Một chậu cây làm quà được quý khi nó hợp với chỗ ở và thời gian của người nhận chứ không chỉ đẹp lúc trao: chọn loài dễ sống trong điều kiện ánh sáng nhà họ, trồng trong chậu có lỗ thoát nước, kiểm sạch sâu bệnh trước khi tặng, và kèm vài dòng dặn ngắn về chỗ đặt, cách tưới, dấu hiệu cây cần để ý. Với người chưa chơi cây bao giờ, một cây khó tính có thể biến món quà thành nỗi áy náy khi cây chết sau vài tuần.
Người chơi cây lâu năm hay có thói quen tặng cây: cây con tự giâm cho đồng nghiệp, chậu kiểng lá cho bạn mới dọn nhà, cây để bàn cho người thân sinh nhật. Đó là kiểu quà sống, lớn dần cùng người nhận. Nhưng cây cũng là quà đòi hỏi người nhận phải làm gì đó mỗi tuần. Bài này đi qua cách chọn cây theo người nhận, chuẩn bị cây trước khi tặng, những dịp cần cân nhắc, và cách dặn chăm để món quà sống lâu.
Nhìn người nhận trước khi nhìn cây
Câu hỏi đầu tiên không phải là cây gì đẹp, mà là người nhận sống thế nào. Nhà họ có cửa sổ sáng không, hay là căn hộ nhỏ ít nắng? Họ đi công tác thường xuyên hay ở nhà nhiều? Nhà có trẻ nhỏ chập chững, có chó mèo hay gặm lá không? Họ đã từng chơi cây, hay đây sẽ là chậu đầu tiên trong đời?
Nếu chưa biết những điều đó, chọn theo hướng an toàn: cây chịu được ánh sáng yếu, chịu được bỏ tưới vài ngày, kích thước nhỏ vừa để dễ dời chỗ. Với người bận rộn hay đi xa, một chậu lưỡi hổ hay kim tiền khoẻ hợp hơn một chậu dương xỉ đòi ẩm liên tục. Với người làm văn phòng, một cây nhỏ chịu được ánh đèn và máy lạnh hợp hơn cây cần nắng.
Với người đã chơi cây, việc chọn dễ hơn mà cũng khó hơn. Dễ vì họ chăm được nhiều loài; khó vì họ có thể đã có sẵn. Cách hay là hỏi khéo xem họ đang thích nhóm cây nào, hoặc tặng một cây con tự giâm từ cây mẹ của mình kèm câu chuyện về cây đó. Giữa người chơi với nhau, một cành giâm từ cây có kỷ niệm đôi khi được quý hơn chậu cây đắt tiền.
Gợi ý cây theo người nhận
Bảng dưới là điểm xuất phát, dựa trên những loài phổ biến, dễ mua ở Việt Nam. Điều chỉnh theo điều bạn biết về người nhận.
| Người nhận | Cây hợp | Lưu ý |
|---|---|---|
| Người chưa từng chơi cây, nhà ít nắng | Lưỡi hổ, kim tiền, trầu bà xanh | Chậu nhỏ vừa, đất thoát nước; dặn kỹ chuyện đừng tưới nhiều |
| Người làm văn phòng | Trầu bà nhỏ, cây lá may mắn trồng nước, lưỡi hổ mini | Gọn, sạch, không rơi đất ra bàn |
| Nhà có trẻ nhỏ, chó mèo | Dương xỉ, cau tiểu trâm, cỏ lan chi | Tránh họ Ráy như trầu bà, vạn niên thanh, môn nếu không đặt cao được |
| Người có ban công nắng | Hoa giấy chậu, sen đá phổ thông, cây gia vị như hương thảo | Hỏi trước hướng ban công |
| Người lớn tuổi thích cây truyền thống | Cây thế nhỏ dễ chăm, cây cho hoa thơm như nhài, mai chiếu thuỷ | Chậu không quá nặng để còn dời được |
| Người đã chơi cây lâu | Cây con tự giâm, giống khác với cây họ đang có | Hỏi trước để tránh trùng |
Cây hoa nở rộ như lan hồ điệp, cúc, hoa chậu Tết là quà đẹp cho dịp lễ, nhưng nên nói rõ với người nhận rằng hoa tàn là bình thường, không phải lỗi chăm, để họ khỏi áy náy. Nếu muốn món quà dài hơi, kèm thêm một cây lá nhỏ.
Chuẩn bị cây trước khi tặng
Một cây tặng nên được bạn chăm vài ngày tới một hai tuần trước khi trao, kể cả khi mua sẵn ở chợ. Những việc nên làm:
- Kiểm mặt dưới lá, nách lá, mặt đất để chắc cây không mang rệp, nhện, ruồi đất. Mang sâu bệnh vào nhà người khác là điều khó xử nhất của món quà cây.
- Cắt bỏ lá vàng, lá rách, lau bụi trên lá bằng khăn ẩm.
