lứa.
Pha dầu đậm hoặc xịt giữa trưa. Dầu đặc, nắng gắt và nhiệt độ cao làm cháy lá, nhất là lá non, lá mỏng, cây đang khát. Pha đúng nhãn, xịt chiều mát, tưới đủ trước một ngày.
Quên kiến. Với rệp vảy mềm, kiến bảo vệ và thậm chí di dời rệp. Cắt đường kiến lên cây bằng băng dính hai mặt quanh chân chậu hoặc đặt chậu trên đĩa có nước.
Không kiểm chậu bên cạnh. Con non bò, theo gió, theo tay người. Kiểm mọi chậu chạm lá với cây bị rệp.
Khi cần dùng thuốc: nội hấp hay tiếp xúc
Với cây to, cây thế nhiều cành, hoặc những bộ sưu tập lớn không thể cạy từng con, nhiều người chơi chuyển sang thuốc. Thuốc tiếp xúc, gồm dầu và xà phòng, chỉ tác động lúc dính vào rệp, phù hợp để đánh vào giai đoạn con non. Thuốc nội hấp được cây hút vào nhựa, rệp vảy hút nhựa sẽ trúng thuốc dù đang nằm dưới vảy; đổi lại, nhiều hoạt chất loại này độc với ong và các loài thụ phấn, cần tránh dùng cho cây đang ra hoa ngoài trời.
Thời điểm phun quan trọng hơn loại thuốc. Hãy dùng kính lúp quan sát quanh vảy mẹ; khi thấy những chấm nhỏ màu vàng nhạt đang bò, đó là lúc xịt cho hiệu quả cao nhất. Ở nước ta, cây trong nhà có thể có con non quanh năm; cây ngoài trời thường thấy rộ khi trời ấm, ẩm.
Như mọi loại thuốc bảo vệ thực vật, hãy chọn thuốc có trong danh mục được phép, đọc nhãn, mang đồ bảo hộ, phun ở nơi thoáng không có người và vật nuôi, để cây khô hoàn toàn trước khi đưa vào nhà, và để ý thời gian cách ly nếu là cây ăn trái. Chanh, quất trồng chậu ngày Tết hay bị rệp vảy, và người ta vẫn hái quả ăn, nên càng phải cẩn thận ở điểm này.
Rệp vảy trên vài loại cây hay gặp: điểm cần biết riêng
Mai chiếu thuỷ, nguyệt quế, sung, si và các cây thế lá nhỏ. Vảy hay nằm ở kẽ chạc cành và mặt dưới lá dọc gân, lẫn với vỏ cành sần. Chà bằng bàn chải mềm theo chiều dọc cành, tránh làm tróc vỏ non. Cây thế đang uốn dây cần tháo dây ở chỗ có rệp để chà hết, vì dây che vảy rất kín.
Phong lan. Rệp vảy bám ở mặt dưới lá, gốc lá, giả hành và cả trong bẹ lá khô. Bóc bẹ khô mới thấy ổ. Lan nhạy với dầu ở nồng độ cao, nên nhiều người chơi chỉ dùng cồn chấm và lau, xịt dầu loãng thử trên một cây trước.
Kim tiền, cau, các loại cọ trong nhà. Vảy cứng màu trắng xám xếp dày dọc gân lá, lá vàng loang lổ mà không dính nhớp. Lau từng lá bằng khăn nhúng nước xà phòng loãng, kết hợp cắt bỏ những tàu lá bị dày đặc.
Chanh, quất, bưởi trồng chậu. Vừa có vảy mềm kèm bồ hóng vừa có vảy cứng trên quả. Ưu tiên chà tay và dầu làm vườn, cẩn trọng với thuốc nội hấp nếu định ăn quả, và luôn đọc thời gian cách ly trên nhãn.
Sen đá, xương rồng. Ít gặp hơn rệp sáp nhưng có, nhất là loài vảy trắng nhỏ trên xương rồng thân cột. Dùng tăm bông nhúng cồn, tránh chà mạnh làm xước biểu bì, vì vết xước là cửa cho nấm thối vào trong mùa mưa.
Phòng rệp vảy cho cây chậu lâu năm
Rệp vảy hay xuất hiện ở cây sống lâu năm trong một chỗ, nhất là cây thế, cây cảnh gỗ. Vài thói quen giúp giữ chúng ở mức không đáng lo.
- Khi cắt tỉa, chăm cây thế, soi luôn mặt dưới lá và kẽ chạc cành.
- Lau lá định kỳ cho cây lá to trong nhà; lá sạch giúp thấy rệp ngay khi mới bám.
- Cây mới mua, đặc biệt cây lớn từ vườn, cách ly và soi kỹ dọc thân trước khi đặt cạnh cây cũ.
- Bón phân cân đối, không thúc đạm quá tay; cây ra nhiều chồi non mềm thu hút côn trùng chích hút.
- Giữ chỗ đặt cây thông thoáng; góc bí gió, ẩm và tối là nơi rệp vảy mềm và bồ hóng phát triển mạnh.
- Ngoài trời, để ý bọ rùa và ong ký sinh nhỏ; vảy có lỗ tròn nhỏ trên lưng là vảy đã bị ong ký sinh, không cần xử lý thêm.
Câu hỏi thường gặp
Rệp vảy có làm cây chết không?
Ít khi chết nhanh, nhưng nếu để lâu, rệp vảy hút nhựa liên tục làm cây vàng lá, rụng lá, cành khô dần, và bồ hóng che lá làm cây yếu thêm. Cây nhỏ, cây đang yếu có thể suy kiệt sau một hai mùa.
Vì sao cạy hết vảy rồi mà vài tuần sau lại có?
Vì trứng và con non nhỏ không thấy bằng mắt thường đã còn lại trên cây, trên chậu hoặc ở cây bên cạnh. Cần kết hợp xịt dầu theo nhịp một đến hai tuần trong khoảng hai tháng, cạy thêm vảy mới mỗi lần kiểm.
Dầu khoáng có an toàn trong nhà không?
Dầu khoáng làm vườn tinh chế ít độc với người và vật nuôi sau khi khô, nhưng vẫn là hoá chất: tránh hít khi xịt, không để trẻ nghịch, xịt ở ban công thoáng. Một số cây nhạy cảm với dầu, nên thử trên một nhánh trước.
Rệp vảy có lây qua đất không?
Rệp vảy chủ yếu sống trên thân, lá. Đất không phải đường lây chính, nhưng vảy rơi xuống chậu có thể còn trứng. Dọn lá rụng, vảy rơi và lau mép chậu là đủ, không cần thay đất chỉ vì rệp vảy.
Thấy vảy có lỗ tròn nhỏ trên lưng là sao?
Đó thường là dấu hiệu rệp đã bị ong ký sinh, một loài thiên địch nhỏ, đẻ trứng vào bên trong rồi chui ra. Vảy như vậy thường đã chết, chỉ cần lau đi; nếu thấy nhiều thì đó là dấu hiệu tốt, nên hạn chế phun thuốc phổ rộng.