- Nếu đổi sang chậu đẹp, làm sớm ít nhất một hai tuần để cây ổn rễ trước khi tặng; nếu không kịp, đặt nguyên chậu nhựa vào chậu bọc.
- Chắc chắn chậu có lỗ thoát nước. Chậu sứ không lỗ đẹp nhưng là nguyên nhân hàng đầu khiến cây quà tặng úng rễ.
- Tưới trước khi tặng một hai ngày, không tưới ngay hôm trao để chậu không nhỏ nước bẩn tay người nhận.
- Kèm đĩa lót chậu nếu cây sẽ đặt trong nhà.
Với cây con tự giâm, chỉ tặng khi cây đã ra rễ khoẻ và có ít nhất vài lá mới trong chậu. Cành mới giâm chưa ổn rễ rất dễ chết khi đổi chủ, và người nhận dễ nghĩ mình làm hỏng.
Gói cây làm quà: đẹp mà không hại cây
Gói đẹp là một phần vui của món quà, nhưng cây là vật sống. Bọc kín cả tán bằng giấy bóng kính hay nilon trong nhiều giờ, nhất là trong xe hoặc phòng nóng, làm lá đổ mồ hôi, bí và dễ úng. Cách gói ưa dùng là chỉ bọc phần chậu: giấy kraft, vải bố, khăn vải buộc dây, để lá thông thoáng. Nếu phải mang đi xa, bọc tán hờ để chống gió, gỡ ra ngay khi tới nơi.
Giấy gói bọc quanh chậu nên tháo ra trước khi tưới, hoặc ít nhất phải chừa đáy, vì giấy hút nước, ẩm lâu ngày gây mốc và giữ nước dưới đáy chậu. Nơ, ruy băng thì buộc lỏng quanh chậu, không buộc vào thân hay cành.
Một chi tiết nhỏ mà người nhận thường rất thích là tấm thẻ ghi tên cây. Nhiều người nhận quý món quà nhưng không biết cây tên gì để tự tìm cách chăm. Viết tay tên cây phổ biến, và nếu biết, tên khoa học hoặc tên gọi khác, cắm vào chậu hay buộc theo nơ.
Tờ dặn chăm: ngắn, cụ thể, đúng cây
Phần lớn cây quà tặng chết vì người nhận chăm theo cảm tính: tưới mỗi ngày cho chắc, đặt ở góc tủ tối cho đẹp. Một tờ dặn cỡ bàn tay, viết tay hoặc in, giúp tránh điều đó. Nội dung chỉ cần bốn ý. Một là chỗ đặt: sáng nhưng không nắng gắt chiếu thẳng, hoặc cần nắng mấy giờ mỗi ngày. Hai là tưới: thọc ngón tay xuống đất, khô hai đốt thì tưới đẫm, đổ nước đọng đĩa; với lưỡi hổ, sen đá thì chờ khô hẳn. Ba là dấu hiệu cần để ý: lá vàng từ dưới kèm đất ướt là tưới nhiều quá; lá héo kèm đất khô là thiếu nước. Bốn là việc chưa cần làm: không cần bón phân trong một hai tháng đầu, không cần thay chậu ngay.
Với người đã chơi cây, tờ dặn có thể chỉ là vài dòng về thói quen của cây ở nhà bạn: cây này ở nhà mình để cửa hướng Đông, khoảng năm ngày tưới một lần, mùa đông chậm lớn. Thông tin như vậy giúp họ có điểm so sánh.
Và đừng quên dặn câu quan trọng nhất: nếu thấy cây có vấn đề, cứ nhắn chụp ảnh hỏi. Người nhận thường ngại hỏi lại người tặng vì sợ bị nghĩ mình làm chết cây. Một câu mời trước giúp họ thoải mái.
Những dịp nên cân nhắc trước khi tặng cây
Thăm người ốm. Một số cơ sở y tế không khuyến khích hoặc không cho mang cây chậu có đất vào phòng bệnh, nhất là khoa có bệnh nhân suy giảm miễn dịch. Nên hỏi trước, hoặc tặng khi người bệnh đã về nhà.
Tân gia khi chưa biết nhà. Cây lớn tặng tân gia có thể không có chỗ đặt hợp ánh sáng. Cây cỡ vừa hoặc nhỏ an toàn hơn, chủ nhà tự chọn chỗ.
Người sắp chuyển nhà, đi xa dài ngày. Một chậu cây lúc này là thêm việc. Có thể hẹn tặng sau khi họ ổn định.
Khai trương cửa hàng. Nếu tặng cây chậu lớn cho cửa hàng, nên chọn cây chịu được điều kiện thực tế ở đó, như máy lạnh, ánh đèn, ít người tưới vào cuối tuần, thay vì chỉ chọn theo dáng đẹp.
Tặng trẻ em. Chọn cây không độc, không gai, chậu nhẹ không vỡ, và tặng kèm ý định cùng bé chăm, vì trẻ nhỏ chưa tự lo cho cây hoàn toàn được.
Tặng cây dịp Tết, lễ: chọn cây sống được sau mùa lễ
Dịp Tết là lúc người Việt tặng cây, tặng hoa nhiều nhất: quất, mai, đào, cúc, lan, các chậu hoa nhỏ. Phần lớn những cây này được nhà vườn chăm, ép để nở đúng dịp, và sau Tết người nhận thường không biết làm gì tiếp. Nếu tặng cây Tết, hãy nghĩ tới đời sống của cây sau rằm tháng Giêng. Một chậu cúc hay hoa Tết nhỏ được coi là hoa chơi một mùa thì cứ vậy, không sao. Nhưng với quất, mai, đào, nên kèm vài dòng dặn: tưới đều trong những ngày chơi Tết, đặt chỗ sáng, sau Tết đem ra chỗ nắng, tỉa bớt và bón nhẹ để cây hồi, hoặc gửi lại cho người biết chăm nếu nhà không có chỗ.
Với người ở căn hộ nhỏ, một chậu cây lá xanh cỡ vừa kèm vài cành hoa cắm thường thực tế hơn một gốc đào lớn. Cây lá ở lại cả năm, còn hoa cắm cho không khí Tết mà không để lại gánh nặng. Dịp lễ khác như sinh nhật, kỷ niệm, mừng tốt nghiệp cũng vậy: cây nhỏ, khoẻ, dễ chăm thường được nhớ lâu hơn chậu hoa lớn rực rỡ nhưng tàn sau một tuần.
Sau khi tặng: hỏi han mà không làm người nhận áy náy
Một món quà cây khác các món quà khác ở chỗ nó tiếp tục sống. Người tặng thường tò mò cây giờ ra sao, nhưng hỏi quá thường xuyên dễ khiến người nhận thấy như đang bị kiểm tra. Cách nhẹ nhàng là hỏi một lần sau vài tuần, kèm lời mời gửi ảnh nếu cây có gì lạ, và chia sẻ ảnh cây mẹ hoặc cây cùng loài ở nhà mình để làm điểm so sánh.
Nếu người nhận hào hứng, đó là dịp kéo thêm một người vào chơi cây: chỉ cho họ cách giâm cành từ chính cây được tặng, mời họ đi chợ cây cùng, giới thiệu một hội nhóm cây ở khu vực. Còn nếu họ không mấy quan tâm, cũng không sao; không phải ai cũng hợp với việc chăm cây, và món quà vẫn đã làm tròn ý nghĩa của nó.
Trường hợp người nhận báo cây đã chết, đó cũng là lúc nên hỏi xem cây hỏng thế nào. Biết được cây chết vì úng trong chậu không lỗ hay vì đặt góc tối, lần sau bạn chọn cây và dặn dò sát hơn, cho chính người đó hay cho người nhận khác. Người tặng cây lâu năm thường rút ra được danh sách riêng những loài gần như không bao giờ làm người nhận thất vọng.
Câu hỏi thường gặp
Tặng cây có cần kèm phân bón không?
Không cần thiết. Cây vừa mua hoặc vừa thay chậu thường đã có đủ dinh dưỡng trong đất vài tháng. Tặng kèm phân có thể khiến người nhận bón quá tay. Nếu muốn, chỉ dặn khi nào nên bón và bón loãng.
Có nên tặng cây đang ra hoa không?
Được, nhất là dịp lễ, Tết. Chỉ cần nói rõ hoa sẽ tàn sau một thời gian, đó là chu kỳ tự nhiên, cây vẫn sống và có thể ra hoa lại nếu được chăm đúng. Như vậy người nhận không nghĩ là mình làm hỏng.
Tặng cây trồng thuỷ canh có dễ hơn cho người mới không?
Cây trồng nước như trầu bà, cây lá may mắn khá dễ cho người mới vì nhìn được rễ và mực nước. Cần dặn thay nước định kỳ, rửa bình khi thấy rêu, và không để bình dưới nắng gắt làm nước nóng.
Nên chọn chậu gì khi tặng cây?
Chậu có lỗ thoát nước, đi kèm đĩa lót, kích thước vừa với bộ rễ. Chậu nhựa, gốm hay đất nung đều được; chậu đất nung thoáng nhưng nặng và khô nhanh. Tránh chậu sứ không lỗ nếu người nhận chưa có kinh nghiệm.
Tặng cây con tự giâm có bị coi là quà sơ sài không?
Giữa những người chơi cây, cây tự giâm thường được quý vì mang công sức và câu chuyện của người tặng. Với người ngoài, kèm chậu sạch, gói gọn và một tờ dặn chăm là đủ thành món quà chỉn chu.
Người nhận làm chết cây thì người tặng nên nói gì?
Nên nhẹ nhàng, không trách. Có thể hỏi cây hỏng thế nào để cùng rút kinh nghiệm, rồi lần sau tặng cây dễ hơn, hoặc tặng một cây con khác. Cây chết là chuyện người chơi lâu năm cũng gặp nhiều lần.